Druslubækur og doðrantar

Óspennandi ævisaga og heimspeki fyrir byrjendur

2012-01-27T14:17:00.000Z

Þær bækur sem ég hef lesið í janúar (ýmist að hluta eða í heild) eiga það sameiginlegt að vera ekki skáldverk. Í það minnsta ekki strangt til tekið, því auðvitað taka höfundar sér ýmis skáldaleyfi svo lengi sem ekki er um hreinan fræðitexta að ræða, og engin umræddra bóka fellur svosem í þann flokk heldur. (Á þeim nótum liggur beint við að vísa á áhugaverð skoðanaskipti Guðrúnar Jónsdóttur og Páls Valssonar á síðum Fréttablaðsins í liðinni viku, um nýjustu skáldsögu Hallgríms Helgasonar og mörk ævisagnaritunar og skáldskapar.)

Þótt ég hafi ekki lesið margar ævisögur um dagana hef ég rekist á þó nokkrar skemmtilegar, til dæmis í bókmenntafræðinámskeiði í HÍ um árið þar sem fókusinn var á sjálfsævisögum innflytjenda og við lásum m.a. ævisögur Edwards Said og Vladimirs Nabokov. Svo fannst mér Strange Fascination, ævisaga Davids Bowie eftir David Buckley, vera æðisleg og ekki bara afþví ég er Bowie-nött heldur er hún virkilega vel unnin og skemmtileg.

Sumarið 2005 gaf vinkona mín mér ævisögu Kate Bush í afmælisgjöf; bók sem þá var nýútkomin, skrásett af Rob Jovanovic og heitir einfaldlega Kate Bush: The Biography. Ég er mikill aðdáandi tónlistar Kate Bush, finnst hún spennandi karakter og hlakkaði til að lesa ævisöguna við tækifæri. Síðan hefur bókin fylgt mér til Kaupmannahafnar, á Seyðisfjörð og nú síðast til Finnlands, ávallt með millilendingu í Reykjavík og hefur þjónað hlutverki einskonar öryggisbita í bókahillunni: ég átti þó alltaf eitthvað spennandi ólesið.
Eftir flutninga milli húsa á Seyðisfirði sumarið 2009 lagði ég hana í gluggakistu nýja hússins, sem er meira en aldargamalt, hefur enga varanlega íbúa haft síðastliðin 20-30 ár og ekkert verið haldið við. Víða reyndist líka orðið óþétt – í næstu stórrigningum lak inn um gluggana á þaki og framhlið hússins og beint ofaní kjölinn á Kate... eða reyndar bara rétt í gegnum blábrún langhliðar blaðsíðnanna, og einhverra hluta vegna sjást einu ummerkin þar og engin á harðspjaldakápunni. Af rákunum er þó augljóst að bókin hefur ekki staðið upp á rönd heldur legið á hlið.

Svo var það ekki fyrr en um daginn að ég tók hina veðruðu ævisögu Kate Bush ofan úr hillunni (sem nú er í Turku í Suðvestur-Finnlandi) með það í huga að lesa hana nú loksins – og varð fyrir massífum vonbrigðum. Til að byrja með kom á daginn að viðfang bókarinnar hafði neitað höfundinum um svo mikið sem eitt viðtal. Það kemur reyndar ekki stórkostlega á óvart, því Bush hefur ávallt haft vara á sér gagnvart fjölmiðlum og verið opinber persóna í eins litlu mæli og hún hefur komist upp með – en auðvitað hefur hún samt veitt viðtöl, bara einhverjum öðrum. Og auðvitað hefur Jovanovic byggt sína bók að einhverju leyti á viðtölum sem hún hefur veitt þessum öðrum – og reyndar að öllu leyti á efni sem birst hefur annarsstaðar (eða, á stundum, eigin fabúleringum) – en mér finnst hann bara ekki hafa gert sér spennandi mat úr því.

Í inngangi segir höfundur frá kynnum sínum af fyrstu verkum Bush og speglar stemningu þess tíma í almennri eftirvæntingu vegna gerðar plötunnar Aerial (2005), sem var fyrsta plata Bush í 12 ár. Síðan fylgja kaflar um barnæsku hennar og þróun sem listamanns, sköpun tónlistar og orðstírs, um útgáfufyrirtæki og viðtökur gagnrýnenda auk alls konar tilvitnana í Bush sjálfa – semsagt fullt af upplýsingum – en þetta er bara ekkert skemmtileg bók. Ég fann ekkert í henni sem dró mig áfram, reyndar hef ég ekki einusinni nennt að klára hana heldur hraðlas lokakaflana. Ég hef engan áhuga á því hvernig upptökur á sjöundu plötunni gengu fyrir sig í smáatriðum, eða persónulegu mati höfundarins á hverri plötu fyrir sig. Þótt ég eigi erfitt með að koma því vel frá mér nákvæmlega hvað ég vilji fá útúr ævisögu er það augljóslega eitthvað umfram það eitt að staðreyndir úr lífi viðkomandi séu raktar í rislitlum texta í bland við misáhugaverðar hugleiðingar höfundar. Ég gæti sagt að ég hefði viljað fá meiri innsýn í hugleiðingar Bush um eigin verk, en kannski eru komment listafólks á eigin list bara eitthvað sem hljómar áhugavert en er það sjaldnast, svona eitt og sér, og þá er undir skrásetjaranum komið að gera eitthvað spennandi úr samhenginu. Það er líka ofureðlilegt að fólk eigi erfitt með að gera grein fyrir eigin innblæstri og verkferli – að minnsta kosti kveikir setning á borð við „I‘ve tried to say what needed to be said through the songs, the right structure, the shape, the sounds, the vocal performance, that is, the best I could“ ekki neitt sérstaklega í mér, þótt Jovanovic hafi séð ástæðu til að láta hana standa sem lokasetningu bókarinnar.

Kápumyndin að ofan er greinilega af nýrri útgáfu bókarinnar er ég á – merkt sem „Revised and Updated!“ Kannski segir það sína sögu að engum jákvæðum dómum hafi verið skellt á kápuna... Hinsvegar var ég að lesa um aðra ævisögu um Kate Bush sem kom út 2010; Under the Ivy: The Life and Music of Kate Bush. Hún kom auðvitað líka út án samþykkis Bush sjálfrar, en er að mati gagnrýnanda Irish Times „the best music biography in perhaps the past decade“. Eftir að hafa rennt gegnum fyrstu síðurnar af Kindle-sýnishorninu sýnist mér hún líka öllu meira spennandi en hin, svo það er kannski eitthvað til að mæla með við ykkur Kate Bush aðdáendur/kyndilbera þarna úti. Reyndar tekst höfundinum Graeme Thomson strax á fyrstu blaðsíðunni að orða nokkuð sem Rob Jovanovic virtist aldrei ná almennilega utan um: „The truly tantalising thing about Kate Bush is that the whole has always been somehow greater, more dazzling, more mysterious, than the sum of her many parts.“

Semsagt: slöpp ævisaga sem ég mun tæplega standa í millilandaflutningum með aftur. En myndirnar eru flottar! Nú er ég að lesa The Sovereignty of Good, safn þriggja ritgerða eftir Iris Murdoch – sem á kápunni er lýst sem „one of the very few modern books on philosophy which people outside academic philosophy find really helpful“. Líst afar vel á enn sem komið er og segi kannski frá við tækifæri (þótt einhverra hluta vegna sé oft svo miklu skemmtilegra að segja frá því sem manni leist síður á).

Fantagóðar fantasíur

2012-01-26T15:42:00.000Z

Ursula K. Le Guin

Þegar ég var barn var ég fastagestur á Borgarbókasafninu. Nokkrum sinnum í mánuði rogaðist ég heim með úttroðinn bókapoka og renndi mér þannig gegnum megnið af barnadeildinni. Sumar bækur hélt ég meira upp á en aðrar og fékk þær lánaðar aftur og aftur. Sú sem ég fékk einna oftast lánaða á aldrinum 10-12 ára hét Galdramaðurinn, íslensk þýðing á A Wizard from Earthsea eftir Ursulu K. Le Guin. Þessa bók gat ég lesið óendanlega oft, jafnvel þótt ég nötraði af hræðslu yfir lýsingunum á afleiðingum þess svartagaldurs sem söguhetjunni hafði orðið á að fremja, enda var ég með eindæmum myrkfælin sem barn og langt fram á fullorðinsár. Bókin er um strák, og síðar ungan mann, sem er göldróttur, kemst í læri hjá galdrameisturum og slysast í ofmetnaði til að leysa úr læðingi öfl sem hann fyrst um sinn ræður ekki við en þarf á endanum að sigrast á. Leiðin til þess er jafnframt braut þroska. Það eru auðvitað til ýmsar fantasíubókmenntir um göldrótta krakka en Le Guin skapar þarna veröld sem er eitthvað svo, tja, raunveruleg og sögupersónurnar eru eitthvað svo mannlegar. Heimurinn sem um ræðir er eyjaklasi og fólkið glímir við náttúruöflin og þarf að kljást við alls konar hversdagslega hluti meðfram galdrakúnstunum.

Um tvítugt komst ég að því, mér til mikillar gleði, að til væru fleiri bækur úr seríunni um galdramanninn Gjafar, þótt aðeins sú fyrsta hefði verið þýdd á íslensku. Ég las í skyndi þær sem þá voru komnar út og svo bættust fleiri við. Síðar hef ég lesið aðrar bækur eftir Le Guin og ekki orðið fyrir vonbrigðum nema einu sinni: ég gafst upp á nýjustu bókinni hennar, Lavinia. Kannski gef ég henni séns aftur seinna.

Earthsea-bækurnar eru alls sex. Fyrstu þrjár, A Wizard of Earthsea, The Tombs of Atuan og The Farthest Shore komu út á árunum 1968 til 1972 og voru lengi vel kallaðar „The Earth Sea Trilogy“, eða þar til fjórða bókin, Tehanu, kom út 1990. Síðustu tvær, The Other Wind og smásagnasafnið Tales from Earthsea, komu út 2001. Mér þykir vænst um fyrstu þrjár, en smásögurnar eru góðar líka. Mér virðist Le Guin hafa orðið fyrir einhvers konar femínískri vakningu milli þess sem hún skrifaði þrjár fyrstu, kringum 1970, og Tehanu í lok 9. áratugarins. Það er eins og hún sé mjög markvisst í Tehanu að reyna að skrifa femíníska bók og það er eitthvað svolítið þvingað við það. Hinar þrjár á undan eru svo sem ekkert andfemínískar en þær einkennast ekkert sérstaklega af femínískri sýn, ef svo má segja.

Ef maður vill lesa bók eftir Le Guin sem virkilega hristir upp í hugmyndum okkar um kyn og kynhlutverk þá er The Left Hand of Darkness málið. Sú bók kom út 1969 og er í einu orði sagt frábær. Hún er hluti af Hainish-seríunni, sem fjallar um afkomendur mannanna í fjarlægri framtíð. Meðal annars er þessa afkomendur að finna á ýmsum fjarlægum plánetum og hafa þeir þá gjarnan verið ræktaðir til að búa við þær aðstæður sem þar eru, en allar þessar manntegundir eru ættaðar frá plánetunni Hain. The Left Hand of Darkness gerist á plánetunni Vetri, eða Gethen, þar sem loftslag er, eins og nærri má geta, kalt. Það sem einkennir fólkið á Vetri er að það er kynlaust, eða tvíkynja. Manneskjurnar, eða þær verur sem gegna hlutverki þeirra, eru alla jafna kynlausar nema þegar þær fara á nokkurs konar lóðarí, sem kallað er kemmer. Þá umbreytast þær ýmist í karla eða konur og ræðst það hvort tiltekinn einstaklingur breytist í karl eða konu af tilviljun eða þá því hvort nærstaddur tilvonandi bólfélagi hefur breyst í karl eða konu. Þannig breytist einn og sami einstaklingurinn stundum í karl og stundum í konu og getur verið faðir sumra barna sinna og móðir annarra. Bókin felur í sér alls konar pælingar um eðli kyns sem og um atferli og hugmyndir mannanna, t.d. árásarhneigð, friðsemd og stjórnmálaplott, auk þess að hafa að geyma spennandi söguþráð. Hér má lesa áhugaverða umfjöllun um þessa bók.

Í öðrum bókum í Hainish-seríunni má finna ýmsar aðrar pælingar um eðli og eiginleika manneskjunnar, fléttaðar inn í spennandi og áhugaverðar sögur. Planet of Exile (1966) gerist til dæmis á plánetunni Werel sem er 60 ár (samkvæmt okkar talningu) að fara um sól sína og árstíðirnar eru þar af leiðandi afar langar, eða um 15 ár hver. Í þeirri bók er einnig tekist á við fordóma gagnvart „hinum“ og átök milli mismunandi hópa. Þekktasta bókin úr Hainish-seríunni er líklega The Dispossessed (1974) sem er kannski sú sem er mest pólitísk. Hana hef ég ekki tímt að lesa enn og hlakka til þegar ég læt verða af því.

Af öðrum bókum Le Guin má til dæmis nefna The Lathe of Heaven (1971) sem fjallar um mann sem er þeim eiginleikum búinn að draumar hans rætast í bókstaflegum skilningi. Það sem hann dreymir verður sem sagt að raunveruleika, hvort sem það er gott eða slæmt. Eins og fólk getur rétt ímyndað sér veldur þetta ýmsum vandræðum og óprúttinn geðlæknir reynir að færa sér þetta í nyt. Always Coming Home (1985) fjallar um framtíðarsamfélag í Kaliforníu sem er að flestu leyti tæknilega frumstætt, einhvers konar póst-tæknilegt samfélag. Þar er að finna mjög áhugaverðar hugleiðingar um mögulega lífshætti en bókin sem slík fannst mér reyndar síðri en flestar aðrar bækur sem ég hef lesið eftir Le Guin, fremur langdregin aflestrar.

Nýverið las ég þrjár nýlegar bækur eftir Le Guin úr seríu sem heitir Annals of the Western Shore. Sögusviðið er landsvæði sem nær yfir nokkur lönd og samfélagið minnir helst á miðaldasamfélag ef litið er til tæknikunnáttu. Sumt fólkið þar er búið galdramætti eða öðrum yfirnáttúrulegum hæfileikum og út frá því má flokka þetta með fantasíubókmenntum en yfirnáttúran er þó ekkert endilega í lykilhlutverki. Bækurnar þrjár, Gifts, Voices og Powers, eru allar þroskasögur ungs fólks. Þessar bækur eru markaðssettar sem unglingabækur og eiga sjálfsagt ágætlega við sem slíkar en ég myndi ekki mæla með þeim fyrir ung börn. Mér finnst þær fullgild lesning fyrir fullorðna líka, enda ástæðulaust að flokka allt sem í heiminum er í barna- og fullorðins-. Í þeirri síðustu, Powers, er sagt frá þrælnum Gavir sem fyrst um sinn er hlýðinn og góður þræll eigenda sem fara vel með hann, ef svo má segja. Hann lítur til að byrja með á hlutskipti sitt sem rétt og eðlilegt ástand og við fáum að fylgjast með því hvernig hann vaknar til vitundar um ranglætið við þrælahald. Hann strýkur svo og lendir í ýmsu, er í raun að leita að sjálfum sér, og jafnframt uppgötvar hann ýmislegt, eins og að jafnvel meðal hinna frjálsu manna sem þykjast hafna öllu þrælahaldi er farið með konur eins og hvern annan varning.

Le Guin hefur einstakt lag á að skapa djúpar persónur og með þeim fer maður í gegnum alls konar hugleiðingar um heiminn og manneskjuna án þess að nokkurn tímann votti fyrir mötun eða því að stagast sé á hinu sjálfsagða. Heimarnir sem hún skapar eru alltaf á vissan hátt jarðbundnir, sama hve langt er gengið í fantasíunni. Ég verð alltaf yfir mig hissa þegar ég rekst á fantasíu- og vísindaskáldsöguaðdáendur sem hafa ekki lesið Le Guin og er afar sæl með að eiga nokkrar af bókum hennar enn ólesnar.

Íslensku bókmenntaverðlaunin 2011

2012-01-25T17:00:00.003Z

Rétt í þessu var tilkynnt á Bessastöðum hvaða bækur hlytu Íslensku bókmenntaverðlaunin 2011. Í flokki fagurbókmennta hlaut Guðrún Eva Mínervudóttir verðlaunin fyrir skáldsögu sína Allt með kossi vekur en í flokki fræðibóka og bóka almenns efnis varð Páll Björnsson hlutskarpastur fyrir bók sína um Jón Sigurðsson, Jón forseti allur? Táknmyndir þjóðhetju frá andláti til samtíðar, en um báðar þessar bækur hefur verið fjallað á síðunni. Druslubókadömur óska Guðrúnu Evu og Páli hjartanlega til hamingju með verðlaunin!

You're born naked and the rest is drag

2012-01-24T20:10:00.020Z

Einn ískaldan morgun fyrir skömmu staulaðist ég niður í Tryggvagötu og húkti fyrir utan dyrnar þegar Borgarbókasafnið opnaði. Erindið var að fá lánaða bókina Suits Me, The Double Life of Billy Tipton eftir Diane Wood Middlebrook. Bókin, sem hefst á tilvitnun í dragdrottninguna RuPaul og er yfirskriftin hér að ofan, fjallar um kvenkyns djassistann Dorothy Tipton sem fæddist í Bandaríkjunum1914, en tók sér nafnið Billy og lifði frá 19 ára aldri sem karlmaður. Þegar Billy lést, árið 1989, opinberaðist leyndarmál sem fáir höfðu nokkurn grun um, sjúkraflutningamaður sem var kallaður í móbílhómið þar sem Billy bjó spurði soninn hvort faðirinn hefði farið í kynskiptiaðgerð, sonurinn William kom alveg af fjöllum en það var ekki um að villast, þegar fötunum var flett utan af Billy til að athuga hjartsláttinn, að þarna var kona eða svo vitnað sé í soninn: "I was in awe. I had no thoughts - just looked up at the sky, thinking it was some hallucination from drugs. If my father had lived as a woman, she would have had big breasts."

Fréttir um blekkingu Billy Tipton birtust í blöðum um allan heim, líka hér á Íslandi. Billy var þekktur tónlistarmaður á sinni tíð, lék vel á saxófón og píanó og var hvers manns hugljúfi. Fyrir tvítugt sótti Dorothy um að fá að spila með hinum og þessum djasssveitum en var ekki hleypt að vegna kyns síns. Þá brá hún á það ráð (með dyggri aðstoð tveggja frænkna sinna sem stóðu með henni fram í andlátið) að klæða sig upp eins og strákur, hún klippti hárið stutt, vafði þétt utan um bringuna svo brjóstin flöttust út, fór í jakkaföt og tamdi sér karlmannlegt fas (reykti vindla, tróð einhverju í nærbuxurnar, sat gleið og gerði við bíla) og fékk strax vinnu í djasshljómsveit. Síðan túraði hún í hátt í þrjá áratugi, eignaðist fimm konur (þrjár sverja að þær hafi ekki haft grænan grun um að þær hafi ekki verið með karlmanni) og ættleiddi þrjá drengi með síðustu konunni. Billy laug því að hún yrði að vera með vafða bringu vegna slæmra beinbrota sem hún hefði fengið í bílslysi og að hún væri illa farin neðan mittis eftir sama slys. Engin kvennanna sá hana nakta. Eftir að Billy fór að eldast settist hún að í Spokane í Washington, rak húshljómsveit á næturklúbbi og var umboðsmaður tónlistarmanna. Í þrjátíu ár var Billy Tipton opinber persóna í heimabænum, tók þátt í skátastarfi með sonunum, spilaði stundum og skipulagði allskonar foreldrauppákomur ásamt síðustu eiginkonunni, sem hún skildi við tíu árum fyrir andlátið.

Ævisagan er ansi vel unnin af konu sem var prófessor í Stanford, hún segir lygilega sögu áhugaverðrar manneskju og vakti mig til umhugsunar um fjölmargt tengt hegðun fólks og samskiptum manna almennt, kynjunum, kynhlutverkum og kyngervum auk þess sem hún gefur innsýn í heim djasstónlistar og millistéttar í Ameríku á síðustu öld.

Bókin er sem sé til á Borgarbókasafninu og ég mæli heils hugar með henni (ég skal skila henni síðdegis á morgun) og svo er heill hellingur til af efni á netinu um Billy Tipton, til dæmis er hér umfjöllun með viðtali við ævisöguritarann. Eitt lag finn ég á Youtube þar sem Billy spilar á píanó, það er hér:

Nostalgía á Súfistanum

2012-01-24T18:33:00.003Z

Bókakaffi IBBY verður haldið á Súfistanum, Bókabúð Máls og menningar við Laugaveg, fimmtudagskvöldið 26. janúar kl. 20. Viðfangsefnið að þessu sinni er nostalgía. Um öxl líta eftirtaldir barnabókavinir:

* Salka Guðmundsdóttir, þýðandi og leikskáld: Þegar ég vaknaði í Erilborg

* Sölvi Björn Sigurðsson, rithöfundur: Ævintýrakafbáturinn, Vaknað í Nangilima

* Jónína Leósdóttir, rithöfundur: Aldinmauk og límonaði

Allir velkomnir meðan húsrúm leyfir.

Þegar sál mín þreytist, leggst hún til hvíldar á rósarblaði....

2012-01-23T15:40:00.002Z

Druslubókadömur halda ekki aðeins úti bókabloggi, þær hittast stundum í raunheimnum og skömmu fyrir jól var skellt í jólaglögg. Allar áttu að mæta með eina innpakkaða hallærislúðasnilldarskringibók og síðan var skiptst á gjöfum. Ákveðið var að hver ætti svo að blogga um sína gjöf en eitthvað hefur verið lítið um efndir, ég ætla því að brjóta ísinn og ríða á vaðið.

Ég fékk undurfagra bók, gefna út í Svíþjóð, eftir Björn Ranelid sem ég hafði aldrei heyrt um og ákvað því að byrja á því að kynna mér manninn. Í fyrsta lagi kom í ljós að við eigum sama afmælisdag, Björn Ranelid er nákvæmlega 20 árum eldri en ég. Þetta getur varla verið tilviljun. Í ljós kemur einnig að Ranelid þótti efnilegur knattspyrnumaður á sínum yngri árum en ákvað frekar að gerast gríðarlega afkastamikill á ritvellinum, hann hefur sent frá sér 20 skáldsögur síðan hann byrjaði að skrifa árið 1983 og skrifað mörg hunduð blaðagreinar og er samkvæmt heimildum mikið fyrir að halda ræður við ýmis tilefni. Eitthvað virðist vera varið í skáldskapinn, hann hefur að minnsta kosti fengið ýmsar viðurkenningar á þeim vettvangi, meðal annars August priset fyrir skáldsöguna Synden árið 1994.

En í umfjöllunum um hann er líka iðulega tekið fram að hann sé býsna umdeildur. Hann er afar kristinn og víst fullur efasemda þegar kemur að þróunarkenningunni. Hann þykir líka hafa mjög svo sérstakan og afgerandi stíl í skrifum sínum, talað er um “det ranelidska språket”, þ.e. að hann hafi í raun búið til sitt eigið tungumál. Sjálfur virðist hann vera meðvitaður um þetta og lýsir eigin tungumáli einhvern veginn á þá leið að það sé afar ljóðrænt og hlaðið myndhverfingum, ég er engu nær og þið eflaust ekki heldur enda gæti lýsingin átt við meiri hluta skáldskapar, svona almennt séð. En sumsé, stíllinn er víst auðþekkjanlegur.

En snúum okkur að bókinni minni. Hún heitir Jag skänker dig mina vackraste ord, eða Ég sendi þér mín fegurstu orð, þetta er ekki skáldsaga heldur safn myndlíkinga og afórisma, eins og segir á bókarkápu en í raun er þetta einhversskonar heimasmíðuð sjálfshjálparspeki í gullkornaformi, boðið er upp á 285 gullkorn á sænsku, ensku, þýsku og frönsku, þ.e. hvert gullkorn birtist á fjórum tungumálum. Bókin byrjar reyndar á ansi furðulegum formála þar sem Ranelid birtir svipmyndir frá æskuárum sínum í Malmö sem eru síðan ekki settar í samhengi við efni bókarinnar á nokkurn hátt. Hann segist hinsvegar alltaf hafa viljað “setja sitt einstaka fingrafar á hið auða blað skáldskaparins” (þegar þarna var komið sögu var mig aðeins farið að gruna hvernig hið ranelídska tungumál fúnkerar).

Gullkornin fjúka svo jafnt og þétt, hið fyrsta hljóðar svo: “Alla mirakler börjar i kvinnans sköte” (eða “All miracles stem from a woman’s vagina”, “Alle Mirakel nehmen ihren Anfang im Shoß der Frau” eða “Tous les miracles commencent dans le vagin de la femme”). Svo er bara haldið áfram: “Hver barnshafandi kona ber tvö hjörtu sem slá í hofi”, “Þú getur aldrei skrifað fallegan texta með krepptum hnefa” og svo framvegis, óttaleg rassvasaspeki sem verður afar upphafin á köflum.

Trúin er honum hugleikin og stundum eru tengingarnar nokkuð undarlegar, jafnvel ögrandi. Hér er dæmi: “Gud är altid fullkomnligt ensam och därmed står han utanför. Så er det också för en sköka. Hon befinner sig bortom andständigheten och därför kan hon se klart på männen, till och med klarare än hustrun, fästmön och modern som tror att de känner sina män och söner på djupet och i alla avseenden” það er að segja, Guð er alltaf einn og þar af leiðandi á jaðrinum, eins og hóran, en af því að hún er handan hins viðurkennda hefur hún sérstaka innsýn inn í líf mannanna og þekkir þá þar af leiðandi betur en mæður þeirra, eiginkonur og kærustur. Og það gerir Guð þá væntanlega líka.

Sumt er svo beinlínis óskiljanlegt, hér er eitt dæmi: “En rigtigt gammal människa kan samla så mycket lust i ögat att den räcker till att fylla ett stort rike och himlen därtill. Hon ligger som en vithårig fjäder i sängen och alldeles stilla lifter hon i själens måttlösa rymnd och famnar minnet av någon som hon håller kär (til glöggvunar, enska þýðingin er svona: Really old people can collect enough passion in their eyes to fill a large kingdom and above it the sky. They lie like white-haired feathers in their beds and softly rise in the measureless space of the soul to embrace the memories of loved ones, ég nenni ekki að reyna að þýða þetta yfir á íslensku).

Það væri hægt að taka endalaus dæmi en í lokin langar mig til að minnast aðeins á útlit bókarinnar. Hún er í frekar stóru broti (sem passar ekki í hillur í bókabúðum, hér talar bitri fyrrum bókabúðarstarfsmaðurinn), afar vönduð í alla staði, mikill lúxus í öllum frágangi, þykkur pappír og litprentaðar myndir af ýmsum listaverkum sem eiga væntanlega að styðja við túlkun gullkornanna og svo er töluvert um myndir af Ranelid sjálfum. Eins og sjá má er hann afar hress á bókarkápunni, kemur spígsporandi á móti lesandanum í ljósu hörfötunum sínum, svona líka sólbrúnn og veðraður (Þess má geta að mestu ritdeilur í sænsku bókmenntakreðsunni árið 2003 snérust einmitt um útlit Björns Ranelid en í ritdómi um skáldsöguna Kvinnan er första könet lýsti Linda Skugge honum sem svo, en hún hafði hitt hann á einhverri bókmenntaráðstefnu: “Han satt där med sitt blonda lockiga hår, helt orörlig i en stel pose. Han var brunbränd, renrakad på armarna, iklädd ett linne och läppglans”. Þetta fór fyrir brjóstið á Ranelid og reyndar ýmsum öðrum sem fannst ómaklegt að gera lítið úr útliti hans með þessum hætti í ritdómi en ég get ekki betur séð, svona miðað við kápumyndina, að lýsingin sé býsna sannfærandi).

Bókin er vandaður gripur en innihaldið er satt best að segja alveg gasaleg steypa. Eða eins og Björn myndi segja: "Við fálmum eftir ástinni, eins og fiðrildi, blinduð af vínediki".

Ófreskjur

2012-01-23T02:13:00.002Z

Eins og ég hef nú oft skrifað um áður þá er ég svag fyrir reyfurum og þykir fátt huggulegra en góð glæpasaga – það eru því gríðarleg vonbrigði þegar reyfarinn er lélegur – dálítið eins og þegar maður fær vont súkkulaði! Einn slíkan vonbrigða-reyfara rak á fjörur mínar um daginn – það er reyndar eiginlega að bera í bakkafullan lækinn að nöldra yfir honum þar sem Guðrún Lára hefur þegar varað við honum hér – en úr því ég hafði fyrir því að lesa bókina ætla ég að skrifa um hana nokkur orð - en í sárabætur ætla ég líka að mæla með öðrum betri reyfara í leiðinni!

Slappi reyfarinn er Ófreskjan eftir þá Roslund og Hellström sem kom út í íslenskri þýðingu nú í ár. Það var ákveðið áfall að lesa á kápunni að bókin fékk Glerlykilinn sem besta norræna sakamálasagan árið 2005 – þar má hins vegar líka sjá að Liza Marklund mælir með henni og hefði það kannski átt að vera mér næg viðvörun (Liza hefur ekki verið neinn gleðigjafi í síðustu reyfurum sínum). Eins og Guðrún Lára benti á taka þeir Roslund og Hellström iðulega fyrir samfélagsleg málefni í skrifum sínum og í þessari bók eru erfiðar spurningar um hefnd og réttlæti í brennidepli; er réttlætanlegt að drepa stjórnlausan barnaníðing – og ef svo er – er þá líka réttlætanlegt að drepa pótensíal barnaníðing – hvar dregurðu línurnar ef þú samþykkir á annað borð fyrri verknaðinn. Þetta eru í sjálfu sér mjög áhugaverðar vangaveltur sem tengjast afstöðu til dauðarefsinga. Hins vegar er eitt að varpa fram áhugaverðum spurningum – og allt annað að gera úr þeim áhugaverða skáldsögu. Það tekst eiginlega ekki hér. Fyrir það fyrsta eru hér alltof margar keimlíkar persónur sem vitund sögunnar hverfist um – mér telst svo til að hvorki meira né minna en tíu raddir séu kynntar til sögunnar á fyrstu fimmtíu blaðsíðunum...allt frústereraðir, miðaldra, hvítir karlmenn. Það eru löggan Ewert Grens og skósveinn hans Sven, framagjarn saksóknari, yfirmaður fangelsins, tveir barnaníðingar (þar af einn í fangelsi og annar sloppinn úr fangelsi), þrír aðrir fangar sem fléttast inn í söguna og svo faðir fórnarlambsins...sagan skiptist fyrirvaralaust á milli þeirra og ég var satt að segja farin að rugla þessum persónum saman – kannski af því mér fannst þær allir meira eða minna jafn óspennandi! Það eru tvær konur á kantinum en Roslund og Hellström skyggnast aldrei inn í huga þeirra – við sjáum þær bara (oft skælandi) með augum karlpersónanna. Reyndar sker ein röddin sig frá hinum þar sem annar barnaníðingurinn (sá sem gengur laus) er sífellt að minnast þess hvernig hann misnotaði litlar stúlkar og er sú lesning bæði ógeðfelld og þreytandi en bætir litlu sem engu við frásögnina og segir manni einhvern veginn ekkert um hann sem manneskju eða nokkuð annað yfirhöfuð. Framan af er svo frásögnin fremur hæg - Það lifnar raunar aðeins yfir henni eftir svona 150 síður – en mér finnst það fulllangur tími til að grípa mann þegar um reyfara er að ræða. Ef að hér væri að finna stórskemmtilega persónusköpun eða sérstaka stílsnilld myndi sleppa fyrir horn að söguþráðurinn væri ekki sérlega grípandi – en ég hef þegar afgreitt persónunar og skandinavísku reyfararnir hafa nú ekki verið þekktir fyrir stílbragð hingað til og þar er Ófreskja engin undantekning.

Í miðri Ófreskju var mér farið að leiðast svo ég tók pásu og las aðra glæpasögu; Judgement in Stone eftir Ruth Rendell frá árinu 1977. Upphafssetning sögunnar er fræg en þar segir að Eunice Parchman hafi myrt Coverdale-fjölskylduna af því hún kunni hvorki að lesa né skrifa. Maður hefði því kannski ætlað að spennan færi fyrir lítið en eins og í In Cold Blood eftir Truman Capote (sem þessi bók minnir örlítið á þó ekki sé hún byggð á sönnum atburðum) þá felst spennan í því að fá að heyra aðdragandann að morðunum. Hér er lýst á ótrúlegan (en samt sannfærandi) hátt hvernig ólæsi Eunice vindur upp á sig og stjórnar algjörlega lífi hennar – eða öllu heldur stjórnar baráttan við að halda ólæsinu leyndu lífi hennar. Hér má ítreka að þetta er ekki skáldsaga um að ólæst fólk sé hættulegt og hugsanlegir morðingjar heldur ádeila á stéttskiptingu, getuleysi manna til að skilja náunga sinn, sjálfhverfu og svo auðvitað ólæsi – hversu mikil fötlun það er að geta hvorki meðtekið upplýsingar né tjáð sig skriflega og hvernig skömmin yfir þessari fötlun yfirtekur líf manneskju og gerir hana í þessu tilviki að ófreskju. Síðast en ekki síst er svo deilt á samfélag sem bregst barni og lætur það vaxa úr grasi með þessa fötlun. Ólíkt Ófreskjunni eru þessar vangaveltur hér hins vegar settar fram á spennandi og óvæntan máta sem gerir söguna gríðarlega grípandi lesningu. Bókin er líka oft lúmskt fyndin og svo eru persónurnar margar stórskemmtilegar eins og eldhress fyrrverandi mella, núverandi frelsaður búðareigandi sem Eunice myndar sérstakt vináttusamband við.

Niðurstaðan er því sú að breski „kósý“ reyfarinn er beittari samfélagsádeila en skandinavíska glæpasagan. Þetta er kannski sérstaklega óvænt í ljósi þess að að sumu leyti er Judgement in Stone hefðbundinn, gamaldags reyfari – gerist á ensku sveitasetri þar sem fólk segir „oh dear“, pússar silfrið og slúðrar um þorpsbúa. Það munar meira að segja engu að brytinn sé sökudólgurinn – hér er það bara ráðskonan!

Homo non sapiens: mannlýsingar

2012-01-22T09:48:00.004Z

Ég fann svo skemmtilega mannlýsingu í bókinni sem ég er að lesa að ég fann mig knúna til að deila henni með ykkur:

„Robbins is about fifty, with the face of a Cockney informer, the archetypal “Copper´s Nark.“ He has a knack of pitching his whiny voice directly into your consciousness. No external noise drowns him out. Robbins looks like some unsuccessful species of Homo non sapiens, blackmailing the human race with his existence.

“Remember me? I´m the boy you left back there with the lemurs and the baboons. I´m not equipped for survival like some people.““

(Úr Interzone eftir William S. Burroughs, blaðsíðu 51.)

Munið þið eftir einhverjum góðum mannlýsingum?

Hjálp, staðalmyndir kynjanna! Hjálp!

2012-01-21T21:31:00.002Z

Til allrar hamingju eru innlend sem erlendfyrirtæki dugleg við að minna börn
á það að kynferði þeirra sé mikilvægasta breytan í lífinu

Lesefni á biðstofum lækna er af æði misjöfnum toga. Hver kannast ekki við að blaða í örvæntingarfullum leiðindum í gegnum Gigtarfréttir, Stangveiði á Norðurlandi eða Ársrit áhugafólks um þvagfærasýkingar? Stundum slæðast samt einhverjar bækur með, og í barnahorninu er oft hægt að finna bækur eða jafnvel Andrésblöð. Í síðustu viku fór ég með 4 ára bróðurdóttur minni til augnlæknis og þar lentum við í eins og hálfs tíma bið, sem hefði getað orðið hroðalegt en gekk bara nokkuð vel þar sem a) þriggja mánaða systirin svaf allan tímann og b) bróðurdóttir mín er ótrúlega skemmtileg, þolinmóð og jákvæð telpa. Jú, og c) það voru nokkrar barnabækur á staðnum. Við lásum einhverja fremur undarlega bók um dreng sem fer í flugferð (sennilega sjálfsútgefna), bók um kisu sem týnir mömmu sinni en finnur hamingjuna með kisuprinsi (litla frænka, í áfalli: "Hún gleymdi bara mömmu sinni!") og svo kom ég auga á bókina Hjálp, Keikó! Hjálp! eftir Þorgrím Þráinsson sem virtist ákjósanleg til lestrar. Við frænkur lásum því þessa stuttu sögu á meðan beðið var eftir augnlækninum fjarstadda.

Föðurlandssvikarinn Keikó syndir með norskum börnum

Um bókina í heild er þetta að segja: Hún kom út árið 1998 og í henni eru ágætar myndir eftir Þórarin F. Gylfason, mjög litríkar og koma til skila dramatískum hápunktum sögunnar. Sagan sjálf er dálítið þunn - stelpa í Vestmannaeyjum týnir hvolpi, bróðir hennar hjálpar henni að leita, hann reynist kunna að tala við Keikó, þau finna hvolpinn og sigla út á haf í kajak, hvolpurinn dettur útbyrðis, þau rekur af leið, Keikó bjargar þeim við mikla gleði innfæddra - en svosem ekkert hræðileg. Ekki mikil úrvinnsla á söguþræðinum, dálítil fljótaskrift á þessu öllu saman (var ekki Keikóæðið í hámarki þarna?) og textinn ekki nógu hnitmiðaður miðað við bók af þessum toga, þ.e.a.s. bók fyrir fremur ung börn með myndskreytingum og takmörkuðum texta. En jæja. Það er samt ekki vandamálið. Bókin sleppur alveg sem ágætis afþreying og það eru ákveðnir rispunktar í henni sem vöktu spennu hjá litlu frænku, og hún rennur prýðilega vel áfram. Það sem reitti mig hins vegar til gífurlegrar reiði þarna á augndeild Landspítalans var persónusköpun höfundarins og birtingarmyndir stráka og stelpna í sögunni, svo mjög að mig langaði næstum til að láta bókina "hverfa" bak við ofn eða eitthvað (gerði það samt ekki, ef einhver starfsmaður augndeildar skyldi lesa þetta!).

Eins og fram hefur komið fjallar sagan um systkini sem virðast vera kannski 8-11 ára gömul. Matthildur birtist okkur strax í upphafi sögunnar í tilfinningalegu uppnámi; hún er hágrátandi og dauðskelfd yfir hvarfi hundsins Lubba. Hún kallar á Gylfa bróður sinn til hjálpar og hann reynir að hugga hana og tekur strax stjórnina á ástandinu. Þannig er persónusköpunin beisikklí út alla bókina. Matthildur volar stanslaust, er úrræðalaus, uppburðarlítil og ótrúlega óspennandi. Gylfi er ráðagóður, stýrir framvindunni, heldur verndarhendi yfir systur sinni, leggur sig í háska þótt hann sé hræddur og er, ásamt háhyrningnum heittelskaða, hetja bókarinnar. Dæmi: Þegar Lubbi dettur í sjóinn bjargar Keikó honum með því að taka hann upp í munninn og syndir svo upp að kajak þeirra systkina með opinn kjaftinn. Matthildur þorir ekki að seilast upp í kjaft Keikós til að sækja Lubba, Gylfi þorir því eiginlega ekki heldur en lætur sig hafa það, teygir sig eftir Lubba og bjargar þannig málinu. Þannig er klisjukennd, niðurdrepandi og algjörlega ólíðandi hlutverkaskipting kynjanna undirstrikuð. Stelpan: Veikburða, góðhjörtuð, óvirk og þarf að láta bjarga sér. Strákur: Ber ábyrgð, þorir, bjargar, einstakur.

Bróðir heldur fast um systur svo hún fari
sér ekki að voða

Ég varð svo pirruð þegar ég tók eftir þessu (þegar Matthildur var enn snöktandi á svona fjórðu opnu) að ég fór að sleppa vissum hlutum úr frásögninni, því fegin að litla frænka skuli ekki vera orðin læs. Ég reyndi að draga úr harmagráti Matthildar, svissaði á einum stað samræðum systkinanna og bullaði einhver ósköp í lokin um að þau hefðu komist hetjulega í land og mamma og pabbi bæði tekið á móti þeim (því auðvitað beið bara ein taugaveikluð, dauðskelfd mamma í fjörunni). Mjög hallærislegt, hættulega mikið eins og leiðinlega hippafólkið úr Moder Jord-kommúnunni í Tillsammans, en mér var bara svo misboðið! Ég er komin með algjört ógeð á því að þessi frábæra fjögurra ára frænka mín - sem er bæði klár, kraftmikil, úrræðagóð, þorin, skynsöm, blíð, fróðleiksfús, ákveðin, tillitssöm, lúmsk og fyndin (semsagt allt rófið!) - hafi varla annað fyrir augunum í les- og myndefni en þessa úreltu og ömurlegu hlutverkaskiptingu kynjanna. Þrátt fyrir að fjölskylda og vinir séu á varðbergi gagnvart öllum þessum staðalmyndum og við séum öll í því að styðja hana til að verða sjálfstæð manneskja sem tekur ákvarðanir út frá eigin áhuga og löngunum þá er þessi barátta endalaus. Allt í kringum hana eru sætar og passívar Disneyprinsessur, bleikar legókonur sem vinna við umönnun, volandi og hræddar stúlkukindur (Matthildur hefði getað verið í Enid Blyton-bók frá 1950), hálfberar barbídúkkur, glimmerdagatöl með snyrtivörum og jafnvel kynþokkafullir póníhestar. Og "normið" er alltaf karl/strákur - konur/stelpur eru bara í aðalhlutverki í sérstöku konu-/stelpuefni. Og það er sko ekkert skárra fyrir stráka að vera þvingaðir inn í staðlað kynhlutverk sem t.d. gerir ekki ráð fyrir því að þeir megi vera hræddir, hikandi, rólegir eða passívir.

Hættum að taka þátt í þessu, í alvöru talað. Þá er ég alls ekki að segja að við eigum að hætta að lesa allt sem við erum hugmyndafræðilega ósammála - þá væri nú ýmislegt skemmtilegt/gott sem þyrfti að fjúka og ég er alls ekki hlynnt ritskoðun - heldur að við verðum að ræða um það, við verðum að vera meðvituð um það og hjálpa krökkum að vera meðvitaðir og færir um setja spurningarmerki við viðteknar hugmyndir, og gera kröfu til þess að þeir sem nú eru að skrifa eða búa til annað efni handa börnum og unglingum gangist ekki hugsunarlaust inn á línu sem gerir ekki annað en að ýta undir ríkjandi gildi. Ég veit að þetta er fáránlega beisikk en þessi vísa virðist bara aldrei nógu oft kveðin. Í heimi þar sem litlar stelpur koma heim af leikskólanum og segjast ætla að verða "eitthvað sem stelpur gera" þegar þær verði stórar - þar þarf einhverju að breyta.

Er bókaþjóðin varla stautfær?

2012-01-20T10:31:00.002Z

Okkur barst fréttatilkynning um að á morgun, laugardaginn, 21. janúar, verði haldin ráðstefna í Norræna húsinu undir yfirskriftinni ALVARA MÁLSINS – Bókaþjóð í ólestri. Þar verður fjallað um ískyggilegar niðurstöður rannsókna sem sýna að ört stækkandi hópur ungs fólks getur ekki lesið sér til gagns, hvað þá gamans.

Sjálfsprottinn hópur rithöfunda stendur að undirbúningi ráðstefnunnar og það er von þeirra að hún marki upphaf að þjóðarátaki um eflingu lesturs og vitundarvakningu um læsi sem lífsgæði. Hópurinn skorar á stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki, skóla og heimili um allt land að leggja sitt af mörkum til að snúa þróuninni við – það dugar ekkert minna – velferð og menning bókmenntaþjóðar er í húfi!

Dagskrá:
Ljótikór syngur.
Ávarp – Jón Kalman Stefánsson, rithöfundur.
Lestur er málið: Hrafnhildur Ragnarsdóttir, prófessor og forstöðumaður Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.
Læsi er skilningur: Daníel Andri Halldórsson, nemi í 10. bekk í Giljaskóla á Akureyri.
Svavar Knútur syngur og leikur.
kaffihlé
Lestrarhestamennska - heillandi fjölskyldusport: Brynhildur Þórarinsdóttir, rithöfundur og lektor við Háskólann á Akureyri.
Lestur er bæði yndisleg og uppbyggileg iðja: Guðmundur Engilbertsson, lektor kennaradeild og sérfræðingur á miðstöð skólaþróunar við hug- og félagsvísindasvið Háskólans á Akureyri.

Dagskráin hefst kl. 14:00 og lýkur um kl. 16:00.
Dagskrárstjóri er Eva María Jónsdóttir

Aðgangur ókeypis og allir velkomnir á meðan húsrúm leyfir.

Tvær franskar bækur

2012-01-19T19:23:00.005Z

Mig hefur langað að lesa eitthvað eftir Georges Perec síðan ég hlustaði á Seiðs og héloga-þátt um bókina hans, Lífið: Notkunarreglur (frá 2. nóvember 2008). Í bókabúð í London um þarsíðustu helgi rakst ég á fyrstu tvær skáldsögurnar hans saman í kilju sem var nógu nett til að ógna ekki tuttugu kílóa farangurshámarkinu. Ég notaði tækifærið og keypti hana og lauk fljótlega við fyrri bókina, fyrstu skáldsögu Perec, Things. A story of the sixties (Les Choses. Une histoire des années soixante), sem Pétur Gunnarsson hefur þýtt á íslensku og heitir Hlutirnir.

Hlutirnir fjallar um par á þrítugsaldri, Jérôme og Sylvie, sem búa í París og starfa við markaðsrannsóknir. Bókin lýsir einhvers konar hamingjuleit þeirra. Þau eiga ekki mikla peninga og eru upptekin af því sem þau geta ekki veitt sér þess vegna, þau þrá að búa við velsæld og ríkidæmi en spyrna samt við fótum þegar þjóðfélagið vill beina þeim inn í heim hinna fullorðnu; ábyrgðarstöðu í starfi, fjölskyldulíf, bíl og íbúð. Þau vilja ráða sér sjálf en virðast ekki hafa neina hugmynd um hvað þau vilja gera við það frelsi. Í einhvers konar flóttatilraun fara þau til Túnis og dvelja þar um tíma, en sama stefnuleysið og ráðleysið hvílir yfir dvöl þeirra þar. Það er ekki skýr söguþráður í bókinni og ekki persónusköpun sem slík, Jérôme og Sylvie koma fram sem eining frekar en tveir sjálfstæðir einstaklingar.

Ég náði ekki alveg sambandi við þessa bók. Við lesturinn varð mér hugsað til sumra bókanna sem maður var látinn lesa í skóla, höfðu verið klassíkerar á sinni tíð og verið valdar til kennslu vegna þess að aðalsöguhetjarnir voru ungt fólk, en náðu ekki spontant sambandi út á það eitt. Mér detta í hug Catcher in the Rye eftir J.D. Salinger og Den kroniske uskyld eftir Klaus Rifbjerg. Ég myndi sennilega kunna betur að meta þessar bækur ef ég læsi þær í dag en þær náðu engan veginn til mín þegar ég var í skóla, sérstaklega ekki sú síðarnefnda, enda uppnefndum við hana Den kroniske kedelighed af alkunnri kímnigáfu menntaskólanema. Ég varð mjög hissa þegar ég komst að því nokkrum árum síðar að Klaus Rifbjerg væri nokkuð hátt skrifaður höfundur í Danmörku og þætti jafnvel skemmtilegur.

Hlutirnir er kannski ekki sambærileg bók, hún er ekki þroskasaga unglinga eins og hinar tvær enda þroskast Jérôme og Sylvie bara ekki neitt og virðast enn jafn föst í ómögulegri tilvist sinni við lok bókarinnar, en hún var mér framandi á einhvern hátt sem minnti mig á lestur hinna tveggja. (Reyndar las ég í formálanum að hún hefði líka mikið verið lesin í skólum, meðal annars í Austur-Evrópu, enda var hún lesin sem gagnrýni á neyslusamfélagið. Ég fékk ekki á tilfinninguna að sú gagnrýni væri beinlínis þungamiðja bókarinnar, en kannski er gagnrýni á neyslusamfélag áranna kringum 1960 bara ekki nógu augljós árið 2012.) Það er ekki mikið um útskýringar í textanum sjálfum, sem er gott og blessað, en mér fannst stundum eins og það lægi eitthvað bak við sem ég hefði ekki fullar forsendur til þess að skilja – kannski félagslegt eða sögulegt samhengi, hún gerist í Frakklandi rétt upp úr 1960, sem er sögusvið sem ég hef litla tilfinningu fyrir. Og þá fór bara að koma upp í mér gamall karlfauskur sem lét dáðleysi aðalsöguhetjanna fara í taugarnar á sér og vildi helst að þau drifu sig á sjóinn og hættu þessu væli.

Til að hressa mig við eftir Hlutina las ég aðra bók sem er allt annars konar, Exercises in style (Exercices de style) eftir vin Perec, Raymond Queneau. Í henni segir Queneau sömu einföldu söguna, af manni sem verður vitni að því þegar maður ávarpar annan mann í strætó og sér þann fyrrnefnda svo aftur seinna sama dag, á níutíu og níu mismunandi vegu. Hann gerir það til dæmis með myndlíkingum (“At the very heart of the day, tossed among the shoal of travelling sardines in a white-bellied beetle...”), með stafarugli (“In het S sub in het hurs ruho a pach of tabou swinettyx...”), með upphrópunum (“Goodness! Twelve o´clock! Time for the bus! What a lot of people!”), með cockney-hreim (“So A´m stand´n ´n ahtsoider vis frog bus when A sees vis young Froggy bloke, caw bloimey, A finks...” - þótt það gæti hafa verið einhver annar hreimur í frönsku útgáfunni) og með grískum stíl (“In a hyperomnibus full of petrolonauts in a chronia of metarush I was a martyr to this microrama...”) svo eitthvað sé nefnt. Einnig til dæmis í sonnettu, hæku og símskeytastíl. Ein útgáfan fékk að vera „kvenleg” og lagði auðvitað sérstaklega áherslu á klæðnað og framkomu.

Stílæfingar Queneaus þóttu mér afar skemmtilegar. Ég er búin að ná mér í skáldsögu eftir hann sem á ensku heitir The Bark Tree og ætla að kíkja á hana við tækifæri. Svo á ég auðvitað eftir seinni nóvelluna í kiljunni hans Perec, en það er önnur skáldsaga hans, A man asleep (Un homme qui dort). Ég hef næstum áhyggjur af þeirri ánægju sem ég fæ út úr því að fá tvær bækur fyrir eina á þennan hátt.

Nýjasta tækni og vísindi

2012-01-19T01:00:00.000Z

Ég er ekki sú framsæknasta þegar kemur að tækninýjungum. Því til staðfestingar get ég nefnt að á dögunum keypti ég mér rauðan skjalaskáp sem ég hyggst nota til þess að flokka ljósrit og annað efni sem ég þarf að hafa tiltækt. Á meðan ég leitaði logandi ljósi á fornsölum borgarinnar að hentugum skjalaskáp voru flestir vinir mínir að kaupa sér spjaldtölvu og skanna sitt efni til stafrænnar varðveislu.

Sá gjörningur að kaupa sér skjalaskáp til hefðbundinnar notkunar er reyndar ekki talinn svo undarlegur hér í Bandaríkjunum. Hér er líka talið mjög eðlilegt að senda fax - já og skrifa ávísanir. Á Íslandi ligggja faxtæki og ávísanahefti á öskuhaugum sögunnar og skjalaskápar eru orðnir það framandlegir að hipp og kúl fólk stillir þeim upp við hlið hannaðra húsgagna í stofum sínum.

Fyrir nokkru síðan heyri ég af dulítilli nýjung sem gæti mögulega orðið til þess að ég gengist stafrænu byltingunni á hönd. Það er víst til hugbúnaður sem gerir manni kleyft að skanna strikamerki á bókum inn í snjallsíma og flytja allar bókfræðilegar upplýsingar þannig með einu handtaki inn sérsniðin forrit til þess að halda utan um heimildaskrár! Of gott til að vera satt? Já, það finnst mér og líklega eru einhverjir gallar á þessari gjöf Njarðar. Engu að síður er þetta eitthvað sem ég ætla að skoða betur. Það gæti þó tekið mig nokkur ár....

Hlaðvarp Ríkisútvarpsins

2012-01-18T11:04:00.003Z

Ég fékk þá skyndilegu hugdettu yfir tebollanum að vekja athygli lesenda okkar á hlaðvarpi Ríkisútvarpsins, ef ske kynni að einhverjir hefðu látið það framhjá sér fara. Ég er sjálf mikill unnandi hlaðvarpsins og þeirrar nútímatækni að geta hlustað á það sem ég vil þegar mér hentar, meðal annars vegna þess að þótt mjög margt í útsendingum Ríkisútvarpsins höfði til mín hef ég jafn lítið gaman af öðru sem er vinsælt þar á bæ, þá einkum og sérílagi klassískri tónlist. Ég hef sérstaka unun af því að hlusta á hlaðvarpið meðan ég elda (og af því hvað ég er hægvirk í eldhúsinu kemst ég oft yfir töluvert efni) og þegar ég ligg fyrir í þynnku.

Á hlaðvarpssíðunni er bæði hægt að sækja þætti sem eru í reglulegri dagskrá, til dæmis Seið og hélog, Skorninga og Víðsjá, og þætti sem gerðir hafa verið um afmarkað efni, svo sem aldarminningu um Tolstoj, upplestur á Svartfugli Gunnars Gunnarssonar og frábæran þátt Hauks Ingvarssonar um Maístjörnu Halldórs Laxness, svo fátt eitt sé nefnt. Þótt þeir séu ekki strangt til tekið bókmenntaþættir má ég líka til með að mæla með Drottningu hundadaganna, sem Pétur Gunnarsson gerði, og Prússar: Ris og fall járnríkis, sem Hjálmar Sveinsson gerði.

Þrátt fyrir óþol mitt gagnvart klassískri tónlist verð ég yfirleitt óskaplega þakklát fyrir dagskrárgerðarfólk Ríkisútvarpsins þegar ég slysast inn á aðrar stöðvar. Svona er maður forpokaður, að verða ómótt yfir spjallþáttunum á Bylgjunni og ekki orðinn þrítugur.

Lítið kver um lítið mein

2012-01-16T15:32:00.001Z

Er lítið mein yfirtók líf mitt er bók um brjóstakrabbamein. Þetta er saga höfundarins Lilju Sólrúnar, lítið kver um að greinast með illvígan sjúkdóm, meðferðina og eftirköst hennar. Frásögnin er línuleg en ekki ætlað að vera tæmandi, það er frekar eins og Lilja Sólrún drepi niður fæti hér og þar í ferlinu og deili með lesandanum ýmsum minningarbrotum og vangaveltum. Inn á milli eru svarthvítar ljósmyndir og svo lítil textabrot sem kalla mætti spakmæli eða tilvitnanir en þar sem ekki er gerð nein frekari grein fyrir þeim dreg ég þá ályktun að þau séu runnin undan rifjum höfundarins sjálfs.

Bækur sem þessi eru með innbyggða gagnrýnivörn. Enginn hefur rétt á að segja upplifanir eða tilfinningar annarrar manneskju séu rangar, allra síst fullfrísk manneskja sem aldrei hefur gengið í gegnum neitt viðlíka og veit í raun ekkert hvernig hún brygðist við þegar á hólminn væri komið. Í ofan á lag finnst mér erfitt að gagnrýna tilurð bókarinnar sem slíkrar. Ég hef óbilandi trú á heilunarmætti orðsins og held að það að skrifa um erfiða lífsreynslu sé oft besta leiðin til að takast á við hana, koma reiðu á hugsanir og sjá hlutina frá nýjum sjónarhóli. Það eina sem mér finnst ég því geta rætt um í bókarumfjöllun sem þessari er upplifun lesandans og kannski mögulega hlutverk útgefanda.

Það er svo sem ekkert út úr kú að fjalla um lesandann í þessu tilviki því Lilja Sólrún segir sjálf í formála bókarinnar: „Ég á mér ósk um að frásögn mín geti stuðlað að betri skilning á líðan og þörfum fólks sem lendir í þeim hörmungum að greinast með krabbamein og fá miklar aukaverkanir vegna meðferðar.“ (bls. 7). Ég fæ því ekki betur séð en að markmið bókarinnar sé að ná til fólks eins og mín, fólks sem ekki hefur þessa reynslu. Því miður verð ég að segja að í mínu tilviki var betri skilningi ekki náð. Erum við ekki flest vel meðvituð um að það sé erfið reynsla að greinast með krabbamein, að fólki liði illa af meðferðinni og að það kunni gjarnan að meta lífið á nýjan hátt eftir þessa reynslu? Getur verið að þrátt fyrir alla krabbameinsumræðuna undanfarna áratugi hafi þetta enn farið fram hjá einhverjum? Sjálfsagt hafa fáir djúpskilning á málinu en ég veit ekki heldur hvort það er eðlileg krafa að hinn almenni borgari hafi svo mikla hæfileika til að setja sig í spor annarra að það jafnist á við að hafa upplifað hlutina á eigin skinni. Mögulega má enn bæta skilninginn en það þarf þá að gera með því að fjalla um málefnið úr nýjum og óvæntum áttum, setja það í öðruvísi samhengi en hingað til. Það þarf einfaldlega góðan skáldskap. Er lítið mein yfirtók líf mitt er ekki þannig bók. Myndmálið sem hún byggir á er til dæmis það sama og notað hefur verið um krabbamein áratugum saman, það sama og Susan Sontag skar upp herör gegn þegar árið 1978 með bók sinni Illness as Metaphor. Að segja „Hver andardráttur er gimsteinn.“ (bls. 18) eða „Óteljandi pöddur hafa tekið sér bólfestu í líkama mínum og eru að éta mig.“ (bls. 33), veitir hvorki nýja sýn né aukinn skilning. Það er heldur ekkert við sögu Lilju Sólrúnar sem greinir hana með áberandi hætti frá sögum annarra krabbameinssjúklinga. Hún virðist hafa fengið óvenjuslæmar aukaverkanir af lyfjagjöfinni og kannski eiga hlutar af hennar sögu erindi við starfsfólk heilbrigðiskerfinsins sem virðist ekki alltaf hafa vitað hvernig ætti að meðhöndla þær. En ég get ekki alveg skilið að útgefanda bókarinnar, Sölku, hafi þótt efnið eiga erindi við alla hina.

Bókinni hefði líka mátt ritstýra betur. Markmið hennar er allt of fljótandi. Í formálanum virðist Lilja Sólrún eins og áður sagði beina máli sínu til almennings en margt í henni hljómar samt eins og handbók fyrir krabbameinssjúklinga. Eitt spakmælið hljómar til dæmis svo “Þegar mestu sorginni bráir af þér skaltu næla þér í góðar og skemmtilegar kvikmyndir.“ (bls. 92) og annað „Ekki leyfa neinum að segja sögur af veiku fólki, hvort sem eru hetjur eða deyjandi.“ (bls.102). Hið síðarnefnda eru reyndar hálfgerð öfugmæli þar sem lesandinn er jú með í höndunum sögu af veikum einstaklingi. Mér sýnist Lilja Sólrún jafnframt stefna að því að afbyggja ímynd krabbameinshetjunnar, hins jákvæða sjúklings sem stendur allt af sér og sigrast á sjúkdómnum. Það er verðugt verkefni að mótmæla staðalímyndum (sbr. þennan athyglisverða pistil) en það er erfitt að berjast gegn klisjum með klisjum og bókin hefði þurft að vera mikið kraftmeiri til að grafa undan viðtekinni sýn á krabbameinssjúklinga.

Ég get vel ímyndað mér að það að greinast með illvígan sjúkdóm sé mikil lífsreynsla og að maður upplifi hluti sem mann hefði aldrei getað órað fyrir áður. Ég get líka ímyndað mér að samferðafólk sem ekki hefur sömu reynslu hafi ekki alltaf nákvæman skilning á því sem maður gengur í gegnum. Ég er samt ekki viss um að það séu alltaf rétt viðbrögð við þessu að gefa út bók.

Kjúklingasæmandi líf

2012-01-15T13:59:00.002Z

Það getur verið afskaplega áhugavert að blaða í gömlum matreiðslubókum. Í Matreiðslubók handa ungu fólki á öllum aldri eftir Sigrúnu Davíðsdóttur má til dæmis finna eftirfarandi um kjúklinga:

„Í flestum nágrannalöndum okkar eru kjúklingar hversdagsmatur, en svo er ekki hér, vegna þess hversu dýrir þeir eru. Kjúklingarnir hafa orðið óþyrmilega fyrir barðinu á vélvæðingunni, því algengt er, að þeir séu ræktaðir innanhúss og þá gjarnan í búrum, aldir á sérstöku fæði. Þessir kjúklingar lifa engu, sem getur kallazt kjúklingasæmandi líf, og verða afar bragðdaufir. Ég er ekki viss um, að við höfum náð jafn langt í vélvæðingunni, en sjálfsagt er að hafa augun hjá sér og forvitnast um æfiskeið kjúklinganna, þegar við kaupum þá.“

Matreiðslubók handa ungu fólki á öllum aldri, bls. 161

Bókin kom út árið 1978. Þótt móðir mín haldi því fram að höfundi hafi fyrst og fremst verið umhugað um bragðið af kjúklingunum, finnst mér alveg stórkostlegt að þetta hafi ratað í matreiðslubók fyrir rúmum þrjátíu árum.

Bill Bryson gægist inn í skúmaskot heimilisins

2012-01-14T20:00:00.002Z

Ég hef áður minnst á dálæti mitt á hinum viðkunnanlega og einkar notalega rithöfundi Bill Bryson, samanber þessa færslu um Ástralíubækur. Kristín Svava minntist líka á hann í nýlegri færslu og þá í tengslum við óheppilega uppsetningu bókarinnar Made in America í kyndilsformi. Ég fékk hins vegar bókina At Home: A Short History of Private Life í jólagjöf (fyndið, fjölskyldan mín er allsherjarsamansafn lestrarhesta og samt erum við öll með jafnmikið ofnæmi fyrir jólabókaflóðshæpinu og inn í fjölskylduna barst aðeins ein "jólabók", en fullt af annars konar lestrarefni) og hef verið að skemmta mér yfir henni síðasta hálfa mánuðinn.

Bill Bryson er jafndúllulegur og pandabjörn

Í At Home fer Bryson um víðan völl eins og hann yfirleitt gerir; einhver gagnrýnandi lýsti t.d. ferðabókunum hans nokkurn veginn þannig að Bill Bryson fari til útlanda, rölti um, tali í rólegheitunum við þá sem hann rekst á, kíki kannski inn á safn, fái sér að borða á krá og fari snemma í háttinn, með þeim afleiðingum að ári seinna liggja mörgþúsund lesendur í hláturskasti. Ekki svo fjarri lagi. Bryson hefur aðallega skrifað tvær tegundir af bókum; annars vegar eru það ferðabækurnar (t.d. Notes from a Small Island, Down Under og Neither Here, Nor There) og hins vegar bækur af alfræðitoga þar sem hann tekur fyrir eitthvert tiltekið efni, fræðir lesandann um allt milli himins og jarðar í fremur léttum dúr og veltir upp óvenjulegum hliðum (t.d. At Home, Mother Tongue sem fjallar um enska tungu, og A Short History of Nearly Everything, sem er líklega hans þekktasta bók).

At Home fjallar eins og titillinn bendir til um heimilið og allt sem því tilheyrir.
Við fáum að lesa um þróun einkaheimilisins, herbergjaskiptingar og samfélagsgerðar - um húsbúnað, tísku, þjónustufólk, byggingarefni, arkitektúr og ýmiss konar frumkvöðla, undarlegar byggingar, uppfinningar og mat. Mannkynssöguna er auðvitað að finna í einkalífinu og Bryson setur atburði í sögulegt samhengi; þar má t.d. nefna kryddverslun Breta og ofát efri stéttarinnar á 18. öldinni. Ég hef afskaplega gaman af bókum af þessu tagi og Bryson kann þetta betur en flestir. Þegar ég var að finna myndir og fletta bókinni upp á netinu tók ég eftir því að einhverjir lesendur fettu fingur út í að hún væri ekki nógu skipulögð og ekki nógu hlæja-upphátt-fyndin eins og Bryson yfirleitt sé. Ég er ekki alveg sammála þessu. Vissulega er efnið gríðarlega víðfeðmt og oft hoppað úr einu yfir í annað, en mér finnst alltaf vera skýr grundvallaruppbygging og það er t.d. sniðugt að kaflarnir skuli nefndir eftir vistarverum í húsi Brysons. Mig langar ótrúlega að heimsækja hann og fjölskylduna - þau búa á gömlu, ensku prestsetri sem leikur stórt hlutverk í bókinni.

Hvað fyndnina varðar þá finnst mér ekkert vanta upp á hana frekar en fyrri daginn. Bryson skrifar yfirleitt ekki þannig að ég veltist um af hlátri (fyrir utan einstaka hluti, eins og viðbjóðslega fyndna lýsingu á því þegar brjálaðir hundar elta hann í Sydney og hann endar tættur og sveittur inni í garði hjá ástralskri miðstéttafrú, og svo eru skrif hans um tedrykkju Breta og undarlega fólkið sem hann leigði með í fyrstu Englandsferðinni líka algjör klassík). Það er frekar að ég komist í óvenjulega gott skap og glotti mjög oft út í annað. Ég man ótrúlega oft atriði úr bókunum hans, einmitt vegna þess að hann setur fróðleik fram í sögumannsstíl og með húmorinn að vopni.

Það er ýmislegt eftirminnilegt úr þessari bók; ég held ég verði að nefna vinnustúlkuna Hönnuh Culwick, sem giftist húsbónda sínum í laumi en lék hlutverk þjónustustúlkunnar út á við alla sína ævi. Eiginmaðurinn virðist hafa haft einhvers konar þjónustukonublæti því hann tók myndir af henni við hin ýmsustu heimilisstörf, auk þess sem hann fékk hana til að halda dagbók og lýsa þar daglegum störfum í smáatriðum. Svo var það hinn sérlundaði og líklega fremur ógeðfelldi William Beckford sem lét reisa sér geysilega stórt hús að nafni Fonthill Abbey; skrímsli í gotneskum stíl þar sem var meðal annars fimmtíu feta langt borðstofuborð, en Beckford var algjörlega vinalaus og virðist hafa borðað einn nánast hvert einasta kvöld. Ég sé hann fyrir mér aleinan og yfirgefinn í ísköldu grafhýsi (það var að sjálfsögðu nánast ómögulegt að kynda svona gríðarstóra byggingu við upphaf 19. aldar). Undarlegheit mannskepnunnar láta ekki að sér hæða.

Á kassanum í Bónus

2012-01-14T09:00:00.004Z

Bónusstelpan eftir Rögnu Sigurðardóttur sem út kom hjá Forlaginu fyrir nýliðin jól er bók um hugmyndir. Þar spinnast saman ýmsir þræðir sem allir tengjast á einn eða annan hátt Bónusstelpunni sjálfri, henni Diljá. Diljá er nett ofvirkur nemi í Listaháskólanum, býr í litlu, huggulegu einbýlishúsi á hraununum í Hafnarfirði með foreldrum sínum og yngri systur. Pabbinn er framhaldsskólakennari, óskup venjulegur fjölskyldufaðir nema ef vera skyldi óvanaleg fegurð hans sem hann virðist samt næsta ómeðvitaður um. Mamman er týpískur dugnarðarforkur, heldur öllu gangandi og er líkt og dóttirin, aðeins ofvirk, en hefur náð tökum á sínum málum með löngum hlaupatúrum, bæði í Hafnarfirði og eins á fjöll og firnindi.

Þegar sagan hefst er Diljá í þeim sporum að hún er að hefja vinnu við lokaverkefnið sitt frá Listaháskólanum. Hún fær þá hugmynd að verkefnið hennar verði „gjörningur“sem felist í því að hún fái sér vinnu á kassa í Bónus og að kvikmynd af henni í starfi verði í beinni útsendingu á listsýningu. Þetta er í raun frábær hugmynd. Eitt það allra hversdagslegasta sem maður getur hugsað sér, kassinn í Bónus, tekinn úr samhengi og gerður að listaverki. Hversu mikið „meta“ eitthvað getur það orðið að fara á listsýningu og fylgjast með röðinni á kassanum í Bónus yfirfærðri í algjörlega nýtt umhverfi. Allavega, Diljá finnst þetta fín hugmynd, skólinn er til í að leyfa henni að prófa og þannig fer allt af stað.

Það er svo inní þetta, í raun ofurvenjulega, umhverfi sem allskyns undarlegir hlutir fara að láta á sér kræla. Kannski má segja sem svo, að íslenska þjóðarsálin endurspeglist í Diljá og umhverfi hennar – og þar spilar Bónus stóra rullu. Þetta er allt óskup venjulegt og hversdagslegt – en inní þennan ofurvenjulega ramma hrúgast margt það skrýtna og einkennilega úr þessari sömu þjóðarsál. Yfirnáttúrulegir hlutir, andatrú, sállækningar og kraftaverk – þessi atriði sem er ótrúlega grunnt á í þjóðarsálinni vella upp á yfirborðið og holdgerast í Bónusstelpunni Diljá. Einhvernveginn kemur upp sá kvittur að nýja stelpan á kassanum í Bónus í Hafnarfirði geri kraftaverk og smám saman fer af stað atburðarás, í raun skriða af undarlegum atburðum, sem umturnar öllu hjá Diljá og þeim sem standa henni nærri.

Það að höfundur noti Bónus í þessu samhengi gefur henni svo aftur tækifæri til að flétta inní pælingum um hrunið og sálarástand fólks í kjölfar þess. Reiknivélarkonan er gott dæmi um það. Hún kemur í Bónus á hverjum degi og dvelur lengi, ráfar um með reiknivél undir handleggum og reiknar og umreiknar hvað hún hafi nú efni á að kaupa þann daginn. Fyrst virðist sem um sé að ræða konu sem sé bláfátæk og eigi í verulegu ströggli með að draga fram lífið, en síðar kemur í ljós að svo er ekki, heldur hefur hún stundað nokkurskonar sjónhverfingar og náð að stela ótrúlegu magni af lúxusvörum úr versluninni. Þó þetta sé kannski furðuleg leið að því marki þá þykir mér höfundurinn nota þessa konu á áhugaverðan hátt til að sýna tvískinnunginn sem maður upplifir í umræðu um kjör margra eftir hrun. Það á allt að vera að fara til andskotans en engu að síður seljast jeppar í hundraðavís og heilu hrepparnir fara saman til Boston að versla.

Það sem mér fannst einna áhugaverðast við söguna var togstreitan hjá Diljá sjálfri varðandi kraftaverkin svokölluðu. Hún veit að þetta er eitthvað skrítið, en á tímabili virðist sem hún fari allt að því að trúa því sjálf að hún hafi þessa hæfileika. Og að það skipti kannski ekki máli hvort hún hafi þá eða ekki ef fólk trúi að hún hafi þá – að hugsanlegar afleiðingar skipti ekki máli. Eins er það áhugaverð pæling hversu tilbúið fólk er til að trúa því að þessir yfirnáttúrulegu hlutir séu virkilega að gerast og hversu fljótir menn eru til að fylgja straumnum og fara í röðina hjá henni í þeirri von að eitthvað gerist. Ég gat ekki varist þeirri hugun að þarna væri á ferðinni ádeila á hjarðhugsunina sem allt gegnsýrði í „gróðærinu“ og þá hugmynd þeirra sem þá réðu ríkjum að þeir hefðu einhverskonar „æðri“ sýn á hlutina, hefðu hæfileika sem öðrum væru ekki gefnir og þessvegna leyfi til að hegða sér á þann hátt sem þeim sýndist.

Það væri hægt að fara í allskyns frekari greiningar á bókinni og þeim hugmyndum sem hún er samsett úr, en ég læt þetta nægja. Mæli með að fólk lesi bókina og pæli í því sem hún hefur upp á að bjóða.

Hrokafullir mannhatarar með hríðskotabyssur og napalm

2012-01-13T21:59:00.009Z

Ég náði þeim merka áfanga nýlega að lesa mína fyrstu bók með aðstoð kyndils – alltaf með puttann á púlsinum eins og þið heyrið. (Og kýs að skrifa orðið með y – pjúra fagurfræðylegyr dyntyr.) Ég valdi bókina nokkurn veginn af handahófi. Ég var að prófa mig áfram með kyndilinn, opnaði fyrst Made in America, sögu enskrar tungu í Bandaríkjunum eftir Bill Bryson, og hún byrjaði mjög skemmtilega, en var á óheppilegu formi þannig að letrið var óþægilega smátt. Eftir að hafa stautað mig í gegnum einn eða tvo kafla gafst ég upp og prófaði Columbine eftir bandaríska blaðamanninn Dave Cullen í staðinn. Hún fjallar um Columbine-árásina í apríl 1999 sem ég geri ráð fyrir að flestir muni eftir, en þá myrtu tveir sautján og átján ára strákar þrettán manns í skólanum sínum í Colorado og frömdu síðan sjálfsmorð. Cullen fjallaði um málið sem blaðamaður á sínum tíma, lagðist í töluverðar rannsóknir út frá því og gaf út þessa bók tíu árum eftir árásina.

Hann rekur annars vegar ævi morðingjanna tveggja, Eric Harris og Dylan Klebold, aðdraganda og undirbúning árásarinnar, og hins vegar það sem kom í kjölfar hennar; lögreglurannsóknina, fjölmiðlaumfjöllunina, líf þeirra sem særðust og aðstandenda hinna látnu, og það hvernig samfélagið tókst á við áfallið. Hann hoppar dálítið fram og til baka og ég er ekki viss um að uppbygging bókarinnar sé alls kostar nógu góð, en þar kom upp einn galli við kyndilinn sem ég hafði áður heyrt af; maður flettir ekki jafn hratt í gegnum rafrænu bókina og þá efnislegu, sem gerir manni erfiðara fyrir að rifja upp ákveðin atriði og gera sér grein fyrir heildarmyndinni.

Samkvæmt besta vini mannsins, Wikipediu, fékk Columbine ýmis verðlaun og hlaut almennt góða dóma þegar að hún kom út, með þeirri undantekningu að gagnrýnanda The New York Times þótti hún ekki merkilegur pappír og gagnrýndi Cullen fyrir að setja harmleikinn fram sem spennusögu fyrir lesendur. Bókin stakk mig ekki sem ósmekkleg (þótt athugasemdin um heilaslettur morðingjanna á bókasafnshillunum hefði kannski mátt missa sín) og við hljótum að þurfa að slá ansi margar bækur út af borðinu ef það er orðið siðferðislega vafasamt í sjálfu sér að setja raunverulega atburði í sorglegri eða óhugnanlegri kantinum upp í aðgengilegan og já, kannski spennandi, söguþráð. Kannski meinti gagnrýnandinn það heldur ekki svo prinsippíelt og ég tek undir það að samanburðurinn við In Cold Blood eftir Truman Capote, sem sumir ku hafa gert, er hálffáránlegur. Cullen er enginn listapenni og frásögnin fellur satt að segja oft í þá gryfju að verða banal og á stundum tilfinningasöm. (Eitt dæmi um það hvernig Cullen misstígur sig er þegar hann reynir að krydda frásögnina með því að „Dylan hafi sennilega fengið sér kartöfluhýði að borða“ fyrir árásina – einn að blóðmjólka krufningarskýrsluna! Svo kemur meira að segja fram að það gætu hafa verið franskar.)

Það er samt ýmislegt áhugavert í sögunni af Columbine. Sagan af því hvernig árásarmennirnir gerðust fjöldamorðingjar er niðurdrepandi og það er fáránlegt að svona sjálfhverfir og mannhatandi unglingshrokagikkir – talandi um að vera banal og tilfinningasamur – hafi greiðan aðgang að hálfsjálfvirkum hríðskotabyssum og komist upp með tilraunir með napalm og fleira í þeim dúr í lengri tíma án þess að vera stoppaðir af. (Árásin átti fyrst og fremst að vera sprengjuárás en ekki skotárás og hefði sem slík drepið margfalt fleiri, en sem betur fer voru árásarmennirnir ekki færari í sprengjugerð en svo að sá hluti áætlunarinnar mistókst nokkurn veginn alveg.) Það sem mér þótti einna áhugaverðast var umfjöllun Cullen um þær mýtur sem sköpuðust í kjölfar árásarinnar og hvernig þær höfðu áhrif á fjölmiðlaumfjöllun og samfélagsumræðu um hana. Ég man eftir sumum af þeim úr mynd Michael Moore, Bowling for Columbine, en þeir Eric og Dylan fóru víst ekkert í keilu daginn sem þeir gerðu árásina og þeir voru heldur ekki þau félagslegu úrhrök sem þeir voru sagðir vera, lagðir í einelti af amerískum jocks, heldur áttu þeir hóp af vinum og virkt félagslíf. (Fordómar fólks gagnvart ýmsum jaðarhópum komu fram á allt að því kómískan hátt eftir árásina, eins og þessi tilvitnun í Diane Sawyer á ABC-sjónvarpsstöðinni skömmu síðar ber vitni um: „The boys might have been part of a dark, underground national phenomenon known as the Gothic movement and some of these Goths may have killed before“.)

Ein af tragískari sögum í bókinni er mýtan um Cassie Bernall, sem var ein af þeim sem var drepin á bókasafninu þar sem Eric og Dylan myrtu flesta. Hún hafði verið virk í kristilegu starfi í bænum og strax eftir árásina komst sú saga á kreik að Eric Harris hefði miðað á hana byssu og spurt hana hvort hún tryði á Guð, hún svarað því játandi og hann þá skotið hana til bana. Þetta var misskilningur; strákurinn sem varð vitni að þessu samtali var í raun að lýsa orðaskiptum Erics við aðra stelpu á bókasafninu, sem hann skaut síðan en drap ekki. Hann skaut Cassie aftur á móti formálalaust í höfuðið. Sagan breiddist hins vegar út og Cassie var gerð að píslarvætti fyrir trú sína, saga hennar var predikuð í kirkjum og skrifuð í blöðin og á endanum ákvað móðir hennar meira að segja að skrifa bók sem kom út í gríðarstóru upplagi og heitir She Said Yes. The Unlikely Martyrdom of Cassie Bernall. Þeir eftirlifendur sem höfðu orðið vitni að atburðunum á bókasafninu voru eðlilega hikandi við að koma fram með hina raunverulegu sögu, enda fengu foreldrar Cassie mikinn styrk frá píslarvætti dóttur sinnar. Hið sanna kom á endanum fram, en sagan af Cassie lifir samt góðu lífi og það eru alls ekki allir sem gangast við því að vitnisburðir af bókasafninu breyti neinu um hana.

Þegar allt kemur til alls held ég að ég þurfi ekki að mæla með Columbine við aðra en þá sem hafa sérstakan áhuga á málinu. Einn eða tveir kaflar fjalla almennt um einkenni siðblindu, sem Cullen telur að Eric Harris hafi verið haldinn, en þetta er fyrst og fremst saga einnar skotárásar í bandarískum skóla sem er í rauninni ekki sett í mikið stærra samhengi. Ég má reyndar til með að nefna færslu Æsu um We need to talk about Kevin (ég hef ekki lesið hana, en ég sá myndina!) sem er skáldsaga sem fjallar um svipað mál. Ætli ég mæli annars ekki bara frekar með því að fólk nái sér í eitthvað eftir Bill Bryson, ég ætla allavega að gera aðra atlögu að honum í stærra letri við tækifæri.

Fjandkona Finnlands, saga Eistlands og kýr Stalíns

2012-01-13T15:43:00.001Z

Finnska skáldkonan Sofi Oksanen ætti að vera Íslendingum kunn, ef ekki fyrir vinsælan skáldskap, þá ef til vill fyrir að hafa sármóðgað útvarpskonu Rásar 2 í viðtali í vetur sem leið. Oksanen hefur gefið út þrjár skáldsögur, tvö leikrit og samritstýrt einu greinasafni — þar af hefur Hreinsun notið mestrar velgengni, sem upphaflega var leikrit, frumsýnt 2007. Oksanen vann síðan skáldsögu úr handritinu sem kom út árið eftir. Fyrir skáldsöguna, sem hefur verið þýdd á tugi tungumála og kom út í íslenskri þýðingu Sigurðar Karlssonar 2010, hlaut höfundurinn ótal viðurkenningar og gríðarlegt lof víða um heim. Leikritið hefur sömuleiðis farið víða og er um þessar mundir í sýningu í Þjóðleikhúsinu í Reykjavík.
Ég las Hreinsun á sínum tíma, þó nægilega seint til að hæpið kringum bókina hefði glætt mér þónokkrar væntingar (og reyndar eftir að hafa séð leikritið, á sænsku). Ég varð ekki alveg jafn hrifin og gagnrýnendurnir, eins og kannski er hætt við þegar verk hefur verið hafið svo til skýjanna. Þetta er um margt merkileg bók og ágætis skáldsaga, efnið mjög áhugavert — og reyndar grunar mig að gagnrýnendum og úthlutunarnefndum hafi einmitt verið það ofarlega í huga; hvað umfjöllunarefnið er góðra gjalda vert. Það er það svo sannarlega — saga Sovét-Eistlands hefur legið í þagnargildi þar til tiltölulega nýlega og Hreinsun var þarft og gott innlegg í þá umræðu (og í sjálfu sér er athyglisvert að leikverkið kom ekki á svið í Eistlandi fyrr en 2010) — en kannski ekki þar með sagt að hún sé alveg stórfenglega framúrskarandi skáldsaga. Mér fannst leikritið líka áhrifameira en skáldsagan.
Nú er ég samt aðallega að hugsa um bók sem ég hef nýlokið við, og fannst mögnuð, en það er fyrsta skáldsaga Oksanen; Kýr Stalíns (2003). Hún kom út á íslensku núna fyrir jólin, einnig í þýðingu Sigurðar Karlssonar.

[Sögustund: Eistar lýstu yfir sjálfstæði frá Rússum 1918 (rétt eins og Finnar nýttu þeir tækifærið í kjölfar byltingarinnar) og unnu sjálfstæðisstríðið gegn Rússum og Þjóðverjum 1920. Sjálfstæðistíminn varði uns Rauði herinn gerði innreið sína 1939 og innrás nasista í Sovétríkin '41 hafði síðan þriggja ára hernám þeirra á Eistlandi í för með sér. Að því loknu var Eistland áfram undir Sovétmönnum, sem viðurkenndu sjálfstæði þeirra 1991, en síðustu herdeildirnar yfirgáfu landið ekki fyrr en '94.]

Í fyrra sat ég námskeið hjá eistneskum gestakennara í háskólanum hér í Turku, þar sem skoðuð voru skrif kvenna frá Eystrasaltslöndunum um eigin reynslu (eða þá reynslu sem eldri kynslóð kvenna hafði miðlað til þeirra) af hernámi, brottflutningum, vinnubúðum og hversdagslífi kommúnismans. Um þetta var að sjálfsögðu hvorki talað né ritað á meðan Sovétríkin stóðu og eftir fall þeirra liðu 10-15 ár áður en opinber umræða fór af stað að ráði — en þá var líka sem flóðgátt hefði brostið; fólk var beinlínis hvatt til að tjá sig og margir brugðust við. Reynsla kvenna á samyrkjubúum og í síberískum vinnubúðum var um margt annars konar en karlanna og einkenndist töluvert af kynbundnu ofbeldi og (yfirleitt árangurslausri) viðleitni til að verja börnin. Ein eistnesku kvennanna sem við lásum texta eftir í námskeiðinu, og sáum einnig heimildamynd eftir, heitir Imbi Paju og það er einmitt hún sem ritstýrði téðu greinasafni ásamt Sofi Oksanen. Safnið kom út á finnsku 2009 og nefnist í lauslegri þýðingu Að baki öllu leyndist ótti: Hvernig Eistland glataði sögu sinni og hvernig hún verður endurheimt. Efnið er Oksanen greinilega hugleikið, en Kýr Stalíns eiga það sammerkt með Hreinsun að saga Sovét-Eistlands er ofin saman við samtímaástand í Finnlandi og Eistlandi með stöðu kvenna í forgrunni og eru kvenpersónur gjarnan fulltrúar fleiri en einnar kynslóðar í sömu fjölskyldu.
Sjálf er Oksanen dóttir finnsks föður og eistneskrar móður og uppalin í Finnlandi, og það er kannski engin stórkostleg furða að útvarpskonu Rásar tvö hafi flogið í hug að inna skáldkonuna eftir því hvort bækurnar hennar væru sjálfsævisögulegar — reyndar er kannski ólíklegt að hún hafi lesið Kýr Stalíns áður en íslenska þýðingin kom út, hvað þá sett þá sögu í samband við bakgrunn höfundar — en aðalpersónan er semsagt finnskur bókmenntafræðinemi sem á eistneska mömmu með verkfræðimenntun; alveg eins og Oksanen sjálf, og á alveg sama aldri. Á hinn bóginn er höfundi auðvitað óhjákvæmilegt að setja eitthvað af sjálfum sér í verk, án þess að það verði beinlínis „sjálfsævisögulegt“ — enda sé um skáldsögu að ræða, ekki sjálfsævisögu — og Oksanen spurði útvarpskonuna einmitt að því hvort hún vissi ekki hvað skáldsaga væri. Það var svosem ekki allur skandallinn, heldur benti hún henni því næst á að sleppa þessu frekar ef hún hefði svona heimskulegar spurningar, sem fréttakonan tók óstinnt upp og spurði hvort hún þyrfti kannski að vera með bókmenntafræðipróf til að mega tala við hana... stormur í glasi af íslensku vatni, og ekki það sem ég ætlaði að skrifa um hér!
En þessu tengt má nefna að um svipað leyti bakaði Oksanen sér nokkra óvild í Finnlandi fyrir að geta þess í erlendum fjölmiðlum, í tengslum við Hreinsun, að í Finnlandi tíðkaðist ofbeldi gegn konum í meira mæli en á hinum Norðurlöndunum. Þetta vita Finnar auðvitað best sjálfir — það má bara ekki tala um það í útlöndum! Oksanen er almennt lítill aðdáandi Finnlands, sjá þessa Youtube-klippu úr viðtali á ensku, undir nafninu Sofi Oksanen — Fjandkona Finnlands. Það kemur þá líklega síst á óvart að hún finni litla samleið með stjórnmálaflokknum Perussuomalaiset, eða Hinum sönnu Finnum* — ef einhver vill hlusta á finnsku, eða bara horfa á Oksanen og Jussi Halla-aho, fasískt þenkjandi finnskan stjórnmálamann, rífast uppi á sviði um innflytjendapólitík, þá er þetta frá bókamessunni í Helsinki 2010. Þar spyr Oksanen viðmælanda sinn m.a. beint út hvort hann hafi upplifað mismunun á finnskum vinnumarkaði sökum þess að vera útlendingur. Svarið segir sig sjálft, og að sama skapi það, að ólíkt Halla-Aho þekkir Oksanen slíka mismunun sjálf — ef ekki frá fyrstu hendi, þá gegnum móður sína, sem hefur líklegast ekki getað notað sovéska verkfræðiprófið sitt mikið í Finnlandi á sjöunda áratugnum, ekki frekar en móðirin í Kúm Stalíns...

Ég tók þessa mynd af Sofi á bókamessunni í
Helsinki 2011. Ég reyndi mikið að súmma með
vélinni og píra augun og átta mig á því hvers
andlit væri á nælunni hennar, án árangurs —
gefum okkur að það sé líklegast ekki Lenín.

...og nú er kannski nóg komið af persónu höfundarins í þessum pistli, en mér virðist Sofi Oksanen bara svo áhugaverð og skemmtileg persóna. Kýr Stalíns er sömuleiðis mjög áhugaverð skáldsaga og glettilega skemmtileg á köflum, þótt undirtónarnir séu daprir og allt upp í hrollvekjandi — ég vona bara höfundarins vegna að sú bók sé sjálfsævisöguleg að sem allra minnstu leyti. Ég vil eiginlega segja sem minnst um hana, lesið hana frekar. Hún fjallar um lygar og ástríður og fíkn og ofbeldi og sjálfsmynd og fortíð og framtíð og hvernig allt þetta mætist í leitinni að „heimili“ og örvæntingunni yfir fjarveru þess.

- - - - - - - - - - - -
* Ég má til með að minnast hér á finnska myndasögu, sem segir frá því þegar gömlu guðirnir úr Kalevala lenda í nútímanum og hvernig þeir furða sig á Finnlandi í dag. M.a. hittir guðinn Väinämöinen fyrir náunga sem segist vera „sannur Finni“, sem Väinämöinen skilur auðvitað sem svo að viðkomandi sé af Sama-ættum...

Sokkar sem rokka

2012-01-12T21:22:00.001Z

Á dögunum kom út bókin Á rauðum sokkum. Baráttukonur segja frá á vegum RIKK. Ritstjóri og höfundur formála er Olga Guðrún Árnadóttir, Dagný Kristjánsdóttir skrifar eftirmála en þrettán fyrrum félagar í Rauðsokkahreyfingunni segja frá reynslu sinni, hver í sínum kafla. Á kaflareglunni er reyndar ein undantekning því Vilborg Dagbjartsdóttir leggur til ljóð milli kaflanna í stað frásagnarkafla. Í frásögnum sínum rekja þessar konur ekki bara rauðsokkaárin (1970-1982) heldur segja, að minnsta kosti flestar, frá uppruna sínum og uppvexti og hvað varð til þess að þær gengu til liðs við Rauðsokkahreyfinguna.

Þessi bók fannst mér afskaplega áhugaverð aflestrar. Hún er gullnáma fróðleiks um stöðu kvenna á áttunda áratugnum sem og áratugunum á undan. Mér fannst ekki síst athyglisvert að velta því fyrir mér hvað hefði áunnist og hvar hefði orðið stöðnun eða bakslag. Af lýsingum að dæma hefur staða kvenna á vinnumarkaðnum batnað umtalsvert, í það minnsta er mismununin ekki með eins beinum hætti og áður þótti tilhlýðilegt, og tækifærunum hefur fjölgað. Það sem forsíðumyndin sýnir á þó ekki síður við í dag en þá. Hún sýnir þann atburð sem segja má að hafi markað upphaf Rauðsokkahreyfingarinnar á Íslandi (þótt hreyfingin hafi ekki verið stofnuð formlega fyrr en nokkrum mánuðum síðar) þegar hópur kvenna gekk aftast í 1. maígöngunni í Reykjavík 1970 með styttu sem bar borða með áletruninni „Manneskja, ekki markaðsvara“. Því miður eiga þau skilaboð ekki síður brýnt erindi til okkar í dag að konur séu ekki (eða eigi ekki að vera) neysluvarningur. Eins er áhugavert að sjá hvernig karlrembuviðbrögðin við femínistum sem okkur þykja fyrirsjáanleg í dag hafa verið nákvæmlega þau sömu fyrir 40 árum og í dag: að femínistar séu ljótar konur og kynkaldar, beiskar og vansælar, og þurfi bara að komast í tæri við almennileg karlmenni. Bókin sýnir líka glögglega hvernig sú barátta sem Rauðsokkahreyfingin snerist um var nauðsynleg og leiðir hugann að því hve árangursrík sú herferð gegn ímynd Rauðsokkanna sem greinilega átti sér stað hefur verið. Frá unglingsárum mínum á níunda áratugnum, eftir að hreyfingin hafði liðið undir lok, man ég vel að gjarnan var talað um rauðsokkur sem hræðileg öfgakvendi og því haldið fram að barátta þeirra hefði farið út í vitleysu. Sem sagt var ímynd þeirra ekki sérlega góð. Mér sýnist hins vegar ljóst að þarna hafi verið um afleiðingar rógs að ræða, sem virðist vera það sem femínistar á öllum tímum hafa mátt þola. Fyrst og fremst held ég að við eigum Rauðsokkahreyfingunni mikið að þakka.

Þarna kemur líka fram hvernig önnur pólitík fléttaðist saman við Rauðsokkahreyfinguna. Þá á ég ekki síst við fund Rauðsokkahreyfingarinnar á Skógum 1974 þar sem ályktað var að kvennabarátta væri stéttabarátta og að vopn stéttabaráttu skyldu notuð í henni. Þetta mun hafa fælt frá sumar kvenréttindakonur sem vildu staðsetja sig lengra til hægri á pólitíska rófinu og á kannski einhvern þátt í að skýra hvers vegna kvennabarátta eða femínismi er gjarnan spyrt saman við kommúnisma eða vinstristefnu. Þetta, og ýmislegt fleira sem ég hafði ekki vitað um, þótt mér í það minnsta afar fróðlegt að fá að vita. Þá er ég ekki að ýja að því að það sé endilega réttlætanlegt að leggja þetta tvennt að jöfnu, þótt vissulega eigi róttækur femínismi og vinstrimennska óneitanlega margt sameiginlegt, heldur að þarna komi fram ákveðnar sögulegar skýringar á ályktunum sem gjarnan eru dregnar. Mér fannst líka áhugavert að lesa um reynslu sumra kvennanna af starfi með öðrum vinstrihreyfingum þar sem karlarnir voru afskaplega róttækir og jafnréttissinnaðir þar til kom að jafnrétti kynjanna og reyndust þá ekkert minni karlrembur en aðrir. Það rímar svo sem alveg við ýmislegt annað sem ég hef heyrt frá ýmsum öðrum tímum, til dæmis veit ég til þess að konum í verkalýðsbaráttu á tímum langömmu minnar hafi stundum þótt fram hjá sér gengið.

Bókin er sneisafull af myndum sem teknar voru á fundum og öðrum uppákomum Rauðsokka og ég hafði mjög gaman af þeim. Það skýrist kannski að einhverju leyti af því að þetta tímabil, áttundi áratugurinn, var jafnframt (u.þ.b.) fyrsti tugur ævi minnar þannig að alls konar bernskuminningar spruttu fram við að skoða myndirnar og ég fylltist einhverri nostalgíu. En burtséð frá því ljá myndirnar bókinni skemmtilegan blæ.

Sá persónulegi blær sem fylgir því að láta hverja og eina konu segja söguna frá sínu sjónarhorni í eigin kafla gefur bókinni líka heilmikið en þetta fyrirkomulag hefur líka sína galla og er þegar upp er staðið það eina sem ég vil fetta fingur út í. Það varð nefnilega þreytandi til lengdar að lesa frásagnir af sömu atburðunum aftur og aftur. Vissulega getur það verið áhugavert og haft ákveðið gildi að fá sömu söguna frá mismunandi aðilum, fólk man jú ekki alltaf hlutina á sama hátt, tekur eftir mismunandi hlutum og svo framvegis. Þrátt fyrir það eru frásagnirnar á köflum það keimlíkar að ég verð að játa að stöðugt dró úr athygli minni eftir því sem leið á lesturinn. Það er bara dálítið mikið að lesa tólf frásagnir af því að kvenréttindakonur hafi gengið með styttu úr leikverkinu Lýsiströtu í 1. maígöngunni 1970, haldið stofnfund haustið 1970, haldið stefnumarkandi fund að Skógum 1974, haldið til í tveimur herbergjum að Ásvallagötu 8 þar til þær þurftu stærra húsnæði fyrir starfsemina, gefið út blað sem hét Forvitin rauð og hvatt Vigdísi Finnbogadóttur til að fara í forsetaframboð 1980. Þetta eru allt saman áhugaverðir hlutir, en eftir fjórðu frásögnina af því sama þá fer þetta að verða svolítið staglkennt og eftir þá sjöundu fer maður að freistast til að hraðlesa.

Þetta með endurtekninguna finnst mér eini lösturinn á bókinni, að öðru leyti er hún bara frábær og greinilega vandað til verka í alla staði. Ef ég fæ einhvern tímann óvænt nógan tíma ætla ég að leggjast í að skoða betur ýmsar heimildir sem þarna er vísað til, sem áhugavert væri að rýna í til að skoða sögu Rauðsokkanna og kvennabaráttu á Íslandi.

Af hinum og þessum bókum, en aðallega einni

2012-01-11T11:44:00.001Z

Það er soldið langt síðan ég bloggaði síðast og ég er búin að lesa svo mikið síðan þá að ég vissi ekki alveg á hvaða bók ég ætti að byrja að fjalla um.

Ég fékk nokkrar bækur í jólagjöf, þeirra á meðal Nöfn Íslendinga (sem ég hef þó ekki enn lesið spjaldanna á milli, ótrúlegt en satt), svo fékk ég ógeðslega skemmtilega myndasögu sem ég ætla að blogga um seinna og Jójó eftir Steinunni Sigurðardóttur sem mér fannst alveg frábær.

Síðast í fyrradag kláraði ég svo Hálendið eftir Steinar Braga og var bara helvíti hrifin af henni, en Guðrún Elsa fjallaði einmitt um hana í þessum pistli, sem birtist hér fyrir jól. Ég hef svosem ekki miklu við hennar fínu umfjöllun að bæta, en get ekki annað en nefnt að mig langaði svolítið í aaaðeins meira konkret endi. Ég nefni það vegna þess að a.m.k. tveir hafa nýverið gúgglað „Steinar Bragi+Hálendið+endir“ og lent hérna á Druslubókasíðunni. Það tel ég bera vitni um að ég sé ekki ein um að hafa viljað fá aðeins haldbærari upplýsingar svona rétt undir lokin, og það að enn annar lesandi síðunnar hafi gúgglað „Steinar Bragi netfang“ lít ég jafnframt á sem sönnun þess að einhver lesandi sé framfærnari en ég og hyggist krefja höfundinn sjálfan um svör. Hinn sami lesandi má svo gjarnan áframsenda þau á mig, fái beiðnin hljómgrunn.

En bókin sem ég ákvað svo á endanum að blogga um heitir Dreadnought og er eftir Cherie Priest. Hún er (nokkurnveginn) sjálfstætt framhald af gufupönksbókinni Boneshaker, sem ég bloggaði einmitt um hérna í mars, og get nú bætt við að skv. nýjustu fréttum frá útlöndum þá er víst Hollywood-mynd eftir bókinni í bígerð.

Sögusviðið er sem fyrr Bandaríkin á tímum þrælastríðsins, nema þrælastríðið hefur geisað í ein sjötíu ár og alls konar morðtól og vélar hafa verið þróaðar og ganga ýmist fyrir gufu eða glænýrri díselolíu beinustu leið frá Lýðveldinu Texas. Upptök stríðsins eru svo gott sem gleymd – menn berjast bara afþví þeir eru búnir að berjast svo lengi að þeir kunna ekkert annað.

Söguhetja bókarinnar er hjúkrunarkonan Mercy Lynch. Hún starfar á hersjúkrahúsi í Suðurríkjunum við að tjasla hermönnum saman eftir sprengjubrot, byssukúlur og fleiri og ævintýralegri drápstól. Hún fær þær fréttir að eiginmaður hennar, sem hún hefur ekki heyrt frá í tvö ár, hafi látist í stríðinu og að faðir hennar, sem yfirgaf hana og móður hennar þegar hún var lítil, liggi fyrir dauðanum hinum megin á landinu og síðasta ósk hans sé að hitta hana. Án þess að gera upp við sig hvort hún vilji í raun hitta pabba sinn ákveður Mercy að hlýða kallinu og leggja land undir fót og ferðast þvert yfir landið (og yfir vígvöllinn miðjan). Ekki af því hana langi endilega til að fara, heldur af því ekkert bíður hennar þar sem hún er.

Ferðin reynist erfið og löng. Víglínan er sífellt að færast og stríðandi fylkingar eiga báðar skelfileg vopn. Mercy ferðast fyrst með loftskipi og síðan fljótabáti, en til að komast á leiðarenda er henni nauðugur einn kosturinn að þiggja far með lestinni Dreadnought, sem er vopnuð vítismaskína Sambandsríkjanna. Þar gerir hún sitt besta til að leyna uppruna sínum og kynnist ýmsum kynlegum kvistum og kemst ekki hjá því að taka eftir því að eitthvað leyndardómsfullt leynist í tveimur læstum vögnum sem er kirfilega gætt.

Ég ætla ekki að rekja söguþráðinn frekar hér, heldur læt ég mér nægja að mæla með bókinni.

Ég er svo mikill öfgafemínisti að ég er auðvitað algjör sökker fyrir sterkum kvenpersónum sem falla ekki í staðalmyndagryfjuna. Þar af leiðandi var ég hrifin af Mercy, því hún er ákveðin, klár og hugrökk, en hefur samt tilfinningar og er stundum lítil í sér eins og alvöru manneskja.

Ef Einar og Gyrðir leggðu í púkk ...

2012-01-10T09:56:00.025Z

Það er allur gangur á því hvað það gerir fyrir mig að heyra höfunda lesa úr eigin verkum, stundum virkar það fremur eins og viðvörun en hvatning, en undir lok síðasta árs heyrði ég sænska rithöfundinn Önnu Ringberg lesa upp úr nýrri bók sinni og varð svo áhugasöm að mér fannst ég verða að ná í bókina. Bókin heitir Boys og er fyrsta bók Önnu, hún var tilnefnd til a.m.k. tveggja debútantaverðlauna í Svíþjóð í fyrra (þar eru nokkur bókmenntaverðlaun sérstaklega tileinkuð fyrstu verkum höfunda). Á meðan ég var að bíða eftir að bókin kæmi með póstinum gúgglaði ég nokkur viðtöl við höfundinn og umfjallanir um bókina og komst að því að hún hefur almennt fengið frábæra dóma. Engu að síður var ég með ofurlitlar efasemdir fyrirfram og vissi ekki alveg hverju ég ætti að búast við. Bók sem hefur hund sem eina af þremur aðalpersónum er ekki alveg það sem ég veldi mér fyrst af öllu sem lesefni, talandi krúttdýr eru ekki í uppáhaldi hjá mér. Efinn fylgdi mér í gegnum fyrstu síður bókarinnar en þegar ég var búin með upphafskaflann var ég steinhætt að efast, ég komst að því hundurinn Boys er ekkert talandi dúlludýr og hann fær alveg að vera hundur. Boys er mjög fín bók og tvímælalaust með því besta og eftirminnilegasta sem ég las árið 2011.

Aðalpersónur bókarinnar eru hundurinn Boys, eigandi hans Lasse, sem er 65 ára og býr í gömlum og hroðalega draslaralegum sumarbústað fyrir utan einhvern bæ, og sonur Lasse, Matti, sem umgengst föður sinn ekkert og starfar sem einhverskonar ráðgjafi. Þegar sagan hefst er Lasse að undirbúa 65 ára afmælið sitt og sonurinn ætlar loks að koma í heimsókn. Lasse er drykkfelldur, en fer á AA-fundi og er nokkurnveginn búinn að ná tökum á neyslunni þó að hann falli öðru hverju, hann er í „starfsþjálfun“ á dagsetri fyrir utangarðsfólk, það kemur fram að hann hefur hlotið vægan dóm einhvern tíma og hann er í stríði við nágrannana og félagsmálayfirvöld. Í upphafi týnist hundurinn og hann er fjarverandi eigandanum alla bókina. Matti veit hins vegar meira en Lasse um hundshvarfið og lesandinn fylgist með hundinum og sér inn í huga hans öðru hverju, upplifir meira að segja með honum hressilega hundaerótík.

Persónulýsingarnar í Boys eru alveg einstaklega vel gerðar. Týpa á borð við Lasse gæti auðveldlega orðið einn af klisjukenndum lúserum sem víða má finna, en það er hann nefnilega ekki. Hann á hund sem er dýr og vel ættaður og þarf að vera í fötum í kuldanum (en Lasse gefur honum kattamat því hundamaturinn er svo dýr), hann er tvíkynhneigður og það er afar fátt klisjukennt við kallinn. Lasse kemur lesandanum þægilega á óvart og eftir því sem líður á bókina finnst manni auðvitað vænna og vænna um hann.

Svíar eiga sér ríka hefð fyrir svokölluðum „arbetarlitteratur“ - bókum um stéttaskiptingu, kúgun og óréttlæti sem verkalýðurinn þarf að þola, en höfundurinn sagði í viðtali að þessi bók væri e.k. öfugur arbetarlitteratur, það er ósköp lítið pláss á vinnumarkaðinum fyrir fólk eins og Lasse. Hann er á einhverjum bótum og vill vinna eitthvað, en það er bara ekkert í boði fyrir svona kalla og því finnst honum hann allsstaðar mæta mótlæti og ræktar alveg með sér vænisýkina. Það er samt ekkert verið að troða boðskap ofan í kokið á lesandanum í þessari bók. Boys er afskaplega vel unnin og úthugsuð enda er Anna Ringberg sjálf ritstjóri á forlagi og veit vel hvað hún er að gera. Hún dettur ekkert í að skýra alltof mikið. Maður þarf alveg að lesa á milli línanna, samt ekki þannig að persónurnar og saga þeirra séu í þoku. Sjónarhornið er ansi lunkið, það flakkar á milli Matta (þar er 1. persónu frásögn), Lasse og hundsins og það er frekar spes og skemmtileg kombínasjón og býsna djarft að þora að skella þessum hundi í aðalhlutverk finnst mér, það hefði auðveldlega getað orðið kjánalegt og sentímentalt. Frásögnin verður aldrei uppáþrengjandi eins og þær eiga til að verða raunsæislegu frásagnirnar af sérkennilegum mönnum sem búa í skítugum húsum, vakna oft skelþunnir, eru orðheppnir og sótbölva í tíma og ótíma og eru búnir að klúðra meira og minna lífi sínu.

Ég skrifaði í gríni á facebook um daginn eitthvað í þá átt að Boys væri eins og ef tveir góðir íslenskir höfundar, Einar Kárason og Gyrðir Elíasson, hefðu skrifað hana í sameiningu en fengið snjalla sænska konu sem ritstjóra. Þarna er einmana og klár náungi með sérkennilegan talanda og óljósa fortíð, sem býr í sumarhúsi í jaðri þéttbýlis og á son sem hann umgengst ekkert og líður illa yfir því. En hann á líka fullt af skrítnum vinum, þeirra á meðal eru grískur smákrimmi, ógeðfelldur dópisti og leðurhommi á mótorhjóli og svo fær hann heimsókn frá fúlum félagsráðgjafa sem ræktar naggrísi og hann grunar hana um lifa á naggrísafóðri.

Boys ekkert löng bók en hún segir býsna yfirgripsmikla sögu og er bæði fyndin og sorgleg, já og hún er líka spennandi. Bókin fjallar um félagslegan veruleika fólks sem ekkert pláss er fundið fyrir í samfélaginu. Hún fjallar samt kannski aðallega um einmana fólk, samskipti föður og sonar, samskipti manns og hunds, og samskipti karls og konu, já bara sambönd almennt, en þau eru auðvitað það flóknasta og áhugaverðasta sem til er.

P.S Fyrir þá sem lesa sænsku er hér stutt viðtal við Önnu Ringberg af heimasíðu forlagsins Ordfront.

Tvær alvörugefnar konur

2012-01-08T21:04:00.001Z

Það hefur lengi staðið til hjá mér að kynna mér verk Jane Bowles. Það er í sjálfu sér ekki flókið verkefni, Jane Bowles sendi aðeins frá sér eina skáldsögu, eitt leikrit og svo nokkrar smásögur en hún var illa haldin af framtaksleysi og verkkvíða. Hún sagðist verða að skrifa en gæti það í rauninni ekki, henni leiddist alltaf að skrifa og hataði það í raun að eigin sögn en komst bara ekki hjá því. Og það gekk hægt, hvert orð var meitlað í granít með tilheyrandi erfiði, sagði hún.

Jane Bowles lýsir reynslu sinni af skrifum þannig á dramatískan hátt og hún virðist alltaf efast um eigin getu og eigin ágæti. Þetta kemur ágætlega fram í grein sem breski bókmenntagagnrýnandinn Elizabet Young birti í þessari bók en þar fjallar hún um ævi Bowles og störf. Bowles fæddist árið 1917 og lést 1973, hún var gift rithöfundinum Paul Bowles en hjónabandið var engan veginn hefðbundið, enda voru hjónin bæði samkynhneigð (sumar heimildir vilja meina að þau hafi verið tvíkynhneigð með sterka tilhneigingu til eigin kyns) og var Jane sérstaklega hrifin af gerðarlegum og mikilúðlegum konum í eldri kantinum, frægt er ástarsamband hennar við Cherifu, marokkóska, miðaldra fátækling sem hún kynntist þegar þau hjónin bjuggu í Tangier, það samband var bæði umtalað og flókið, enda ástkonan miðaldra lesbískur múslimi.

Og í skáldsögunni sem ég las yfir jólin, Two serious ladies, eru konur á miðjum aldri einmitt áberandi, þær Christina Goering (já, nafnið tengist nasistanum Hermanni) og Frieda Copperfield. Þær hittast í partíi í New York í upphafi sögunnar og hittast aftur í lok hennar en í millitíðinni söðla þær báðar algerlega um, segja skilið við sín gömlu líf. Christina Goering er ágætlega sett piparmey sem ákveður að yfirgefa sitt fína miðstéttarheimili, kaupir sér hálfgert hreysi og sankar að sér ýmsu ólánsfólki sem hún á ýmisskonar kynferðissamskiptum við, hún ákveður að reyna fyrir sér í vændi og gerist háklassa vændiskona. Heimilishaldið er allt hið óvenjulegasta, ekki síst ef hugað er að því að bókin kemur út árið 1943. Frieda Copperfield er viðkvæm og óörugg með sig, hún ferðast með manni sínum til Suður-Ameríku og í Panama kynnist hún Pacificu, miðaldra vændiskonu og verður ástfangin af henni. Hún heillast af undirheimunum og öllu sem þeim fylgir, vændishúsunum, drykkjunni og slarkinu.

"I have gone to pieces, which is a thing I've wanted to do for years" segir Frieda Copperfield. Þær Goering og Copperfield gera þannig báðar uppreisn gegn hefðum og gildum samfélagsins og ganga þvert á allar viðteknar hugmyndir um það hvernig konur í þeirra stöðu eiga að haga sér. Það er voða erfitt að segja frá söguþræði bókarinnar í smáatriðum án þess að skemma fyrir væntanlegum lesendum, verður látið nægja að segja hér að þegar konurnar hittast aftur í lok bókarinnar hefur margt breyst, ekki síst þær sjálfar. Hér er auðvitað verið að spyrja knýjandi spurninga, hvort konur geti brotist úr þeim hlutverkum sem þeim eru ætluð í samfélaginu. Þær lenda í allskonar veseni og vitleysu en hljóta að launum sjálfsþekkingu, eins og reyndar svo margar skáldsagnapersónur á ferðalögum, en ferðalög þessara kvenna eru bæði mögnuð og stórfurðuleg í alla staði. Krafan er einfaldlega sú að lífið verði að vera meira en bærilegt, stærra, tragískara, munúðarfyllra og ævintýralegra.

Two serious ladies var í miklu uppáhaldi hjá ýmsum bókmenntafrömuðum á sínum tíma, John Ashberry, Truman Capote, Carson McCullers og Gore Vidal hældu bókinni til dæmis mikið og samkvæmt heimildum er þetta uppáhaldsbók Tennessee Williams sem kemur ekki á óvart. Hinsvegar náði sagan ekki til almennings á sínum, enda í módernískari kantinum, hún þótti skrýtin, snúin, hættuleg og dónaleg. Mér fannst hún mjög skemmtileg, húmorinn er kolsvartur og byggingin er áhugaverð, nánast súrrealísk á köflum. Fínasta költklassík.

Sögur af Eyrinni

2012-01-08T03:17:00.002Z

Valeyrarvalsinn eftir Guðmund Andra Thors myndi væntanlega flokkast undir sagnasveig þar sem hér er á ferðinni safn smásagna sem þó tengjast allar. (Þetta er greinilega heitt umræðuefni þar sem Guðrún Elsa var rétt áðan að setja inn færslu um sagnasveiga hér). Sjálf var ég alltaf lítið spennt fyrir smásögum þar til ég kynntist skrifum snillingsins Alice Munro (sem ég fjalla um hér) en síðan hef ég verið svag fyrir forminu. Munro hefur nær eingöngu skrifað smásögur en eftir hana liggur þó ein skáldsaga – Lives of Girls and Women – sem mætti mögulega flokka sem sagnasveig þar sem hver kafli er að forminu til eins og sjálfstæð smásaga þótt þeir fjalli um sömu fjölskyldu. Uppáhalds sagnasveigs bókin mín er þó sennilega Olive Kitteridge eftir Elizabeth Strout (sem ég kannski lufsast til að skrifa um við tækifæri) en hún fékk Pulitzer verðlaunin árið 2009. Eins og Valeyrarvalsinn tekur hún fyrir smábæ og leyfir lesandanum að skyggnast inn í nokkur hús og kynnast íbúunum. Þetta er frábær bók sem nýtir sér einn skemmtilegasta möguleika sagnasveigsins – að segja frá sömu atburðum og manneskjum frá mismunandi sjónarhorni. Það gerir Guðmundur Andri raunar líka og leikur sér að dómhörku lesandans – oft reynist persóna sem maður var löngu búin að afgreiða hafa sitthvað sér til málsbóta.

Í Valeyrarvalsinum er þannig smám saman dregin upp mynd af smáþorpi úti á landi og saga íbúanna (sem allir tengjast auðvitað á einn eða annan máta) útlistuð frá mismunandi vinklum. Guðmundur gengur þó skrefi lengra en margir sagnasveigs höfundar þar sem hann vísar svo grimmt á milli sagna að það er á mörkunum að lesandinn geti áttað sig á einni sögu ef hann hefur ekki lesið hinar. Það borgar sig því að lesa Valeyrarvalsinn í einum rykk eins og spennusögu vilji maður halda þræði. Ég gerði þau mistök að lesa eina og eina sögu – ætlaði að drýgja þær eins og gott konfekt yfir jólin – en hefði kannski betur gúffað þær í mig því ég var aðeins farin að fara mannavillt á Valeyri – sem er synd því persónurnar þar eru eftirminnilegar og maður á svo sem ekkert að þurfa að rugla þeim saman. Margar sögurnar byrja á „hann gekk...“ eða „hún fékk sér kaffi...“ þannig að maður þarf oft að hafa aðeins fyrir því að átta sig á um hvern er verið að fjalla og rifja upp hvað hefur verið sagt um viðkomandi í fyrri sögum. Smám saman púslast veröld fólksins á Valeyri saman og úr verður lífleg mynd eins og púslin sem maður dundaði við yfir jólin sem barn; stórar og skemmtilegar þorpsmyndir þar sem óteljandi litlir hlutir gerast samtímis á fletinum og verulega notalegt er að nostra við hverja sögu fyrir sig.

Sögurnar eru auðvitað misgóðar eins og gengur og gerist – og sjálfsagt smekksatriði hverjar eru bestar. Sjálfri fannst mér t.d. viðskipta-stórlaxinn sem breytti öllu í gull en gleymdi að rækta sinn innri mann og sambandið við eiginkonuna kannski dálítið klisjukenndur en þeim mun betri sagan af Jósu sem situr á sextugsafmælinu og dundar sér við að setja gamlar myndir inn á facebook. Það er raunar áhugavert hvað bókin er í senn tímalaus og vandlega bundin nútímanum. Í aðra röndina kynnumst við persónum sem hafa verið til frá örófi alda og þegar þær líta yfir farinn veg eru það kunnugleg þemu um ástir, einsemd og glötuð tækifæri sem varða veginn – en um leið er kreppan skammt undan - sömuleiðis facebook, farsímar, tölvur og kvótakerfið. Tími og rúm eru teygjanleg hér. Sögunum vindur öllum fram á örfáum mínútum – meðan Kata kórstjóri hjólar gegnum þorpið á leið til þess að undirbúa tónleika kvöldsins sveimar vitund sögunnar milli þorpsbúa sem sumir ætla einmitt á tónleikana en aðrir hafa öðrum hnöppum að hneppa. Persónurnar fá mismikið pláss í sögunum – sumum kynnist maður bara rétt í svipinn eins og Ástu sem er gestkomandi í einu húsanna og situr hálf utanveltu í garðveislu því hún getur ekki hætt að hugsa um reimleika eða draum sem ásótti hana nóttina áður. Aðrir fá mun lengri tíma, eins og hjónin Anna og Jói og Sigga og Óli, en tilhugalífi þeirra og misdapurlegri framvindu hjónabandanna eru gerð nákvæm skil meðan Óli segir gamansögu af Dixibandi sem hann sá á youtube og síminn hringir í næsta herbergi.

Þótt Valeyrarvalsinn sé ekki fyndin á sama hátt og sumar aðrar bækur höfundar (eins og t.d. Mín káta angist sem mig minnir að ég hafi hlegið upphátt að hér um árið) þá lauma kómískar athugasemdir sér engu að síður milli örlagaþráða: „Jóa fannst það vel við hæfi að Helga tæki við fyrirtækinu þegar fram liðu stundir og ræki það eins og Lára amma hennar hafði gert, enda áttu þær það sameiginlegt að eiga duglausa eiginmenn, pabbi Jóa karlægur af drykkju áratugum saman en maður Helgu var snoppufríður knattspyrnumaður sem hafið sérhæft sig í því að detta rétt.“ (bls. 109-110)

Mikið hefur verið rætt um stílsnilld Guðmundar Andra og bókin er vissulega fallega skrifuð og sögurnar margar áhrifamiklar –en aðallega finnst mér þetta sérlega notaleg bók og ég sé alveg fram á að lesa hana aftur þegar fram líða stundir.

Tíminn er hrotti: jólin gerð upp.

2012-01-07T11:59:00.010Z

Um jólin las ég tvær frábærar bækur. Sú fyrri, Nóvember 1976 eftir Hauk Ingvarsson, gerði jóladagsleguna afar ánægjulega, en Þórdís Gísladóttir hefur þegar fjallað um bókina hér. Mig langar þó aðeins að minnast á byggingu skáldsögu Hauks: frásögnin flakkar á milli sögupersóna sem eiga það sameiginlegt að búa í sömu blokk þannig að skipt er um sjónarhorn í hverjum kafla. Persónurnar eiga samskipti sín á milli og smám saman hafa þær áhrif á líf hverrar annarrar. Eins og Þórdís bendir á í bloggfærslunni sinni um bókina gerist hún á þremur dögum, í tímaröð og söguþráðurinn er nokkuð beiskk (Haukur gerir þetta allt saman mjög vel, tékkið á þessari bók). Hin bókin sem ég heillaðist af er A Visit from the Goon Squad eftir Jennifer Egan. Bókina fékk ég í tölvupósti á aðfangadagsmorgun og hún rann svo þaðan beint í kyndilinn minn. Ég ákvað að þetta yrði fyrsta bókin sem ég myndi lesa með þessari nýju tækni. Það eina sem ég vissi um bókina áður en ég byrjaði að lesa var að Egan hreppti Pulitzer verðlaun fyrir hana árið 2011. Bygging bókarinnar minnti mig í fyrstu á bók Hauks (ég veit ekki af hverju, en mér fannst það í svolitla stund afskaplega líklegt að Egan myndi barasta gera allt nákvæmlega eins og hann og var alsæl með það), en smám saman áttaði ég mig á því að ég fengi aðeins að kynnast sjónarhorni hverrar persónu einu sinni og að persónurnar tengdust oft mjög lauslega, að hver kafli gerist á ólíku tímabili og söguþráð vantaði í rauninni alveg. Kaflarnir minntu oft frekar á lauslega tengdar smásögur. (Ég veit, ég er að bera saman gjörólíkar bækur en mér finnst ég bara verða að leiða ykkur í gegnum upplifun mína á þessu öllu saman.)

Það tók mig smá stund að sætta mig við þetta, ein af ástæðunum fyrir því að ég les ekki mikið af smásögum er sú að ég tek gjarnan ástfóstri við sögupersónur og vil meira, er ekki tilbúin að sleppa þegar sögunni lýkur, ef hún er á annað borð góð. Hver kafli í A Visit from the Goon Squad gæti staðið sem sjálfstæð saga og nokkrir þeirra hafa raunar birst áður í tímaritunum The New Yorker, Tin House og Granta og í smásagnasafninu This is Not Chick Lit (2006). Það má því kalla bókina „sagnasveig“, en eins og Ásdís Sigmundsdóttir, Víðsjárgagnrýnandi, bendir á í umfjöllun sinni um Valeyrarvals Guðmunds Andra Thorssonar, hafa „sagnasveigar [...] verið skilgreindir sem safn stuttra sagna sem tengjast, í gegnum staðsetningu, þema, eða persónur en geta þrátt fyrir það einnig staðið sjálfstæðar.“

Jennifer Egan að tjilla.

Kaflarnir/sögurnar mynda svo heild sem er að einhverju leyti gloppótt, en þó fannst mér bókin kannski helst sýna hvað hefðbundar skáldsögur sem hafa heilsteyptan söguþráð og skýrt afmarkaðan sögutíma eru blekkjandi og lítið heildstæðar í raun. Samhengið í þessu smásagnasafni er mun stærra, frásögninni eru lítil sem engin takmörk sett í tíma (lokakaflinn gerist í framtíðinni) og persónurnar að mestu afhjúpaðar svo lítið beri á í gegnum aðrar persónur. Það vantar aðalpersónu, þótt allar persónurnar tengist á einhvern hátt aðalpersónunum úr fyrstu tveimur köflunum. Mér leið að minnsta kosti eins og heimurinn væri frekar einhvern veginn svona og að hefðbundnari skáldsögur endurspegluðu þá frekar mína oft á tíðum sjálfmiðuðu upplifun á heiminum (= allt snýst um mig).

Þessi smásögufílingur varð líka til þess að mér fannst yfirleitt eitthvað mjög bitastætt vera í hverjum kafla, eitthvað nýtt sem heillaði, ákveðið andrúmsloft eða hugmyndir sem hefðu kannski ekki passað alveg við hina kaflana/sögurnar.

Ef maður ætti að finna einhver gegnumgangandi umfjöllunarefni í sögunum, þá eru það tíminn og minningar. Að minnsta kosti tvisvar í bókinni er talað um að tíminn sé hrotti (goon – ath. titil!), enda eiga persónur hennar það til að eldast svolítið harkalega. Eins má finna tilvitnanir í verk Proust, Í leit að glötuðum tíma, fremst í bókinni. Hér er önnur þeirra:

„Poets claim that we recapture for a moment the self that we were long ago when we enter some house or garden in which we used to live in our youth. But these are most hazardous pilgrimages, which end as often in disappointment as in success. It is in ourselves that we sould rather seek to find those fixed places, contemporaneous with different years.“

Í bókinni eru ánægjuleg augnablik rifjuð upp, slæmar minningar ásækja fólk – 2. kafli er í uppáhaldi hjá mér, en hann fjallar um plötuútgefandann Bennie sem er alltaf á bömmer yfir einhverju asnalegu sem hann sagði eða gerði fyrir mörgum árum – og persónur hafa gjarnan tilfinningu fyrir því að það sem þær eru að upplifa eigi eftir að geymast í minninu um árabil. Bókin hefst til dæmis með því að Sasha, stelsjúk ung kona, stelur seðlaveski úr tösku inni á kvennaklósetti á meðan á stefnumóti stendur. Hún kemst nokkurn veginn klakklaust frá því og býður Alex, gaurnum sem hún er að hitta, heim með sér. Hann er nýkominn til New York (það er svolítið NY-blæti í nokkrum sagnanna) og verður yfir sig hrifinn þegar hann kemst að því að hún býr í einni af NY-íbúðunum sem eru svo spes að það er baðkar í eldhúsinu (– er það eitthvað sem maður á að kannast við?). Sasha er þá handviss um að hann muni rifja þetta stefnumót upp mörgum árum síðar, en eigi bara eftir að muna eftir baðkarinu. Það kemur hins vegar fram í lokakafla bókarinnar að það reynist ekki vera rétt hjá henni, en kaflinn fer að hluta til í að lýsa tilraunum Alex til að rifja upp stefnumótið sem átti sér stað fyrir meira en tíu árum (hann er orðinn miðaldra og árið er held ég tvöþúsundtuttuguogeitthvað).

Ég ætla svosem ekki að rifja innihald bókarinnar frekar upp í bili, en enda þetta blogg á ummælum Jules, bróður eiginkonu Bennie (muniði, þarna plötuútgefandans í 2. kafla), um það hvernig tíminn hefur liðið á meðan hann var í fangelsi. (Aðallega vegna þess að ég hljóma eins og ég sé freðin hálfan daginn, allt útaf internetinu. Og þið vitið, Tom og Nicole... hver er búinn að jafna sig á því?):

"I go away for a few years and the whole fucking world is upside down,"Jules said angrily. "Buildings are missing You get strip-searched every time you go to someone's office. Everybody sounds stoned, because they're e-mailing people the whole time they're talking to you. Tom and Nicole are with different people...And now my rock-and-roll sister and her husband are hanging around with Republicans. What the fuck!"

A Visit from the Goon Squad, bls. 123

Hlaðvarpastyrkur

2012-01-06T13:14:00.000Z

Síðan á dögum Búsáhaldabyltingarinnar hefur verið skrifað um bókmenntir á þessa síðu og innleggin eru nú orðin 507 talsins. Í gær veittist okkur sá mikli heiður að taka þakklátar við styrk úr Menningarsjóði Hlaðvarpans. Þetta eykur okkur að sjálfsögðu metnað og gleði og því er hér með hvíslað að lesendum að ýmsar breytingar eru á döfinni hjá Druslubókum og doðröntum.

Erótík liðinna jóla

2012-01-05T02:18:00.002Z

Ég fékk tvær bækur í jólagjöf, Hálendið eftir Steinar Braga og nýju matreiðslubókina hennar Sollu grænu. Hálendið las ég í einum rykk og hreytti ónotum í hvern þann sem dirfðist að ávarpa mig á meðan lestrinum stóð. Hún minnti mig á ýmsar aðrar bækur sem ég hef lesið og kvikmyndir sem ég hef séð en það var engu að síður eitthvað frumlegt við uppbyggingu hryllingsins og alla þessa bolta sem höfundurinn nær að halda á lofti. Guðrún Elsa fjallaði um þessa ágætu skáldsögu hér.

Að loknum jólum fór ég að svipast um eftir lesefni og rakst þá á bók sem ég fékk í jólagjöf í fyrra og hafði ekki náð (eða nennt) að lesa. Um er að ræða lítið ljóðasafn eftir bandaríska skáldið E.E. Cummings (1894-1962), Erotic Poems. Ég hef lengi ætlað mér að lesa meira af bandarískum tuttugustu aldar bókmenntum. Þegar ég var yngri var ég hrifin af Hemingway, las Steinbeck og elskaði Brautigan meira en aðra menn. Hin síðari ár hef ég ekki lagt lag mitt við bandarísk skáld af neinu ráði. Á liðnu ári bætti ég reyndar nokkuð úr og las nokkrar skáldsögur en ljóð hef ég lítið kynnt mér.

E.E. Cummings var mjög vinsæll rithöfundur meðan hann lifði, líklega eru fá bandarísk ljóðskáld sem notið hafa jafn mikillar hylli í lifanda lífi, nema ef vera skyldi Robert Frost. Cummings orti nærri þrjú þúsund ljóð, skrifaði sjálfsævisögu, smásögur, nokkur leikrit og ritgerðir – auk þess sem hann var flinkur teiknari og eftir hann liggur töluvert af myndlist. Hann var barnungur þegar hann ákvað að gerast rithöfundur. Hann æfði sig vel og öll sín unglingsár skrifaði hann eitt ljóð á dag. Svo fór hann í fínan háskóla og las þar verk margra framsækinna höfunda sem höfðu mikil áhrif á hann, t.d. Gertrude Stein. Cummings gaf út fyrstu ljóðabókina sína árið 1923 og bar hún titilinn Tulips and Chimneys. Árið áður kom út eftir hann sjálfsævisögulega skáldsagan The Enormous Room. Báðar bækurnar þóttu nýstárlegar og hlutu góðar viðtökur gagnrýnenda sem hvöttu þennan unga mann óspart áfram. Yrkisefnin voru að stærstum hluta ást, nánd og kynlíf. Pólitískur var hann ekki á sínum yngri árum en eftir heimsókn til Sovétríkjanna í upphafi fjórða áratugarins hallaði hann sér nokkuð til hægri, gekk í Repúblikanaflokkinn og studdi McCarthy í einu og öllu. Ég er ekki viss um að mér hefði líkað vel við Cummings sem manneskju enda er það algjört aukaatriði. Sum þessara erótísku ljóða hugnast mér hinsvegar ágætlega. Þetta eru kannski ekki sérlega frumleg, mörg þeirra eru sonnettur og ég efast um að formlega séð hafi þau verið sérlega framsækin þegar þau voru skrifuð þó á því séu undantekningar. Einhversstaðar las ég að Cummings hefði sætt töluverðri gagnrýni fyrir að staðna og halda sig fast við þann stíl sem hann hafði skapað sér í stað þess að leita nýrra leiða og að hann hefði lítið þróast sem höfundur í heil þrjátíu ár.

Ljóðunum fylgja teikningar eftir Cummings sjálfan. Þær eru margar hverjar ágætar, undir greinilegum Picasso áhrifum enda var hann víst yfirlýstur aðdáandi listamannsins spænska Ég veit ekki hvort Cummings teiknaði þær sérstaklega til þess að fylgja þessum ljóðum eða hvort ritstjóri safnsins valdi þær af sínum smekk úr hans höfundaverki. Erotic Poems er ansi snotur gripur, ekki síst vegna teikninganna. Ansi hreint krúttleg gjöf til ástarinnar á nýju ári og kostar ekki nema 10$ á amazon!

Að lokum eitt sýnishorn:

xix.

my girl’s tall with hard long eyes
as she stands, with her long hard hands keeping
silence on her dress, good for sleeping
is her long hard body filled with surprise
like a white shocking wire, when she smiles
a hard long smile it sometimes makes
gaily go clean through me tickling aches,
and the weak noise of her eyes easily files
my impatience to an edge—my girl’s tall
and taut, with thin legs just like a vine
that’s spent all of its life on a garden-wall,
and is going to die. When we grimly go to bed
with these legs she begins to heave and twine
about me, and to kiss my face and head.

(bls. 17)

Það sem kossinn vekur

2012-01-04T09:00:00.001Z

Í nýjustu skáldsögu Guðrúnar Evu Mínervudóttur, Allt með kossi vekur, fylgist lesandinn með sögumanninum Davíð skrásetja sögu sem hann vinnur úr minningum, textabrotum og samtölum og að miklu leyti eftir endursögn annarra. Markmiðið er að komast að sannleikskjarna atburða sem hentu foreldra hans og vini þeirra þrettán árum fyrr, en jafnvel skrásetning staðreynda verður óhjákvæmilega sköpun skrásetjarans upp að einhverju marki; hann velur, hafnar og túlkar og Davíð er sömuleiðis meðvitaður um misjafnlegan áreiðanleika heimildafólks síns. Þegar skrásetning atburðanna hefst er móðir hans ein eftir til frásagnar: „Ég hefði átt að tala við Láka, heimta af honum óbrenglaða útgáfu... Þess í stað hékk ég yfir mömmu kvöld eftir kvöld á meðan hún rakti fyrir mér sína vægast sagt óáreiðanlegu hlið, fulla af galskap og yfirnáttúru.“ (60) Hin eiginlega saga er þannig römmuð inn af sögu eigin tilurðar; eigin sköpunarsögu. Sköpunarkraftur, hæfileiki mannfólksins til að skapa og jafnvel endurskapa sig sjálft og þær takmarkanir sem sú viðleitni er þó háð er eitt helsta þema bókarinnar.
Á fyrstu fimmtíu síðunum er sköpunargoðsaga á myndasöguformi (teiknuð af Sunnu Sigurðardóttur eins og aðrar teikningar í bókinni); uppkast sem Davíð fær eftir stjúpföður sinn, frægan myndasöguhöfund, að honum látnum. Myndasagan hefst í aldingarði Edens og rekur brottrekstur Adams og Evu og brauðstrit syndugs mannkyns uns tvö brotthlaupin mannabörn finna aldingarðsstæðið forna, lesa síðasta ávöxtinn af lífsins tré og kyssast í kjölfarið fyrsta kossi heimsins. Þannig er sífellt vísað til upphafsins og fortíðarinnar en jafnframt framtíðar; rauntími sögunnar er árið 2016, þegar eldgos í Kötlu hefur valdið miklum breytingum á íslensku samfélagi, en atburðirnir sem Davíð skrásetur áttu sér stað veturinn 2003 þegar gosið stóð sem hæst.

Fjölskyldan og erfðasyndin
Aðalpersónur eru móðir Davíðs, Elísabet, stjúpfaðirinn Láki og vinahjón þeirra, Jón og Ingibjörg, kölluð Indi. Sjálfur er Davíð litlaus og óljós karakter, en hann er heldur varla persóna í sögunni heldur fyrst og fremst miðill hennar – aldrei í forgrunni atburðarásarinnar og kemur ekki nálægt gjörðum aðalpersóna nema þegar hlutverk skrásetjarans krefst þess (t.d. þegar hann finnur yfirgefinn bíl Indiar og í honum stílabækur með frásögn hennar). Elísabet ættleiddi Davíð í Argentínu. Stjúpfaðirinn Láki á ekki önnur börn, Jón og Indi hafa ekki getað eignast börn og þannig er skortur á „raunverulegum“ fjölskyldutengslum persónanna í sögunni – fjölskyldubönd hafa þó vægi í tilfelli Indiar og Jóns, og þá á neikvæðum nótum; Davíð telur sálarflækjur þeirra, innibyrgða reiði og sorg eiga rætur í brengluðum tengslum við foreldra og systkini. Sjálfur á Davíð tvær dætur, sem eykur á þörf hans til að gera upp fortíðina og hreinsa út syndir foreldranna – á hinn bóginn verkar það ef til vill þveröfugt, þar sem hann verður smám saman svo heltekinn af sköpunarferlinu að konu hans finnst hann vanrækja fjölskylduna. Þau greinir einnig á um eðli erfðasyndarinnar, sem Davíð telur óhjákvæmilegt hlutskipti mannsins: „Védís sakar mig um að varpa á mannkynið minni eigin sneypu – skömminni sem fylgir mér og öðrum sem alist hafa upp í ógn og óöryggi.“ (124)

Koss lífs (og, á röngunni, dauða)
Davíð telur sig einnig bera óbeina ábyrgð á því að móðir hans hafði frumkvæði að endurfundum þeirra Indiar eftir 20 ára viðskilnað, og þar með þeim hörmungum sem af hlutust: „Hugmynd Elísabetar var sú að Indi gæti orðið brúin milli okkar mæðgina; ég myndi fást til að þiggja af henni kossinn og eftir það skilja móður mína betur – verða meira eins og hún.“ (92) Sem listafólk standa Elísabet og Láki fyrir sköpun, og þótt Elísabet hafi ekki skapað líf á hinn hefðbundna máta sem mönnum og öðrum dýrum er gefinn telur hún sig búa yfir mætti til að „endurskapa“ fólk í einhverjum skilningi; hún veitir því „kossinn“ og þar með nýja sýn á lífið svo það verður aldrei samt. Koss Elísabetar, koss lífsins, táknar þannig sköpunar- og drifkraft sögunnar, en hann má engu að síður skilja hábókstaflega – að minnsta kosti ef marka má frásögn hennar sjálfrar af því þegar hún hlaut kossinn á unglingsaldri frá strák úr næsta húsi: „Elísabet trúir því að hún sé sýkt af einhvers konar yfirnáttúrulegu ástandi sem geri það að verkum að hún þurfi ekki að sofa og gefi henni einstakt hrifnæmi, sannfæringarkraft og útgeislun.“ (70) Sjálfum finnst Davíð allt eins líklegt að eiturlyfin sem móðir hans notaði sjálf og útvegaði öðrum hafi orsakað breytingarnar sem urðu á fólki í kjölfarið.
Þegar fundum æskuvinkvennanna ber saman að nýju er Indi óhamingjusöm og sárþjáð af kaupsýki sem hún leynir fyrir eiginmanninum Jóni. Sjálfur þolir Jón ekki hluti í kringum sig og hefur staflað öllum lauslegum eigum þeirra úr augsýn í hillur uppi undir lofti. Í kjölfar endurnýjaðra kynna við Elísabetu tekur Indi að sofa óhóflega og dvelur í draumum sínum á stað sem þó er of samkvæmur sjálfum sér og býður uppá of línulega atburðarás til að geta verið helber draumur, og má túlka sem annað tækifæri hennar til hamingjusamrar tilveru; til að endurskrifa eigin sögu. Hún skapar sér þannig hliðstæðan heim og finnur þar sköpunarfarveg og útrás, í stað þess að neyta aðeins þess sem aðrir hafa búið til. Uppgefin á veruleikanum, eigin þráhyggjum og viðleitni til að stjórna sjálfri sér og umhverfinu skorðast hún þannig milli tveggja heima en er í hvorugum sérlega fullnægð. Indi er afar harmræn persóna og jafnframt hetja sögunnar, að mati sögumanns, „því þótt hún væri á valdi efnishyggjunnar var hún bæði hugrökk og hjartahrein“. (61)

Persóna Davíðs er litlaus sem fyrr segir, jafnvel um of – hans helsta persónueinkenni verður þráhyggjan gagnvart því að henda reiður á sögunni, en reyndar má telja ljóst að það sé með ráðum gert: „[Sagan] er ekki um mig nema að því leyti sem hún fjallar um þörf mína fyrir að komast að raun um hvað væri satt og hverju logið...“ (55) Þau hjónin eru algerar andstæður Elísabetar og Láka: „Védís, konan mín, er sem betur fer rólegheitamanneskja. Hún vinnur í banka og þegar hún á frí hefur hún gaman af að prjóna, lesa og hlusta á tónlist.“ (57) Nú er ég sjálf sérleg áhugamanneskja um prjónaskap, lestur og tónlist og hef enga frekari fordóma gagnvart bankastarfsfólki en gengur og gerist, en þessi mannlýsing er svo leiðinleg að það getur varla verið óviljandi... Aðalpersónurnar fjórar fannst mér góðar, vissulega ýktar en ekki svo að komi að sök.

Það er ansi margt gott í þessari bók, þótt ég hafi t.d. ekki verið alveg eins hrifin af henni og síðustu skáldsögu Guðrúnar Evu, Skaparanum (talandi um sköpun!), en þetta eru enda gerólíkar bækur. Einhvernveginn greip hún mig ekki alltaf nógu fast, einsog stundum hafi skort upp á flæðið – mér fannst sumir þræðir frásagnarinnar verða ómarkvissir, t.d. sá um Lilju æskuvinkonu Davíðs, og teiknimyndasöguþættirnir einnig. Frásögnin verður þó aldrei leiðinleg og mér fannst höfundi t.d. takast sérlega vel upp við að lýsa stemningunni í draumheimi Indiar. Á heildina litið fínasta saga sem situr djúpt eftir lesturinn og batnar jafnvel með meltunni. Guðrún Eva fangar brot af sprengikrafti náttúrunnar í þessu verki sem hverfist um ástina og dauðann, skil draums og veruleika, svefns og vöku og listgáfu og vitfirringar – og ekki síst eilífa þörf mannskepnunnar til að ramma inn veruleikann, festa hönd á „sannleikanum“ og skilgreina þannig eigin stöðu í gjósandi heimi.

Dramb og hroki undir hæl feðraveldisins

2012-01-03T12:01:00.001Z

Ég veit ég er varla sú eina sem hefur allt að því rómantískan áhuga á Reykjavíkurbæ á síðustu áratugum 19. aldar og fyrstu áratugum þeirrar 20. Séð frá upphafi 21. aldarinnar er eitthvað heillandi við lífið í höfuðstaðnum á þessum umbrotatímum, þegar byrjað var að losna um bændasamfélagið og upplausn komin í ýmislegt en bæjalífið var samt ekki orðið þjóðfélagsnormið. Reykjavíkurbær er bæði kunnuglegur og ókunnugur; maður þekkir staðhætti, kannast við nöfn, en nógu margt er framandi til að gera hann spennandi; risavaxin yfirvaraskeggin á körlunum, dönsku áhrifin, vanþróaðar skólplagnir, önnur stéttskipting en í dag.

Ýmsar skemmtilegar bækur hafa verið skrifaðar sem fjalla um þennan tíma (og hér er „þessi tími“ dálítið vítt skilgreindur eins og sjá má af framhaldinu). Þar má til dæmis nefna Horfinn heimur. Árið 1900 í nærmynd eftir Þórunni Erlu Valdimarsdóttur, þar sem hún notast við dagblöð frá aldamótaárinu, og ævisöguna góðu Bríet, Héðinn, Valdimar og Laufey eftir Matthías Viðar Sæmundsson (en í hana sótti ég titilinn á fyrstu ljóðabókinni minni og á Matthíasi því mikið að þakka). Bæði eru þau frábærir pennar og kunna að draga upp stemmningsríkar fortíðarmyndir þar sem skemmtilegar sögur og dýpri pælingar um samfélagið eru í góðu jafnvægi.

Þessi áhugi minn fékk óvenju mikið fyrir sinn snúð í jólabókaflóðinu 2011. Angantýr eftir Elínu Thorarensen segir frá ástarsambandi í Reykjavík sem stendur yfir 1915-1916, í Jóni forseta öllum? er fjallað um ímyndarsköpun um Jón Sigurðsson frá árinu 1879 og í jólagjöf fékk ég annað bindi þess sem lítur út fyrir að verði allsvakaleg sería, myndskreytt og fróðleiksskreytt skrá yfir íbúa Reykjavíkur árið 1910, Reykvíkingar. Bergstaðastræti 9-Bráðræðisholt eftir Þorstein Jónsson. Af skiljanlegum ástæðum er ég ekki búin að lesa þá síðastnefndu frá a til ö (eða b til b, réttara sagt) en við fyrstu sýn er þetta blautur draumur allra með snefil af áhuga á reykvískri fortíð og ættfræði – með ótrúlega miklu af fallegum og spennandi ljósmyndum.

Síðast en ekki síst las ég bókina sem er aðalumfjöllunarefni mitt hér, Mennt er máttur. Tilraunir með dramb og hroka, endurminningar Þórðar Sigtryggssonar skráðar af Elíasi Mar með eftirmála eftir Hjálmar Sveinsson. (Þess má geta að druslubókadaman Erla Elíasdóttir kom að því að undirbúa handritið til útgáfu. Hér er svo blogg Hjálmars um Þórð og bókina.) Bókin kom út korteri fyrir jól hjá bókaútgáfunni Omdúrman, útlitið í sama stíl og bók Hjálmars Sveinssonar um Elías Mar, Nýr penni í nýju lýðveldi, og ljóðasafn Jónasar Svafár sem kom út í fyrra. Virkilega fallegur gripur (þótt það hefði mátt taka einn lokaprófarkayfirlestur), og kápumyndin þessi líka yndislega vísun í uppáhaldsdónasmásagnasafnið mitt frá 9. áratugnum.

Ég var svo heppin að vera beðin um að vera meðal upplesara úr bókinni í útgáfuhófinu og gladdist mjög yfir því. Bæði þykir mér alltaf gaman að lesa upp og skemmtileg tilbreyting að það sé úr annarra manna verkum, og svo hafði ég verið meðal margra sem biðu útgáfunnar með nokkurri óþreyju. Handritið að endurminningum Þórðar hefur verið tilbúið til útgáfu frá því á 8. áratugnum, þegar Elías Mar gekk frá því, en ekki komið fyrir almennings sjónir fyrr en nú. Ég hafði heyrt handritsins getið í einhverju samhengi við áhuga minn á hinsegin sögu og sagnaritun, en Þórður Sigtryggsson var samkynhneigður og fjallar opinskátt um ástir sínar í bókinni (af og til minnti hann mig svolítið á Samuel Steward, hvers ævisögu ég hef skrifað um á þessari síðu, en það er miklu meiri heift í Þórði). Þessi hreinskilni er sennilega ein ástæðan fyrir því að bókin var ekki gefin út fyrr (hreinskilni er kannski rangt orð, Þórður er ekki bara að „gangast við“ samkynhneigð sinni heldur er meðal annars um að ræða mjög blygðunarlausar kynlífsfantasíur þar sem Jesús Kristur og Drottinn almáttugur leika stórt hlutverk) en einnig það sem í rauninni er rætið slúður um nafngreinda einstaklinga. (Það hefur líka verið nefnt að Þórður hafi uppi mikla sleggjudóma um íslenska menntamenn, en það er yfirleitt ekki svo hárbeitt gagnrýni að hún sé trúleg ástæða fyrir því að útgáfan hafi tafist um marga áratugi.)

Það voru nokkuð skiptar skoðanir um bókina á heimilinu og ég ákvað að grípa til þess ráðs að útfæra tvenns konar mismunandi afstöðu til hennar:

Í fyrsta lagi mætti einfaldlega líta á handritið sem geðvonskurant gamals biturs homma, snautt að bókmenntalegu gildi. Bókin er allt of löng og uppbyggingin handahófskennd og kaotísk, það er enginn þráður í henni en endalausar endurtekningar, stundum koma heilu máls- eða efnisgreinarnar fyrir oftar en einu sinni og jafnvel oftar en tvisvar. Þetta á ekki síst við um fjálglegar lýsingar Þórðar á eigin skoðunum á íslenskum menntamönnum, en altæk fyrirlitning hans á þeim er löngu orðin þreytt þegar komið er fram yfir miðja bók. Sjálfsánægjuræður hans eru skreyttar með illmælgi og rógi um nafngreint fólk. Hvað kynferðislega róttækni hans varðar líkist hann fremur Gillzenegger en öðrum, með sífelldar yfirlýsingar um að þessi og hinn maðurinn verði að láta að ríða sér af karlmanni til að taka sönsum. Einnig virðist hann telja það presti nokkrum til tekna að hafa reynt að nauðga fyrrum fermingarbarni sínu.

Á hinn bóginn myndi ég færa rök fyrir því að ekki mætti taka ritið svo „bókstaflega“. Þar er maður strax kominn út á hálan ís. Hafa ekki til að mynda femínistar verið gagnrýndir fyrir að leggja eigin skilning eftir hentisemi í annars vegar beitt grín og hins vegar hættulegar yfirlýsingar sem eru dauðans alvara? Það verður að taka það fram að þetta er þó ekki línan sem Þórður dansar mest á. Sögur hans af „kvensama prestinum“ eru ekkert sérlega sniðugar en yfirlýsingar um að hinir og þessir þurfi að láta ríða sér af karlmanni eru annars konar. Það skiptir nefnilega máli í þessu samhengi hvar valdið liggur. Ef þú talar undan hælnum á hinu heterónormatíva feðraveldi ertu tæpast að níðast á því ódrengilega, frekar en það meikar sens sem sumir fulltrúar þjóðkirkjunnar vilja meina, að einstaklingar úti í bæ séu að „leggja kirkjuna í einelti“. Ef þú ert þjóðkirkjan er ekki hægt að leggja þig í einelti, það liggur í hlutarins eðli. Það er auðvitað rétt að halda því til haga að Þórður er sjálfur karlmaður og þar af leiðandi ekki í algjörri varnarstöðu gagnvart feðraveldinu þótt hann sé spólgraður hómósexúalisti. Ég hjó reyndar sérstaklega eftir því við lestur endurminninganna að öfugt við marga gamla homma í uppreisn gegn samfélaginu eru konur hvorki fjarverandi né ómarktækar í frásögn Þórðar. Hann gefur þeim fullt kredit þegar honum finnst þær eiga það skilið, gagnrýnir til dæmis samfélagið sem veitti doktor Björgu C. Þorláksson ekki þá virðingu sem hún átti skilið, og gerir grín að mönnum með hefðbundnar borgaralegar hugmyndir um hlutverk kynjanna: „Halldór Laxness hatar allt menntað kvennfólk, eins og sjálfsagt er. Hann hefur fengið kristilegt uppeldi og veit, að drottinn hefur aldrei ætlazt til, að konan færi útfyrir eldhúsið og hjónarúmið.“ (164)

Ögn erfiðara við að eiga er endalaust skítkast Þórðar á ýmsar persónur í menningarlífi Íslendinga. Það hvað maður er tvístígandi yfir því helgast þó aðallega af því að enn er frásögnin nálæg okkur í tíma og sumt fólk enn lifandi sem þar kemur fyrir. Ef málið snerist um 19. aldar fólk væri þetta ekkert mál og enginn myndi móðgast nema venju fremur ættrækin barnabarnabörn. Hættan er auðvitað að ef bókin hefði verið gefin út þegar allir málinu viðkomandi og amma þeirra væru komin undir græna torfu hefði einmitt sá almenni áhugi sem helgast af nálægð í tíma dofnað, svipað og ég ímynda mér að hljóti að gerast með einkaskjöl Davíðs frá Fagraskógi sem má ekki opna fyrr en sem flestir eru rækilega búnir að gleyma honum (voru það hundrað eða tvöhundruð ár?). Eða er þetta áfellisdómur yfir listrænu gildi Þórðar og Davíðs (sem ég man ekki betur en sé nefndur nokkrum sinnum hjá Þórði, í misflatterandi samhengi)?

Bókin er eins og áður segir samvinnuverkefni Þórðar Sigtryggssonar og Elíasar Marar. Jafnvel þótt við tækjum þann fyrrnefnda (ómaklega) fyrir einhvers konar marklausan rugludall („furðumaður“ sagði Egill Helgason í Kiljunni, enda hafa furðumenn löngum verið þeirra helsta áhugamál þar í hæfilegu samblandi við snillingana) var sá síðarnefndi reyndur rithöfundur – og prófarkalesari í ofanálag. Hann raðaði bókinni saman, lét kaosið halda sér, lét sífelldar endurtekningarnar standa. Ýmislegt í bókinni gefur til kynna kankvísa fjarlægð; undirtitillinn „Tilraunir með dramb og hroka“ er nærtækt dæmi en líka til dæmis þessi kómíska fullyrðing um íslenska menntamenn: „Það yrði annars meira grínið, ef þessir ólæsu sveitamenn gerðu tilraun til að stafa sig gegnum endurminningar mínar eða A la Recherche du Temps perdu eftir Marchel Proust.“ (159) Mennt er máttur er bókmenntaverk. Það er svo auðvitað spurning hvort það breyti einhverju um gæði bókarinnar, eða siðgæði. Það er stór umræða sem ég held að margir hafi dýft tánni varlega í undanfarið misseri – til dæmis í samhengi við SORA. Manifestó eftir Valerie Solanas, án þess að ég hafi fylgst vel með því – og væri mjög áhugavert og þarft að ræða af einhverri alvöru. Það væru alls konar angar bókmenntahefðarinnar íslenskrar og erlendrar sem lægju þar undir – Megas, markgreifinn af Sade, listinn er langur.

Ég er alltént ánægð með að handrit Þórðar og Elíasar sé loksins komið út. Það er á köflum mjög skemmtilegt, til dæmis í fyrrnefndum grafískum kynlífslýsingum um Jesú, Drottinn og Jón Gerreksson, það gefur annað sjónarhorn á áhugaverðan tíma í Reykjavík án þess að maður taki öllu sem þar stendur sem heilögum sannleika, og það er hvað sem öðru líður merkileg viðbót við átakanlega rýran heimildabanka íslenskrar hinsegin sögu. Þar sem Páll Björnsson lagði nauðsynlega áherslu á fjarveru Ingibjargar í opinberri ímyndarsköpun Jóns Sigurðssonar sýna endurminningar Þórðar Sigtryggssonar fram á nærveru hinsegin lífernis í sögu sem venjulega þegir yfir slíkum pervertisma. (Í lokin á umfjöllun minni um bók Páls afsakaði ég pólitískan áróður gegn þjóðríkinu, hér afsaka ég að stökkva úr bókmenntalegu gildi yfir í sagnfræðilegt gildi. Þetta er ósjálfrátt og ég nenni ekki að hafa hemil á því í augnablikinu; það er líka alltaf þægilegra að líta á svona skrif sem svo að maður sé að opna umræðu frekar en að loka henni.)

Jólalesningin

2012-01-02T21:55:00.001Z

Jólalesningin að þessu sinni var Eldvittnet, nýjasta bók Lars Kepler sem er dulnefni sænsku hjónanna Alexöndru og Alexanders Ahndoril. Fyrri bækurnar tvær (sem hafa komið út á íslensku undir heitunum Dávaldurinn og Paganinisamningurinn) las ég í einum rykk þarsíðasta sumar, sitjandi undir eplatrénu í sólinni með blauta lófa af svita, hjartslátt og ískaldan hroll innra með mér af spennunni og hryllingnum. Þegar kom að því að velja lesningu sem þyrfti að halda athygli minni gegnum örferð til Íslands yfir jólin, ókyrrð í flugi, heimsóknaþeyting, reykt kjöt í ótakmörkuðu magni og pakkatryllt börn fannst mér ólíklegt að nokkur bók stæði það betur af sér en þriðja Keplerbókin.

Söguþráður Eldvittnet er einhvern veginn svona: Á áfangaheimili fyrir vandræðastúlkur finnst einn vistmanna myrtur á hrottafengin hátt. Önnur stúlka virðist hafa horfið af heimilinu á nákvæmlega sama tíma og er því óhjákvæmilega grunuð um glæpinn. Inn í málin blandast meðal annars einmana en forrík yfirstéttardama og óhamingjusöm falsspákona og yfir öllu saman vakir svo eins og vanalega hinn finnskættaði lögreglumaður Joona Linna.

Þrátt fyrir að ég telji mig afar þolinmóðan og þrautseigan lesanda verð ég að játa að ég á í dálitlum erfiðleikum með Joona. Oft eru hetjur spennusagna hálfgerðir gallagripir, stundum geðstirðir, gjarnan orðljótir og nánast undantekningalaust með einkalífið í rúst. Í hinni svarthvítu veröld glæpasagna getur það verið kostur að hetjan sjálf sé einhvers staðar á gráu svæði. Þessu er hins vegar ekki að heilsa hjá Joona Linna sem er svo að segja fullkominn og algóður. Hann virðist gæddur allt að því yfirnáttúrulegum hæfuleikum til að sjá það sem aðrir sjá ekki, skilja það sem aðrir skilja ekki og halda ró sinni og yfirvegun hvað sem á dynur. Auk þess virðist hann geta fengið hvern sem er til að opna sig og segja frá sínum innstu málum og það án þess að hann geri nokkuð sérstakt. Góðmennskan, skilningurinn og réttsýnin virðast hreinlega stafa frá honum og róa hvern þann sem í návist hans er. Að auki getur hann auðvitað skotið í mark af löngu færi og er ótrúlega góður í að berjast. Satt best að segja minnir hann mig óþyrmilega á Horatio Caine úr CSI Miami þáttunum – og ég myndi segja að það væri töluvert leiðum að líkjast. Á móti algóðu hetjunni eru svo rosalega vondir vondukallar sem eiga sér engar málsbætur, virðast bara hafa fæðst vondir og hafa ekki áhuga á neinu öðru en að vaða blóðið upp í hnésbætur.

Eins og í fyrri bókunum er frásögnin hröð, kaflarnir stuttir og sífellt verið að skipta um sögusvið. Frásagnaraðferðin sækir sitt hvað til kvikmynda sem er kannski ekki að undra miðað við að Ahndoril hjónin segjast horfa á að minnsta kosti eina dvd mynd á dag. Hasarinn í bókunum er líka stundum dálítið of bíómyndalegur fyrir minn smekk. Þó finnst mér þau aðeins hafa gírað sig niður í nýju bókinni. Auðvitað er slatti af hasar, æsispennandi eltingaleikir og blóðug átök en það eru að minnsta kosti engar þyrlur, spíttbátar eða sökkvandi rútur eins og í fyrri bókunum! Á móti finnst mér eins og gæðum textans hafi farið örlítið aftur. Það voru stundum fínir kaflar í Dávaldinum, sérstaklega þeir sem lýstu dáleiðslunum og ég var að vona að höfundarnir myndu fínslípa þetta enn frekar í komandi bókum en sýnist allt stefna í að ég verði fyrir vonbrigðum með það.

Það er auðvitað ekki hægt að gefa neitt upp um plottið en mér fannst það betur heppnað í þessari nýju bók en hinum tveimur. Það fór alltaf svolítið í taugarnar á mér við Dávaldinn að bókin væri kynnt með einu glæpamáli, vísað í það á kápumynd og –texta, en svo snerist aðalplottið í rauninni um að leysa allt annað mál. Og plottið í Paganinisamningnum minnti meira á Die Hard mynd en klassíska "whodunit" glæpasögu. En hér gengur allt upp og þræðirnir eru þétt fléttaðir frá fyrstu síðu til þeirrar síðustu. Að auki fá lesendur smá bónusplott undir lokin þegar fortíðardraugar Joona Linna eru dregnir fram í dagsljósið og gefin fyrirheit um spennandi atburði í komandi fimm bókum (ef mig misminnir ekki hafa aðstandendur Lars Kepler gefið út að bækurnar skuli verða átta í heild).

En þrátt fyrir hvítþvegna hetju og aðeins of mikinn hasar stóð Eldvittnet algjörlega undir þeim kröfum sem ég gerði til hennar, þ.e.a.s. að hún gæti haldið mér fanginni í gegnum ólgusjó jólanna. Ég vakti oft langt fram eftir nóttu við að lesa og þurfti að beita mig hörðu að leggja bókina frá mér svo ég fengi alla vega nokkurra klukkutíma svefn. En um leið leið mér stundum dálítið kjánalega. Frásögnin er svo ólíkindaleg og oft eins og það sé aðalmarkmiðið að æsa lesandann takmarkalaust upp og ég var ekki alveg viss um að ég væri sátt við að vera svona auðveld í taumi. Ég hef stundum sagt að það sé enginn gæðastimpill á bók að maður fari að gráta yfir henni, það sé ekkert mál að klæmast á lesandanum þannig að það renni eitt og eitt tár. Meðan ég las Eldvittnet velti ég fyrir mér hvort það sama gilti kannski um spennubækur, hvort það væri ekkert mál að láta svitann renna og hjartað berjast og alls ekki merki um að bókin væri góð að það tækist. Og auðvitað er það um margt svo, ég myndi aldrei mæla með Keplerbókunum sem góðum bókum, bara sem spennandi bókum. En þegar ég lagði Eldvittnet frá mér tók ég aðra nýlega glæpasögu eftir vinsælan höfund upp beint í kjölfarið. Ekkert í fyrstu köflunum þar vakti sérstakan áhuga minn, ekkert knúði mig til að fletta yfir á næstu síðu. Í stað þess að lesa fram á nætur fann ég að ég þurfti eiginlega að beita mig hörðu að taka bókina upp yfirleitt. Eftir þeysireiðina með Keplerskrímslinu leið mér eins og ég hefði stigið af baki og verið rétt gömul tannlaus kerling í fangið í staðinn. Og þá varð ég að viðurkenna að það væri alla vega eitthvað í þessu.

Bókasöfn á gististöðum, 11. þáttur: Singapúr og Saigon

2012-01-01T00:01:00.007Z

Á ferðalögum gefst mismikill tími til lestrar. Stundum er druslubókadama einfaldlega of upptekin við að skoða mannlífið í Saigon og skemmta sér við að fara yfir götu þar eða borða ferskan ananas á bát á Mekong-fljótinu, svo fátt eitt sé nefnt.

Þess háttar röskun á hversdagsleikanum gefur þó færi á að bæta við greinaflokkinn um bókasöfn á gististöðum.

Á tveimur af fjórum gististöðum sem undirrituð druslubókadama hefur dvalið á undanfarna viku hefur mátt finna bókahillur, býsna ólíkar.

Á Fernloft City (Chinatown) hostelinu í Singapúr var aðallega að finna ferðahandbækur sem fólk hefur ekki talið sig þarfnast lengur. Ef einhverjar ályktanir má draga af hlutfallinu þar (reistar á veikum grunni vegna bókarfæðar) lítur út fyrir að hátt hlutfall gesta hafi verið á leið frá Ástralíu því tvær af bókunum fjalla um hana. Balí, Thaíland og Indland eiga líka fulltrúa í hillunni. Ekki kemur á óvart að sjá Dan Brown á svæðinu, bækur eftir hann hljóta að vera meðal þeirra sem oftast eru skildar einhvers staðar eftir. Svo er þarna ein bók á hollensku, eitthvert andlegt dót og örlítið í viðbót.

Bókahillurnar á Đức Vượng hótelinu í Saigon - eða Ho Chi Minh borg eins og hún heitir opinberlega - eru töluvert fjölbreytilegri. Svona líta þær út:

Ef þaer eru skoðaðar nánar (sbr. myndirnar fyrir neðan) kemur fljótt í ljós að á hótelinu hefur greinilega gist slatti af Norðurlandabúum, ekki síst Svíum því þarna má finna Stúlkuna sem lék sér að eldinum eftir Stieg Larsson á frummálinu, Den amerikanska flickan eftir Moniku Fagerholm, tvær bækur eftir Håkan Nesser o.fl. Fulltrúi Norðmanna er Anne B. Ragde og bókin Berlínaraspirnar - en reyndar í danskri þýðingu. Á dönsku er þarna líka stórbók Elsebeth Egholm og eins og sjá má ef þið smellið á myndirnar til að fá stærri útgáfu eru líka finnskar bækur í hillunni.

Tungumálaúrvalið er býsna fjölbreytilegt: kínverska, franska, þýska, kóreska (held ég) o.fl., þar með talin enska og að sjálfsögðu er fyrrnefndur Dan Brown þar á meðal. Mér finnst eiginlega synd að hafa ekki í farteskinu neina íslenska bók til að bæta í safnið. Ætti ég kannski að senda hótelinu lítinn pakka þegar ég kem heim? Annars skildi ég eina bók eftir þarna, þid megið giska á hver hún er.

Gamlárskvöld hér í Saigon verður annars ógleymanlegt. Fyrir tilviljun rölti ég í rólegheitum (sem betur fer lá mér ekki á) um miðja borg þegar nokkrir klukkutímar voru til áramóta og þar gaf heldur betur á að líta. Umferðin var verulega mikið meiri en almennt gerist (þótt varla sé á bætandi) og þar af leiðandi ennþá meira bíó en venjulega. Þegar við bættist ógrynni af ljósaskreytingum var ævintýraheimurinn fullkomnaður.

Gleðilegt ár!

Á himni blikar stjörnufjöld

2011-12-29T19:08:00.002Z

Stjörnuverðbólga vakti athygli margra í jólabókaflóði ársins: það varð nánast regla að ritdómarar gæfu bókum fjórar eða fimm stjörnur (af fimm mögulegum). Þrjár stjörnur þykja orðið meiriháttar diss. Þessar fjórar og fimm stjörnur eru svo óspart notaðar í auglýsingum bókaforlaga og virðist litið á þær sem einhvers konar gæðastimpil. Ég fór að velta fyrir mér hvaða áhrif þessi stjörnugjöf hefði og hver tilgangur hennar gæti mögulega verið. Og nú segi ég berum orðum hvað afgangur þessarar bloggfærslu mun snúast um: Hér verður stjörnugjöf í ritdómum rökkuð niður.

Ég þekki ekki söguna en einhvern tíma hefur sá siður komist á að ritdómarar í fjölmiðlum gefi bókum einkunnir, gjarnan á stjörnuformi. Hið sama tíðkast í umfjöllun um kvikmyndir, leiksýningar og hljómplötur. Kannski megum við eiga von á stjörnugjöf fyrir myndlistarsýningar innan tíðar, eða kannski tíðkast slíkt einhvers staðar nú þegar án þess að ég hafi rekist á það. Hvaða grundvöllur er fyrir stjörnugjöf í listum?

Stjörnur eru gjarnan notaðar til að gefa til kynna gæði afeinhverju tagi. Til dæmis eru stjörnur notaðar til að tákna þjónustustig gistihúsa.Þriggja stjörnu hótel veitir einhverja tiltekna þjónustu sem einnar stjörnuhótel veitir ekki og það hefur í sjálfu sér ekkert með það að gera hvernig hótelgestum hafi líkað þarvistin. Stjörnur fyrir bækur og listviðburði snúast hins vegar um það hveánægður gagnrýnandinn er og eru ekki alveg sambærilegar við hótelstjörnur. Svoer talað um poppstjörnur og kvikmyndastjörnur sem eru fólk sem þykir skína,eins og stjörnur, eða bera af í skemmtanabransanum. Það er mögulega út fráþeirri hugmynd sem borið hefur á því í íslenskum fjölmiðlum að talað sé umstjörnulögfræðinga. Ég hef aldrei almennilega náð því hvaðanstjörnulögfræðingar fá sínar stjörnur en mér hefur sýnst helstu kríteríurnarvera þær að vera karlkyns, stunda skemmtanalífið grimmt og vera umfjöllunarefnislúðurdálka, frekar en að sýna einhverja yfirburði í lögfræðistörfum. En svovið höldum okkur nú við stjörnugjöf fyrir bækur þá á hún kannski mest skylt viðeinkunnagjöf í skólum. Eins og margir aðrir sem sinnt hafa kennslu eða barastundað nám hef ég ýmsar efasemdir um kosti einkunnagjafar.

Eiginlega finnst mér það að gefa einkunnir það alversta við að kenna en lít á það sem illskástu leiðina til að leggja mat á frammistöðu nemenda. Mér sýnist tilgangur þess að gefa einkunnir í háskólanámi helst vera sá að hafa einhvern mælikvarða til að gefa til kynna hverjir eigi helst erindi í framhaldsnám. Einkunn sem slík, hvort sem hún er tölustafur eða bókstafur, gefur frekar litlar upplýsingar um það hvað nemandinn hafi fengið út úr námskeiðinu, hverjir séu hans helstu styrkleikar og veikleikar o.s.frv. Sæmilega ítarleg skrifleg umsögn segir margfalt meira en einkunn. Það getur verið þrælerfitt að komast að niðurstöðu um einkunn í hugvísindanámi en kennarar reyna eftir bestu getu að leggja mat á tiltekin atriði sem ætlast er til að nemendur hafi á valdi sínu, eins og hve vel þeir sýni þekkingu og skilning á námsefninu, hvort framsetning sé skýr og skiljanleg, hvort nemandinn sýni vott af sjálfstæðri hugsun um námsefnið og hvort vandað sé til verka við að vísa í heimildir.

Ég á bágt með að átta mig á hvaða hlutlægu mælikvarða megi nota við að leggja mat á skáldverk í því skyni að gefa þeim stjörnur. Vissulega má leggja mat á málfar og önnur atriði í textagerð eða það hvort plottið sé frumlegt eða persónusköpunin sannfærandi. En þessir þættir tryggja það ekki að gagnrýnandanum líki bókin. Sumt efni höfðar betur til manns en annað og það sama gildir um ritstíl þannig að ýmis smekksatriði geta haft áhrif á það hvernig manni líkar skáldverk. Er sanngjarnt að láta slíkt hafa áhrif á stjörnugjöf? Með öðrum orðum þá held ég að það að gefa skáldverki einkunn, hvort sem hún er túlkuð með tölum, bókstöfum, stjörnum eða kökusneiðum, sé óhjákvæmilega erfiðara og duttlungaháðara en að gefa nemanda einkunn í námskeiði, sem er alveg nógu slæmt. Þar að auki er einkunnagjöf mjög takmarkaður og óspennandi mælikvarði sem gefur litlar upplýsingar. Því spyr ég: Hvers vegna í ósköpunum er verið að leggja alla þessa áherslu á stjörnugjöf fyrir bækur?

Tilhneigingin er að veita stjörnunum meiri athygli en þeim skrifum sem fylgja þeim, jafnvel þótt hinn skrifaði pistill veiti miklu meiri upplýsingar en stjörnufjöldinn. Þetta sést til dæmis á auglýsingum bókaforlaga þar sem við fáum að vita hve margar stjörnur þessi eða hinn ritdómarinn hafi gefið viðkomandi bók og svo fylgir setning eða setningarbrot úr dómnum, kannski úr öllu samhengi við afganginn af textanum. „Bráðskemmtileg mannlífslýsing, fimm stjörnur“. Ekki er endilega fylgst með því hvað býr að baki stjörnugjöfinni eða á hverju gagnrýnendur byggja hana. Sjálf hef ég til dæmis stundum rekist á auglýsingar bókaforlaga þar sem vísað er í dóma sem ég hef lesið og hreinlega dregið í efa að gagnrýnandinn hafi lesið bókina (þetta er þó engan veginn ásökun um að algengt sé að gagnrýnendur dæmi ólesnar bækur). Þetta getur vissulega verið tímasparandi; í stað þess að hafa fyrir að lesa allt sem gagnrýnandinn hefur að segja um bókina er nóg að athuga hve margar stjörnurnar eru. Ef þær eru færri en fjórar tekur því ekki að lesa bókina en ef þær eru fjórar eða fimm má bera sig eftir því að lesa hana eða kaupa hana til að gefa í jólagjöf. Þannig má segja að stjörnugjöfin sé eins og meðmælastimpill. Fjórar eða fimm stjörnur jafngilda því að gagnrýnandinn mæli með bókinni, þrjár stjörnur eru rétt ylvolg meðmæli og ein eða tvær jafngilda viðvörun.

Sem sagt tengist stjörnugjöfin leti í hugsun. Í stað þess að lesa hugleiðingar gagnrýnandans um bókina og velta fyrir mér út frá þeim hvort þetta sé bók sem mig langar til að lesa, svona út frá því hvernig bókum ég hef áhuga á eða því sem mér finnst mikilvægt við bækur, þá læt ég gagnrýnandann um að mæla með ákveðnum bókum. Gleymum því svo ekki að út frá eðli hins íslenska jólabókaflóðs er nokkuð líklegt að viðkomandi gagnrýnandi sitji við stóran bókastafla sem hann rennir í gegnum í akkorði og hafi takmarkaðan tíma til að velta fyrir sér eða melta. Stjörnugjöfin tengist líka tilhneigingu okkar til að mæla allt og staðla. Í stað þess að þurfa að leggja í margvíða lýsingu á bókinni, sem felur kannski í sér að bókin hafi bæði kosti og galla, eða hafi eiginileika sem falla sumum í geð en öðrum ekki, er hægt að stimpla bókina með tölu: „Þetta er fjögurra stjörnu bók, sem gerir hana óhjákvæmilega betri en bókina við hliðina sem er bara þriggja stjörnu.“

Æ, hvers vegna þarf alltaf að klína gæðastöðlum á allt? Á umfjöllun um bækur endilega alltaf að snúast um að gæðameta þær?

Af tímaritinu Sögu, temynntum dreifbýlismeyjum, íbenholtlitaðri bládís, fólki með blátt blóð og fleiru sem Jakob Frímann man

2011-12-27T22:48:00.015Z

Um daginn áskotnaðist mér nýtt hefti af Sögu, tímariti Sögufélags, sem er vandað og gott tímarit. Þar má lesa umfjöllun um söluna á Búnaðarbankanum og hvernig nokkrir framámenn í Framsóknarflokknum græddu stórfé með því að misnota aðstöðu sína. Í ritinu er líka enn ein umfjöllun um Sovét-Ísland, óskalandið eftir Þór Whitehead, sem ég held að sé einn nokkurra áberandi íhaldsmanna sem finnst alveg gríðarlega miður að kalda stríðinu sé lokið. Það virðist vera nóg vinna fyrir marga að hrekja bullið í þessum mönnum, sem hafa það aðallega fyrir stafni að fletta ofan af fyrrverandi kommúnistum. Það sem ég las þó fyrst í þessu hefti voru viðbrögð ýmissra við tölvupósti þar sem því er haldið fram að þrátt fyrir umtalsverðar breytingar í ævisagnaritun og breyttar áherslur síðustu árhundruð, formtilraunir og efa um gildi hefðbundinna ævisagna, séu viðhorf til þeirra enn nokkuð hefðbundin. Vel heppnuð ævisaga er sú álitin sem er traust og yfirgripsmikil, trúverðug og í samhengi bæði stórsögulega og hið innra, hún skal vera sögð í krónólógískri röð og samúð skal vera með aðalsögupersónunni svo eitthvað sé upptalið. Spurt er hvers vegna þessi hugmynd um ævisöguna standi föstum fótum og hvaða hugmyndir búi að baki skilgreiningunni. Í lok tölvupóstsins (pósturinn er lengri en það sem ég tel upp hér að ofan) er fólk svo spurt hvað ævisaga sé í huga þess. Þessu svara á annan tug manna; sagnfræðingar, bókmenntafræðingar, guðfræðingur, ævisagnaritarar, bókmenntafræðingur og fleiri. Svörin eru margskonar og margt áhugavert í þeim sem væri efni í langa bloggfærslu, og hún kemur vonandi. En efni þessarar færslu er einmitt enn ein ævisagan, sem er ein hinna hefðbundnu íslensku, Með sumt á hreinu þar sem Jakob Frímann Magnússon lítur um öxl en Þórunn Erlu-Valdimarsdóttir skráir. Framan á bókinni er mynd af Jakobi og myndin sú vakti spurningu hjá vinkonu minni sem ég þurfti að hryggja með að væri ekki svarað í bókinni: Af hvaða æskubrunni hefur maðurinn drukkið? Jakob er að nálgast sextugt og hefur marga fjöruna sopið (og í þeim fjörum hafa ekki beinlínis verið tómir heilsudrykkir, það kemur skýrt fram í bókinni) en það sést ekki á honum á þessari mynd.

Jakob hefur frá mörgu að segja enda er bókin ekkert smákver heldur tæpar fjögurhundruð síður og spannar líf Jakobs og störf frá fæðingu. Allir vita örugglega hver Jakob Frímann Magnússon er, mér finnst hann allavega hafa verið mjög áberandi alla mína ævi. Það kemur líka fram í bókinni að hann er hvorki hlédrægur né nístandi sjálfsgagnrýninn, grobbsögur og sjálfshól má víða finna. Bútar í upphafi bókarinnar, þar sem lýst er bernsku Jakobs hjá ömmu og afa minntu mig á Sól í Norðurmýri, aðra endurminningabók sem Þórunn á hlutdeild í, en þegar bernskan er liðin tekur rödd aðalsöguhetjunnar við, eins og maður kannast við hana úr fjölmiðlum og bíómyndum, og að því leyti má segja að bókin sé vel heppnuð, mér fannst ég bókstaflega heyra málróm Jakobs við lesturinn.

Það er ýmislegt sem ég hefði gert athugasemdir við hefði ég verið ritstjóri þessarar bókar. Jakob Frímann hefur greinilega mikinn áhuga á hverra manna fólk er og hér og þar eru ættrakningar og upplýsingar um venslafólk samferðamanna sem mér finnst tilgangslausar og oft kjánalegar.

Þrjú dæmi:

Valli var strax dásamlegur. Sjálfsagt vegna hins góða atlætis móður sinnar, Margrétar, dóttur Árna Vilhjálmssonar útvegsbónda á Hánefsstöðum í Seyðisfirði og Guðrúnar Þorvarðardóttur frá Keflavík syðri. Valgeir er því Hánefjungur með innistæðu. Móðurforeldrar hans fluttust inn í Seyðisfjarðarkaupstað 1944 og þá varð Árni skipamælingamaður, erindreki Fiskifélags Íslands og mikilvirkur í Slysavarnarfélagi Íslands. Þau hjón voru framsæknir vormenn enda urðu móðurbræður Valla stórmenni, Þorvarður sem rak Herrahúsið og Dairy Queen, Tómas ráðherra og seðlabankastjóri og Vilhjálmur hæstaréttarlögmaður. (86)

Uppi í risi bjó móðurbróðir Þórðar, Bjarnþór Þórðarson, sterkur karakter eins og nafnið ber með sér. Guðrún var elskuleg kona og greind með afbrigðum, eins og Þórður sonur hennar, starfaði lengi á Þjóðskjalasafni Íslands. Faðir Þórðar var Árni frá Mosfelli, bróðir Óla Mos, fyrirtaks söngvara og þekktasta jólasveins Íslands. Árni vann hjá Rafveitunni, einstaklega indæll og velviljaður maður. (93)

Júlíus Agnarsson, hljóðmaður, sá um verið og útgerðina á Þursunum og síðan á Stuðmönnum. Ofboðslega duglegur náungi, flottur og skemmtilegur. Með þetta bláa blóð, Magnús Stephensen landshöfðingja í aðra ættina og Hans Petersen verslunarmann í hina. Hann var músíkant sjálfur og mikill Eric Clapton-aðdáandi, skírði son sinn Eirík eftir honum. Var á sínum tíma í hljómsveitinni Andrew, með Geira Óskars, Agli Ólafs og Andra Erni Clausen heitnum, sálfræðingi sem dó úr krabbameini, manni Elvu Óskar Ólafsdóttur, leikkonu. Júlíus er bróðir Guðrúnar Agnarsdóttur, fyrrverandi forsetaframbjóðanda og formanns Krabbameinsfélagsins. (207)

Töluvert er líka um upptalningar á nöfnum fólks, t.d. skólafélögum sem koma annars ekkert við sögu og stundum koma fyrir neimdropp sem eru í raun óskiljanleg, t.d. stendur á bls. 114 í umfjöllun um hljómsveit: „Umboðsmaður þeirra var Dee Anthony, vinur Þórdísar Helgudóttur Bachmann.“ Hvorki Þórdís þessi eða móðir hennar koma við sögu annarsstaðar í bókinni (og Dee Anthony reyndar ekki heldur) svo maður spyr sig til hvers í ósköpunum svona upplýsingum sé skellt fram.

Sem fyrr sagði nýtur tungutak Jakobs sín vel í bókinni. Hann er alinn upp af fólki sem var hátíðlegt og vildi ekki segja neina vitleysu „Í samræmi við dýrkun málsins sem var helsta stoðin við þjóðbyggingu Íslands var mikill agi á íslenskunni. Sá arfur hvílir mér enn á tungu.“ (37) Ofan á þessa máldýrkun bættist síðan að Jakob og Valgeir Guðjónsson, félagi hans, þróuðu með sér í MH að fara afar bókstaflega eftir mállöggunum, sem kemur síðan fram í máli hans, frændi minn segist hafa heyrt Jakob Frímann biðja um glóaldinsafa á kaffihúsi og ég trúi alveg þeirri sögu. Málfar er auðvitað smekksatriði en mér finnst þetta stundum tilgerðarlegt, til dæmis að kalla Herbertstrasse „breiðstræti holdlegra lystisemda“ og að tala um klavíer eða kalla píanóleik slaghörpuslátt heillar mig ekkert, en svona talar maðurinn og fínt að það endurspeglist í bókinni.

Tungutakið verður oft mjög áberandi í kvenlýsingum, en lýsingar á kvenfólki í þessari bók eru efni í langan pistil. Systur ömmu sinnar kallar hann „valinkunn piparsprund“ en konum sem hann heillast af er yfirleitt hrósað fyrir útlit og gáfur og þær eru gjarna kallaðar gyðjur, glæsimeyjar eða heilladísir og vexti þeirra lýst, til dæmis er Anna Björns með slönguvöxt.

Dæmi:

Í menntaskóla var Steinunn Þorvaldsdóttir eina gyðjan sem ég sá. Ofboðslega falleg, gáfuð, þokkafull, hávaxin og fagurlimuð, með þennan einstaka seiðandi fransk-ítalska svip sem einkennir Dungals-ættina (230).

Lýsing á vinkonu sem Jakob hittir í London minnir á kvenlýsingu í bók eftir Árna Johnsen „yndislega fegurðardís, sem er alltaf hjartahlý, góð og blíð.“ (101)

Í sögu sem í bókinni segir að megi kalla „Kviðmágar kallast á, um samruna blámanna og grámanna“(bls. 115-117) segir frá konu sem Jakob og vinur hans sváfu hjá, dansara og „unaðslega konu af afrísku kyni“ konan er líka kölluð „bládísin fagra“ og „sú íbenholtlitaða, sjálf yfirþokkagyðjan. Æðislegur hasarkroppur, með pósur og hreyfingar hins þjálfaða dansara.“

Ljótum konum er hins vegar lýst svona:

... koma aðvífandi tvær breskar og bersýnilega dreifbýlismeyjar. Önnur skjálg mjög og hin afar innskeif. Með þunnar stútvarir sem Bretar kalla að vera temynntar og eilítið skúffaðar. Þær eru fæstar augnayndi á okkar mælikvarða, þessar ensku... (102)

Í Með sumt á hreinu eru gríðarlega mörg nöfn en oft verður maður litlu nær um fólk því lýsingarnar eru einhvernveginn svo loftkenndar. Eins og kemur fram hér að ofan minntu þær mig hreinlega stundum á mannlýsingar hjá Árna Johnsen „Yndislegar konur báðar tvær“ er sagt um kunningjakonur Jakobs (bls. 329) og svo má rekast á svona frasa; „Þakka má Guði fyrir allar þær eðaltýpur sem glóa innan um sauðina“ (45) sem mér finnst rosalega Árna Johnsen-legt orðalag (ég las einu sinni bók eftir Árna sem heitir Lífsins melódí og á erfitt með að gleyma henni). Mannlýsingar, sérstaklega á konum, verða til þess að ef ekki stendur að viðkomandi sé yndisleg manneskja, þokkagyðja, gáfuð heilladís eða eitthvað álíka þá grunar mann sterklega að Jakobi Frímanni finnist viðkomandi leiðindaherfa, en hann talar ekki illa um fólk eða gagnrýnir menn að einhverju marki (nema náttúrlega bresku dreifbýlismeyjarnar).

Í bókinni eru margar sögur af samskiptum við frægt fólk og minna frægt, Joni Mitchell og Michael Jackson koma til dæmis fyrir, en þarna er líka sagt frá dópi og fylleríum, tónlistariðkun, gleði, sorgum og leyndarmálum í fjölskyldu söguhetjunnar. Bókin er afskaplega vel unnin, fallega umbrotin og vel prófarkalesin og með nafnaskrá, myndaskrá og skrá yfir útgefið efni eftir Jakob Frímann. Hins vegar verð ég að segja að Þórunn Erlu-Valdimarsdóttur hefur skrifað miklu betri og áhugaverðari ævisögur en þessa.

Jólafixið

2011-12-26T18:07:00.004Z

Eins og kunnugt er eru jólin sá tími þar sem ósentímentalasta fólk leggur sig eftir alls konar hefðum sem oft eru annað hvort væmnar eða skrítnar eða hvort tveggja. Ætli þessar hefðir séu ekki oftast tengdar mat og drykk, en sumir hafa það líka fyrir sið að lesa ákveðnar bækur eða horfa á ákveðnar bíómyndir um jólin. Einu sinni tókst mér að sögn konu nokkurrar að eyðileggja fyrir henni jólin með því að neita að lána henni eintakið af Fanny og Alexander. Ég gaf mig ekki, enda kalin á hjarta og loppin. Gott er að eiga Ríkissjónvarpið að þegar kemur að kvikmyndahefðum um jólin því það sýnir yfirleitt sömu myndirnar jól eftir jól. Hver man ekki eftir myndum á borð við Engin jól án Bassa og Jólaósk Önnu Bellu?

Eitt skemmtilegasta jólaverk sem ég þekki er smásagan / stuttmyndin The Junky´s Christmas, sem ég hef reyndar aldrei séð í Ríkissjónvarpinu. Smásagan er eftir mann sem maður hefði varla tengt við jólalega tjáningu frekar en...tjah, Bob Dylan eða Guðberg Bergsson, það er bandaríska rithöfundinn William S. Burroughs. Burroughs las söguna inn á geisladisk og þann upplestur notuðu leikstjórarnir Nick Donkin og Melodie McDaniel sem voice-over í samnefnda stuttmynd sem gerð er eftir sögunni. Í stuttmyndinni er sagan sjálf leikin með brúðum, í svarthvítu, en í upphafi og lok myndar sjáum við Burroughs sitja í hægindastól við arininn með bókina sér í hönd eins og góðlegan afa sem ætlar að lesa fyrir barnabörnin.

Sennilega myndu fáir afar þó lesa þessa jólasögu fyrir barnabörnin. Hún fjallar um fíkilinn Danny sem kemur út úr fangelsi á jóladag og örvæntingarfullar tilraunir hans til að verða sér út um næstu sprautu. Sögunni svipar mjög til sögunnar af litlu stúlkunni með eldspýturnar; Danny, rétt eins og fátæka stúlkan, er utangarðsmaður í samfélaginu og ráfar um kaldar og dimmar göturnar á hátíðisdeginum og kemur alls staðar að lokuðum dyrum meðan betur stæðar fjölskyldur skála í allsnægtum fyrir innan upplýsta glugga. Saga Dannys skilur mann þó eftir með örlítið meiri von í hjarta – H.C. Andersen reynist í þessu tilfelli grimmari en William S. Burroughs – og ég mæli með þessari (óvenju aðgengilegu) sögu Burroughs á jólunum. Smásöguna er að finna í bókinni Interzone, upplestur höfundarins var gefinn út á geisladisknum Spare Ass Annie and Other Tales og stuttmyndin er allavega í bútum á Youtube þótt flestir séu örugglega færari en ég að finna hana í betra formi.

Bráðskemmtileg barnabók um dauðann

2011-12-24T12:20:00.000Z

Vandræðalega lítið hefur nú verið lesið af jólabókunum á þessum bæ vegna anna – en þó eru einhverjar undantekningar þar á. Þegar svona lítið svigrúm var til yndislesturs lá barna og unglingabókin Minni líkur – meiri von eftir Marjolijn Hof kannski ekki beint við sem hin útvalda en einhvern veginn æxlaðist það þannig að ég las hana – og sá ekki eftir því.

Þetta er óvenjuleg bók – hún fjallar um Bíbí sem býr með mömmu sinni, pabba og gamla, síprumpandi hundræksninu Mónu í borg í Hollandi. Pabbi Bíbíar er læknir og fer reglulega til stríðshrjáðra landa til að starfa sem einhvers konar læknir-án-landamæra og þegar hann fer í enn einn túrinn eru Bíbí og mamma auðvitað ansi kvíðnar um að eitthvað komi fyrir hann. Eftir samtal við mömmu um hversu litlar líkur séu í raun á að eitthvað komi fyrir pabba verður Bíbí gríðarlega upptekin af „líkum“ og hvernig megi minnka þær eða auka. Það eru litlar líkur á því að barn eigi dáinn pabba – en það eru enn minni líkur á því að barn eigi bæði dáinn pabba og dána mús – og næstum því útilokað að eiga dáinn pabba, dána mús OG dáinn hund. Bíbí ákveður að reyna að minnka líkurnar á því að eitthvað komi fyrir pabba og um það snýst eiginlega þessi saga.

Ef efnið – mögulegur dauði föður og vangaveltur um dauða ýmissa - dýra hljómar dálítið morbid fyrir barnabók þá tek ég stax fram að þótt efnið sé óvenjulegt er framsetningin frábær. Bókin er mjög skemmtileg, spennandi og oft hreinlega fyndin. Stíllinn er léttur og eðlilegur (sem skrifast væntanlega að heilmiklu leyti á góða þýðingu Jónu Dóru Óskarsdóttur). Það er líka dásamlega hressandi að lesa um aðalpersónu sem sem er passlega ófullkomin. Það er mjög auðvelt að setja sig í spor Bíbíar og skilja af hverju hún segir það sem hún segir og gerir það sem hún gerir – en hún gerir ekki allt rétt – frekar en nokkuð barn – eða nokkur fullorðinn ef út í það er farið. Hinn göfugi læknis-pabbi er heldur ekki fullkominn og það er alveg rætt í bókinni að þótt hann sé vissulega góður og fórnfús maður þá er náttúrulega heilmikið lagt á fjölskyldu hans að hann skuli hverfa reglulega til hættulegra átakasvæða. Hvorki Bíbí, mamma, pabbi né amma (sem er mjög pirruð á syni sínum lækninum) eru fullkomin – en þau eru öll sannfærandi og einhvern veginn mjög heiðarlega skrifaðar persónur.

Minni líkur – meiri von er bók sem tekst á við alvarleg og raunveruleg málefni, áhyggjur, veikindi og dauða og hvernig í ósköpunum barn (og í raun fullorðnir líka) eigi að tækla þessi stóru mál sem í grunninn við ráðum yfirleitt litlu um. Það besta við bókina er þó mögulega að hún býður ekki upp á neinar einfaldar lausnir – hún er ekki með svörin en hún er með mjög góðar spurningar sem hverju barni og foreldri er hollt að velta fyrir sér. En allt þetta væri auðvitað fullkomlega tilgangslaust ef hún væri ekki skemmtilega skrifuð, með sannfærandi persónum, góðu plotti og fyndnum atburðum – en allt þetta uppfyllir hún með glans!

Það er alltof sjaldan sem hollenskar bækur rekur á fjörur manns og þess vegna sérstakt gleðiefni að fá þessa ljómandi fínu bók í hendur. Enda má lesa á kápu að bókin hafi hlotið tvær Gylltar gulur, virtustu barnabókaverðlaun Hollands. Aðra frá faglegri dómnefnd og hina frá dómnefnd skipaðri börnum og unglingum. Betri verða meðmælin varla.

Fegursta líkið

2011-12-24T06:06:00.004Z

Jón forseti allur? Táknmyndir þjóðhetju frá andláti til samtíðar eftir Pál Björnsson var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í ár í flokki fræðibóka. Og hvenær er betri tími til að rabba aðeins um Íslandssöguna en þegar maður er andvaka af eyrnaverk í vaxandi stormi klukkan fimm á aðfangadagsmorgun, vonandi að íbúfenið og sýklalyfin fari að kikka inn?

Ég var grínlaust búin að hlakka frekar mikið til að þessi bók kæmi út. Ég hef heyrt Pál fjalla um efnið, meðal annars á bráðskemmtilegu málþingi um Jón Sigurðsson á Skagaströnd síðasta haust, og það verður að segjast að þessi bók lítur allavega út fyrir að vera miklum mun skemmtilegri og ferskari en Jónsbókin sem fylgdi Skírni um daginn (Jón Sigurðsson – hugsjónir og stefnumál). Kannski er það bara vegna þess að mér þykir Jón Sigurðsson sem þjóðhetja og táknmynd miklu áhugaverðari en hugsjónir og stefnumál Jóns í lifanda lífi – þarf að ræða það mikið frekar? Eða jú, það er eins gott að hægt sé að ræða það frekar, til að prófessorinn í Jónsembættinu sem Alþingi hefur prangað inn á Háskóla Íslands hafi nú eitthvað að gera þar til hann verður emeritus.

Það má kannski kalla Jón forseti allur? eins konar ævisögu, nema hvað hún hefst við andlát Jóns árið 1879 og rekur ævi hans sem þjóðhetju til okkar daga. (Ég má til með að hrósa titli bókarinnar, sem Páll segir í eftirmála að sé kominn frá Jóni Karli Helgasyni.) Fjallað er um umstangið kringum útför Jóns og fyrstu merki um uppbyggingu þjóðhetjuímyndar hans, söfnun húsgagna og hluta úr fórum hans í varðveisluskyni, tilraunir margvíslegra og fjölbreytilegra pólitískra afla fyrr og síðar til að eigna sér ímynd Jóns og gera hann að hluta af sinni baráttu (Uppkastið, ESB, og svo framvegis), hlutverk Jóns á aldarafmælinu 1911 og við lýðveldisstofnunina 1944, þróun 17. júní sem þjóðhátíðardags, Jónstengda uppbyggingu á Hrafnseyri og stöðu Jóns sem táknmyndar í dag. Bókin byggir á fræðilegum grunni og í lokakaflanum er efni hennar í stuttu máli tengt kenningum fræðimanna á borð við Pierre Nora, Ernest Renan og Anthony D. Smith um minni og sköpun þjóða, en annars er teorísk umfjöllun lítil sem engin. Bókin er greinilega ætluð hinum almenna áhugasama lesanda og er mjög aðgengileg. Þetta er heldur enginn ævisögudoðrantur, ekki nema 250 síður. Stíllinn hefði alveg mátt vera aðeins blæbrigðaríkari stundum en textinn rennur samt ágætlega.

Ég held að ef maður hefur áhuga á efni bókarinnar á annað borð hljóti manni að finnast hún skemmtileg aflestrar. Mér fannst allavega virkilega gaman að fræðast um allt það sem Íslendingum hefur dottið í hug að klína upp á Jón gegnum tíðina og hvernig hann hefur verið hylltur og notaður í margvíslegasta tilgangi. Það er ekki síst áhugavert að sjá hvað þetta byrjaði snemma, eða nokkurn veginn um leið og maðurinn skildi við; til notkunar hans í nútímanum þekkir maður betur.

Frásögnin er líka krydduð á ýmsan hátt. Brot úr mörgum heimildum á borð við ræður, ljóð og greinar eru birtar í sérrömmum – hefðu jafnvel mátt vera færri í fyrri hluta bókarinnar, mig var hálfvegis farið að svima af yfirgengilegu lofinu um Jón sem fyrir nútímamanninum hljómar náttúrulega eins og argasta háð (fyndnust fannst mér sú athugasemd eins Hafnarstúdentsins að hann hefði aldrei séð fegurra lík). Einnig er til dæmis birt skrá yfir þá muni Jóns sem Tryggvi Gunnarsson keypti eftir dauða hans, en þar á meðal voru tannstöngull og eyrnaskefill úr gulli og uppstoppaður kanarífugl (mynd af eyrnaskeflinum fylgir sögunni). Margar skemmtilegar myndir er að finna í bókinni og hefðu sumar af spássíumyndunum mátt vera stærri til að þær fengju að njóta sín; ég nefni myndina af úkraínska innflytjandanum að gera við styttu Jóns Sigurðssonar í Winnipeg á bls. 136 og ljósmyndirnar tvær af merkilegu minnismerki um Jón á Ólafsvíkurenni á bls. 120, en það útbjuggu tveir Ólafsvíkingar þann 17. júní 1911 eftir að hafa gengið á Ennið með hrærða steypu í fötu.

Höfundur bókarinnar lét gera könnun á afstöðu Íslendinga í dag til Jóns Sigurðssonar og niðurstaðan er að meirihluta þjóðarinnar þyki hann enn vera mikilvægt sameiningartákn, þótt yngri kynslóðin sé aðeins áhugaminni. Páll bendir á í því samhengi að Jón hafi reynst fremur sveigjanlegt sameiningartákn, margir hópar hafi getað samsamað sig honum gegnum tíðina og aldrei hafi staðið mikill styr um hann líkt og um sum sameiningartákn erlendis. Til dæmis sé ekki mælanlegur munur á viðhorfi kynjanna til Jóns þrátt fyrir það hversu karllægt tákn hann var allavega upphaflega, og konur hafi tekið að nýta sér Jón á svipaðan hátt til að koma stefnumiðum sínum á framfæri og karlahópar gerðu áður, til dæmis með því að klæða hann í bleikt. Það bendi til þess að Jón sé enn tákn sem skipti máli og sé hlaðið merkingu. Þessi kynjavinkill er með því ánægjulegasta í bókinni, en hann er sínálægur og þannig sýnir Páll í verki fram á það hvernig hægt er að gera það sem sumir kalla að „skrifa konur inn í söguna“: í stað þess til dæmis að segja um minnisvarðann í Hólavallagarði „Jón var á honum“ er hægt að segja „Jón var á honum, en ekki Ingibjörg“. Það getur svo margt falist í fjarverunni.

Eins og áður segir bjóst ég fyrirfram við meiri doðranti í smærra broti, í anda ýmissa annarra stórmennaævisagna. Ég bjóst líka við fræðilegra verki, með meiri áherslu á teorískt samhengi. Síðarnefnda bókin hefði getað verið beittari sem gagnrýni á þjóðríkishugmyndina. En eftir á að hyggja er afar jákvætt að bók sem að nokkru marki afbyggir þjóðhetju, segir frá andlegri uppbyggingu þjóðríkisins á hæfilega gagnrýnan máta og gerir það að auki með ólíka stöðu kynjanna í huga, sé svona aðgengileg og skrifuð fyrir alla sem hafa áhuga á sögunni. (Eftir á að hyggja hljóma ég hér eins og pólitískur áróðursmaður, en það verður að hafa það.)

Óskalistinn

2011-12-21T16:48:00.004Z

Það er líklega full seint í rassinn gripið að setjast niður og skrifa óskalista þegar fjórir dagar eru til jóla. Ég lét raunar þau boð út ganga að ég kærði mig lítt um bókahlunka í jólagjöf. Ég verð á faraldsfæti í kringum hátíðarnar og þó íslensk menning sé mér kær þá tími ég ekki að borga undir hana yfirvigt. Þegar ég kom til Íslands í jólafrí læddist þó að mér örlítil eftirsjá. Það er eitthvað svo skringilega séríslenskt við þessa bókageðveiki sem heltekur allt í desember og það er hjartastyrkjandi að eignast örlitla hlutdeild í henni. Druslubókabloggið hefur verið minn kompás í gegnum flóðið og ég hef lítið fylgst með öðrum fjölmiðlum enda er það algjör óþarfi. Vinkonur mínar hafa ritað fjölmarga forvitnilega pistla og það sem fer hér á eftir er að stærstum hluta innblásið af blogginu. Ef einhver á eftir að kaupa jólagjöf handa mér þá gæti ég hugsað mér eftirfarandi titla.

Mennt er máttur, tilraunir um dramb og hroka. Endurminningar Þórðar Sigtryggssonar.
Held að þetta sé einn mest spennandi titilinn þetta árið. Það er bara eitthvað ómótstæðilegt við sjálfsævisöguleg skrif og ekki er verra ef þau eru full af klámi og öðrum fjára eins og þessi ku vera.

Hálendið eftir Steinar Braga. Yfir þessari væri ég til í að vaka. Án efa æsispennandi og Steinar Bragi er rithöfundur Íslands. Guðrún Elsa er mikil smekkkona á hrylling og hún skalf á beinunum.

Jarðnæði eftir Oddnýju Eir. Mér finnst Oddný skemmtileg og glænýr pistill Guðrúnar Láru dró ekki úr áhuga mínum á því að lesa nýju bókina hennar.

Heilsuréttir Hagkaupa eftir Sólveigu Eiríksdóttur. Ég geri mér grein fyrir að mitt smáa menningarlega kapítal rýrist nú um 100% og ég verð mögulega gert burtræk úr systralaginu Druslubókadömum. En Solla er sæt og grænmeti er besti matur í heimi.

Kanill eftir Sigríði Jónsdóttur. Kristín Svava skrifaði svo skemmtilega um þessa ljóðabók eftir Sigríði bónda í Arnarholti. Þetta hljómar svo ferskt og hressandi að ég mun verða mér út um þessa með einum eða öðrum hætti.

Bjarni Þorsteinsson - Eldhugi við ysta haf eftir Viðar Hreinsson. Það tala margir um að þetta séu ein bestu bókajól í manna minnum. Ég er ekki viss um að svo sé þegar kemur að ævisögum en kannski hef ég ekki fylgst nógu vel með. En ég fann þessa sem ég ætla svo sannarlega að lesa. Bjarni Þorsteinsson var prestur á Siglufirði og ansi merkilegur maður. Hann safnaði þjóðlögum af miklu kappi og skrifaði sjálfur músík meðal annars eitt af mínum uppáhaldslögum, "Blessuð sértu sveitin mín".

Góður matur - gott líf

2011-12-20T18:44:00.012Z

Ég elska matreiðslubækur og á ógrynni af þeim. Það er erfitt að standast vel teknar myndir á fallegum pappír af glitrandi makríl eða lokkandi sítrónulagköku. Sannleikurinn er samt að fæstar þessar myndir verða að veruleika í eldhúsinu hjá mér. Það eru nefnilega alltaf sömu örfáu matreiðslubækurnar sem ég elda upp úr. Er ekki svipuð staða hjá ykkur góðu lesendur?
Þær uppskriftabækur sem eru mest í höndunum á mér eru: stóra gula Nanna af því hún nær yfir allt og klikkar aldrei. The Kitchen Diaries þess frábæra matarpenna Nigels Slaters sem leiðir mann í gegnum heilt ár af matargerð. Í þeirri bók er fullt af hugmyndum að reddingum sem geta bjargað kvöldinu þegar maður nennir ekki að elda (það var samt örugglega ekki markmið höfundarins). Ég lærði reyndar að elda hjá mömmu, pabba og ömmu með því að standa á stól inni í eldhúsi og fá að hræra í pottum og taka þátt í matargerðinni, en fyrsta matreiðslubókin sem ég kynntist var Við matreiðum eftir Önnu Gísladóttur og Bryndísi Steinþórsdóttur í heimilisfræði í barnaskóla og hún er alltaf til taks fyrir íslenska heimilismatinn, kannski bara af vana. Ég bætti við nærsafnið einni belgískri þegar ég bjó þar í landi, og svo er það kverið sem geymir lykiluppskriftir fjölskyldunnar með handskrift nokkurra kynslóða. Þar lifir nostalgían í kökum og réttum sem eignaðir eru hinum ýmsu konum (og einum Sigga).

Ég fékk í hendurnar á dögunum íslenska matreiðslubók sem er svo fagurlega tekin og haganlega fram sett að vinkona mín sagðist helst vilja sleikja blaðsíðurnar. Bók sem hefur allt til að bera að geta orðið fjölskylduvinur. Þetta er Góður matur – gott líf, í takt við árstíðirnar eftir hjónin Ingu Elsu Bergþórsdóttur og Gísla Egil Hrafnsson, en sú bók hefur nú þegar verið tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki fræðibóka. Hér er á ferðinni metnaðarfull útgáfa og miklu meira en matreiðslubók, enda vinna höfundarnir eftir hugmyndum á borð við „slow food“ og meiri nálægð við náttúruna sem snúast um að hverfa frá blindri neyslumenningu, sem treystir á stórmarkaði til að bjóða upp á jarðarber allt árið með tilheyrandi kolvetniskostnaði, til meiri meðvitundar fyrir matvælunum sem við neytum og hvaðan þau koma. Lykiláhersla er lögð á árstíðirnar og að lifa í takt við þær. Bókinni er skipt upp í kafla tileinkaða vori, sumri, hausti og vetri. Fyrsti og síðasti kaflinn er tileinkaður vetrinum, sem myndar táknræna heild þar sem hringsól tímans er undirliggjandi stef í allri bókinni. Meginefni bókarinnar er fjöldi spennandi uppskrifta, en það sem gerir hana sérstaka er hvernig uppskriftirnar blandast umfjöllun um matvæli sem eiga uppruna sinn í íslenskri náttúru og fræðslu um það sem hægt er að rækta í görðum hér á landi. Sú umfjöllun fyllir mann af sumarþrá enda freistandi á miðjum vetri að láta sig dreyma um vor og græðlinga í ilmandi mold.

Ekki er hægt að skrifa um þessa bók án þess að fjalla sérstaklega um myndirnar. Gísli Egill hefur tekið myndir fyrir tímaritið Gestgjafann auk fjölda matreiðslubóka, en í þessari bók er áberandi persónulegur stíll yfir myndunum. Þarna eru ekki bara slefhvetjandi myndir af mat heldur líka af íslenskri náttúru og svo fjöldi mynda af fjölskyldu Ingu og Gísla sem gerir bókina persónulega og styður við boðskap hjónanna um matargerð sem fjölskylduvænan lífstíl.

Það eina sem ég get fundið að bókinni er vöntun á nákvæmu efnisyfirliti. Það er örstutt efnisyfirlit í byrjun bókar og svo yfirlit uppskrifta í lok bókar en ég hefði viljað fá kaflaheitin listuð. Hér stangast líklega á fagurfræði hönnunar og þráhugi minn á efnisyfirlitum (það er mikil gleði sem hægt er að hafa af góðum efnisyfirlitum í matreiðslubókum).

Það er ýmislegt sem fjallað er um í Góður matur – gott líf sem ég hafði aldrei prófað að gera, eins og að bragðbæta edik. Hef hingað til bara keypt slíkt í búðum en „Kryddað krækiberjavínedik“ (110) hljómar stórfenglega, kryddað með negul, allrahanda, engifer og einiberjum og ég á einmitt lausfryst krækiber frá því í haust!

Milli nándar og næðis

2011-12-20T00:31:00.001Z

Að leita að hinu fullkomna jafnvægi milli næðis og nándar, að finna sér sinn stað í tilverunni með fólkið sitt allt nærri en samt án þess að skerða persónulegt rými, einhvern veginn þannig mætti draga umfjöllunarefni Jarðnæðis eftir Oddnýju Eir Ævarsdóttur saman. Bókin er eins og fyrri verk hennar ofin sjálfsævisögulegum þráðum og ómögulegt að segja hvar sögumaður bókarinnar endar og Oddný sjálf tekur við. Textinn er jafnframt allur á dagbókarformi og fyrir vikið ber hann þess að vissu leyti merki að hafa ekki verið skrifaður fyrir aðra lesendur en skrásetjarann sjálfan. Vísanir í liðna atburði eða samtöl eru ekki útskýrð í þaula, forsagan er ekki gefin og persónurnar ekki kynntar neitt sérstaklega til sögunnar – ekki frekar en maður myndi almennt kynna fjölskyldu sína, vini eða elskuga til leiks í eigin hugrenningum. En um leið skilur textinn sig líka frá hefðbundnum hugmyndum um dagbókarskrif. Eðli málsins samkvæmt hefur maður jú ekki lesið margar dagbækur aðrar en sínar eigin en ég á í það minnsta erfitt með að trúa að það séu margir sem skrifi svona fallegan texta og geri vangaveltum sínum svo fáguð skil eins og raunin er í Jarðnæði.

Að leita að sjálfum sér er gamalt og stundum dálítið útjaskað þema í bókmenntum. Leitin í Jarðnæði er hins vegar á öðrum nótum. Frásögnin ber þess engin merki að sögumaðurinn þurfi að finna sjálfan sig, textinn er þvert á móti uppfullur af látlausu sjálfsöryggi, laus við allar efasemdir og örvæntingu. Í staðinn er leitað að samastað í tilverunni, að lífsformi sem rúmar eins og áður sagði bæði nánd við þá sem maður elskar og þarfnast en um leið næði til að vinna að hugðarefnum sínum og rými til að vera maður sjálfur. Leitin að jarðnæði leiðir hina ónefndu aðalpersónu bókarinnar víða, bæði um Ísland og önnur lönd, og rennur á einhvern hátt saman við leitina að eigin rótum og uppruna. Fornleifafræði, fjölskyldusaga, náttúra landsins, farfuglarnir, löngu liðin skáld og kveðskapur – allt myndar þetta fínlegan vef sem heldur grunnhugmynd verksins uppi. Það er kannski svolítið erfitt að útskýra þetta með sannfærandi hætti, hvernig nánast allt sem sagt er skiptir máli og tengist hvert öðru, en um leið finn ég að mig langar ekki heldur neitt sérstaklega til að reyna útskýra það eða skilja til fullnustu. Eitthvað við þessa bók gerir það að verkum að allar greiningar á henni eru óþarfar og engin gífuryrði ríma við hið kyrrláta andrúmsloft hennar.

Þrátt fyrir kyrrðina er textinn oft léttur, fullur af orðaleikjum og fjöri: „Hæ, hó, viltu ekki kenna mér að tefla? Ég kann varla mannganginn, er svo hölt og var lengi að læra að synda“. (Bls. 33.). Í upphafi bókarinnar er textinn stundum dálítið óræður og jaðrar við að vera ögn uppskrúfaður. En eiginlega fannst mér það allt í lagi því þeim sem leitar að jarðnæði hlýtur að leyfast að hnita í hringi yfir svæðinu og skima eftir ákjósanlegum stað. Og eftir fyrstu kaflana er ljóst að Oddný er lent, hefur fundið sinn stað og sína rödd. Um svipað leyti og þessi festa kemst á frásögnina ber á sífellt meiri losarabragi á dagsetningunum sem fylgja dagbókarfærslunum. Í staðinn fyrir að kenna kaflana við skilgreindar dagsetningar á borð við þrettándann, bolludag og mæðradag færist í vöxt að þeir séu kenndir við daga á borð við „Jónsmessa og Martinumessa hinnar þýsk-íslensku hestakonu sem átti heima í húsinu áður og sagði okkur sögu þess“. (Kannski skáldskapur og fastur og fyrirframmótaður tímarammi vinni ekkert sérstaklega vel saman?) Frásögnin tapar aldrei léttleikanum, er áreynslulaus en um leið áhugaverð. Orð eins og „ljóðrænn“ koma upp í hugann en eru eiginlega of klisjuleg til að mann langi að nota þau í þessu samhengi. Kannski er best að segja bara að textinn sé fallegur. Sumar línurnar las ég nokkrum sinnum, bara til að njóta þeirra betur: „Iðulega þegar maður er kominn þangað sem maður ætlaði sér er maður búinn að gleyma þránni. En hún rifjast óðum upp. Hún er fíngerðari en í fjarskanum og raðar sér upp í smærri einingum svo að maður finnur henni ekki stað í hjarta sér fyrr en maður fjarlægist aftur. Í endurlitinu“. (Bls. 159.) Og eftir að hafa lesið kaflann sem gerist á Þingvöllum í kjölfar andláts ömmunnar finnst mér eins og aldrei muni sorg eða söknuði verða betur lýst en einmitt með hoppi á trampólíni.

Sem háskólanemi og þriggja barna móðir get ég ekki sagt annað en að átökin milli nándar og næðis séu mér ævinlega ofarlega í huga. Þegar dagarnir snúast að mestu um að þurrka upp eplasafa og piss, tína kubba og púsl upp úr gólfinu, mæta á foreldrafundi og passa upp á að börnin gleymi ekki leikfimidótinu heima er hætt við að lítið verði um næði til að sinna námi eða einu sinni lesa bækur. Vanalega næ ég ekki nema rétt leggja höfuðið á koddann, opna bók og lesa örfáar línur áður en ég byrja að dotta. En eitthvað gerðist þegar ég las þessa bók. Í stað þess að rúlla strax út af las ég oft marga kafla í einu á kvöldin og var enn að lesa löngu eftir að allir aðrir voru sofnaðir. Og þarna, við litla ljóstýru í myrkrinu, með dumbrauða bók í höndunum og þungan andardrátt annarra fjölskyldumeðlima streymandi yfir mér fann ég óvænt mitt jarðnæði.

Pólitík bleiku slaufunnar

2011-12-18T21:58:00.003Z

"Ég fæ krabbamein ef ég heyri minnst á þessa bleiku slaufu einu sinni enn" hvæsti ég á bólugrafinn unglingspilt sem bauð mér að styrkja krabbameinsrannsóknir um leið og ég borgaði fyrir matvörur vikunnar. Ég fékk samviskubit um leið og ég sleppti orðinu og muldraði afsakandi að ég hefði nú keypt bleikar ljósaperur í gær. Konan á eftir mér í röðinni starði á mig í fyrirlitningu.

Öll þekkjum við einhvern sem hefur um lengri eða skemmri tíma glímt við krabbamein. Þessi sjúkdómur, eða sjúkdómaflokkur væri líklega réttara að setja, dregur um 7 milljónir manna til dauða á ári hverju. Hér væri hægt að fara ítarlega í ýmsa tölfræði en ég ætla að sitja á mér og benda þess í stað á mjög áhugaverða bók um sögu krabbameins, sem þó er ekki umfjöllunarefni þessa pistils - The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer eftir lækninn Siddhartha Mukherjee en hún fékk Pulitzer verðlaunin í sínum flokki fyrr á þessu ári.

Október var alþjóðlegur krabbameinsvarnarmánuður og almenningi bauðst með ýmsum leiðum að styrkja málefnið. Hægt var að kaupa bleikar hrærivélar, bíla, snyrtivörur - jafnvel áfengi og sælgæti og leggja þannig rannsóknum á krabbameini lið. Svo var auðvitað hægt að kaupa bleiku slaufuna sjálfa til þess að hafa í barminum, og hinir efnameiri gátu fjárfest í demantsskreyttri útgáfu hennar. Sá sami hópur gat líka sótt ýmsar samkomur vestanhafs á borð við sérstaka góðgerðarkvöldverði þar sem miðinn kostaði formúgur.

Við hljótum öll að vera sammála um að það er þarft og gott að leggja kraft í krabbameinsrannsóknir – finna nýjar leiðir til lækninga og kanna hvað hægt er að gera til þess að hindra að fólk myndi með sér krabbamein. Ég hef hinsvegar stundum verið hugsi yfir bleiku slaufunni og hliðarverkefnum þeirrar baráttu.

Bandarískur góðgerðariðnaðurinn veltir stjarnfræðilegum upphæðum á ári hverju og bleika slaufan er líklega eitt vel heppnaðasta afsprengi hans. Slaufan var hugmynd Evelyn Lauder, tengdadóttur Estée Lauder snyrtivöruveldisins sem lést nýlega og ritstjórans Alexandru Penney. Slaufa þessi var innblásin af rauða borðanum svokallaða sem seldur hafði verið sem samstöðutákn með HIV-smituðum.

Þessi bleiki iðnaður hefur sætt nokkurri gagnrýni einkum vegna þess að fyrirtæki hafa hvert á fætur öðru stokkið á bleika vagninn í von um að græða meira. Þær vonir ganga oftast eftir því staðreyndin er sú að neytendur staldra við bleika merkimiðann og kaupa frekar þá vöru en samskonar vöru sem ekki er merkt bleika risanum. Þetta er samt ekki svona einfalt því í flestum tilfellum er það svo sáralítið hlutfall af andvirði vörunnar sem rennur inn í herferðina og oft er því nánast um blekkingarleik að ræða. Ýmsar spurningar hafa líka vaknað í sambandi við hverskonar fyrirtæki eiga að fá að leggja baráttunni lið. Er til dæmis siðlegt og eðilegt að sælgæti sem er fullt af auka- og litarefnum skreyti sig bleika borðanum? Og hvað með áfengi? Eða snyrtivörur sem unnar eru úr allskyns miðsjöfnum efnum sem sum hver hafa jafnvel verið talin auka líkur á krabbameini (sbr. paraben).

Það er einhver mótsögn í þessu og hér skal þó ekkert fullyrt um það hvort sælgætisát eða áfengisneysla auki líkur á krabbameini. Í mínum huga er það einna helst hugmyndin um að kaupa og neyta - vinna meira til þess að eyða meiri peningum sem er í svo fullkominni andstöðu við heilbrigt líf. Allur þessi einskis nýti varningur – hvort sem hann er bleikur eða ekki. Fólk ætti að slaka meira á, borða meira spínat og hlaupa fleiri hringi í kringum tjörnina en ekki vinna myrkranna á milli fyrir bílum og hrærivélum – sama hvort draslið er bleikt eða ekki.

Í ljósi alls þessa var ég því frekar spennt þegar ég fékk í hendurnar bókina Pink Ribbons, Inc.: Breast Cancer and the Politics of Philanthrop eftir bandarísku fræðikonuna Samönthu King. Í bókinni tekur hún á mörgum þessara álitamála og pælingar hennar eru margar hverjar ansi spennandi. Hún notar mikið auglýsingar og annað sjónrænt efni til þess að lesa þessa sögu og sýnir m.a. fram á hvernig brjóstakrabbamein fyrir 1990 birtist í fjölmiðlum sem einhverskonar einkaharmleikur hverrar konu. Konurnar voru kallaðar fórnarlömb og myndir sem fylgdu herferðum sem hvöttu konur til að fara reglulega í skoðanir voru gjarnan af grönnum, döprum og veiklulegum konum. Þessar myndir voru leystar af hólmi með hraustlegum súpermódelum sem horfðu þokkafullar og óttalausar í myndavélina og héldu fyrir þrýstin brjóst sín. Þær voru ekki victims heldur survivors.

Í bókinni eru tekin einstök dæmi af því hvernig framleiðendur skreyta sig bleika borðanum en reynast þegar betur er að gáð ekki eiga samleið með baráttunni. Meðal annars er tekið dæmi af Dannon sem er ráðandi á bandaríska jógúrt-markaðnum en fyrirtækið notaði mjólk úr kúm sem höfðu fengið vaxtarhormón sem talinn er auka líkur á brjóstakrabbameini (hér vísa ég aðeins í bókina sem er til umfjöllunar og réðst ekki sjálf í rannsóknarvinnu). Mér fannst þessi dæmi flest mjög áhugaverð, ekki síst vegna þess að ég hef þau fyrir augunum dag hvern þegar ég kaupi í matinn. King varpar svo fram þeirri spurningu hvort markmiðið "lækning við krabbameini" sé ekki bara fullkomlega óraunhæft, aðeins innihaldsrýrt slagorð sem notað sé til þess að slá ryki í augu hinna títtnefndu neytanda sem vilja gera góðverk. Spyr sá sem ekki veit.

King veður svolítið fram og aftur og það er nokkuð um óþarfa endurtekningar. En það breytir því ekki að mér finnst þessar pælingar hennar mjög þarft innleg og finnst sjálfsagt að vekja á þeim athygli. Og að lokum má benda má á glænýja heimildamynd sem byggð er á bókinni sem ég ætla að sjá um leið og ég fæ tækifæri til.

Góðir lesendur

2011-12-18T14:55:00.000Z

Af skáldverkum Vladimírs Nabokov hef ég bara lesið Lolitu, og bara einu sinni – en ég var mjög hrifin af henni og ætla alltaf að lesa hana aftur. Af öðrum verkum Nabokovs las ég sjálfsævisöguna Speak, Memory, líka bara einu sinni. Nú er ég að lesa bókmenntafyrirlestra sem Nabokov hélt í Wellesley og Cornell háskólunum á árunum kringum 1950 og komu út á bók undir heitinu Lectures on Literature árið 1980, þremur árum eftir dauða hans. Í fyrsta fyrirlestri bókarinnar, sem birtur er undir titlinum „Good Readers and Good Writers“, staðhæfir Nabokov ýmislegt um lestur og lesendur og meðal annars þetta: „Curiously enough, one cannot read a book: one can only reread it. A good reader, a major reader, an active and creative reader is a rereader.“ Nabokov hefur verið yfirlýsinga- og alhæfingaglaður í meira lagi, bæði af eigin skrifum að dæma og annarra um hann. En auðvitað eru skáldverk lítils virði án lesenda og hressandi að minna lesendurna á að ekki bara höfundarnir heldur einnig þeir sjálfir geti verið góðir, skapandi, eða ekki.

Fyrirlestrar Nabokovs við Wellesley og Cornell voru reyndar gefnir út á tveimur bókum, hin síðari kom út árið eftir eða 1981 og heitir Lectures on Russian Literature. Sú fyrri, sem ég er að skoða núna, inniheldur sjö fyrirlestra um sjö bókmenntaverk: Mansfield Park eftir Jane Austen, Bleak House eftir Charles Dickens, Frú Bovary eftir Gustave Flaubert, Hið undarlega mál Jekylls og Hydes eftir Robert Louis Stevenson, Leiðina til Swann eftir Marcel Proust, Umskiptin eftir Kafka og Ódysseif eftir James Joyce. (Þar sem Nabokov var ekki prófessor í ensku hafði hann ekki leyfi til að kenna bandarískar bókmenntir í námskeiðum sínum við bandaríska háskóla.)

Í bréfaskiptum Nabokovs og Edmunds Wilson við Cornell-háskóla kemur fram að sá fyrrnefndi hafði raunar alls ekki hugsað sér að kenna Jane Austen og svaraði uppástungu Wilsons þar að lútandi svo: „Thanks for the suggestion ... I dislike Jane, and am prejudiced, in fact, against all women writers. They are in another class ... I shall take Stevenson instead.“ Wilson svaraði að hann hefði á röngu að standa; Austen væri „one of the half dozen greatest English writers“ en Stevenson hins vegar annars flokks. Nabokov hefur greinilega endurlesið Austen áður en kennslan hófst, því hann skipti snarlega um skoðun og setti Mansfield Park á námsskrána.

Þegar hér er komið sögu er ég langt komin með fyrsta lestur á fyrsta skáldsögufyrirlestri bókarinnar, sem er einmitt um Mansfield Park. Þann allra fyrsta, um höfundinn og lesandann, þorði ég ekki annað en lesa þrisvar sinnum áður en lengra var haldið, en texti Nabokovs þolir endurlestur sem betur fer vel (og annað væri nú líka grátleg kaldhæðni...). Svo kemur bara í ljós hvort ég lesi aftur um Mansfield Park, og þá fljótlega eða einhverntíma seinna, hvort ég lesi alla skáldverkafyrirlestrana samviskusamlega eftir röð, eða fletti aftast áður og lesi hugleiðingar Nabokovs um „The Art of Literature and Commonsense“... Nú, og fyrst ég er komin í jólafrí er fátt því til fyrirstöðu að ég hreinlega lesi þau þessara ágætu skáldverka sem ég á alveg eftir, endurlesi hin, eða jafnvel alltsaman og bæði.

Bókaspjall um flökkubókmenntir og Götumálara Þórarins Leifssonar

2011-12-18T08:56:00.002Z

Guðrún Elsa og Kristín Svava hugsuðu sér gott til glóðarinnar þegar þeim barst nýjasta bók Þórarins Leifssonar, Götumálarinn, enda báðar miklir aðdáendur barnabóka Þórarins, Leyndarmálið hans pabba og Bókasafn ömmu Huldar, þar sem undirtónninn er oft bæði pólitískur og fullur af svörtum húmor. Götumálarinn er „fullorðinsbók“ þar sem Þórarinn segir frá ferðalögum sínu sem götumálari og flækingur á Spáni og í Marokkó þegar hann var um tvítugt og því þegar móðir hans og systir fara af stað til að leita að honum.

KS: Ég var búin að hlusta á fínt viðtal druslubókadömunnar Þorgerðar E. Sigurðardóttur við Þórarin í Víðsjá áður en ég las bókina, og bókin kom mér dálítið á óvart eftir að hafa heyrt viðtalið – og líka bara eftir að hafa lesið aftan á kápuna. Þórarinn er augljóslega að skrifa inn í hefð flökku- eða ferðabókmennta. Hann nefnir sjálfur Dagbók þjófs eftir Jean Genet í viðtalinu, annars staðar sá ég að teikningarnar hans í bókinni vísa til Góða dátans Svejk, en svo má líka nefna bækur á borð við On the Road eftir Jack Kerouac. Það er verið að gefa borgaralegu líferni fingurinn, reglubundnu hversdagslífi með vinnu níu til fimm og svo framvegis, með því að flakka um, vinna sér inn pening eftir hentisemi, vera í tilviljanakenndum félagsskap hins og þessa fólks. Það sem ég fílaði ekki síst er að Þórarinn er ekkert að rómantísera þetta, það eru engir snillinga- eða hetjukomplexar í gangi eða háfleygar sjálfsánægðar vangaveltur um það hvernig hann hafnar hinu smáborgaralega hugarfari. En það kom mér á óvart hvað hann gengur langt með það; ég segi ekki að frásögnin sé steríl en stíllinn er rosalega látlaus, það er sagt frá hlutum eins og heróínneyslu og hættulegum villum á marokkóskum fjöllum í nákvæmlega sama tóninum og sagt er frá dvöl á virðulegum gistiheimilum. Frásögnin rennur þess vegna einkennilega ljúflega miðað við hversu óvenjulegt frásagnarefnið er – hann gerir hið óvenjulega venjulegt. (Þetta hefur skapað fyndinn kontrast í mörgum viðtölum og umfjöllun um bókina, þar sem blaðamaðurinn er að jesúsa sig yfir viðskiptum Tóta við lögregluna og eiturlyfjaneyslu og útigangi og reyna að gíra þetta upp í svakalega dramatík þegar textinn sjálfur gerir frekar í því að tóna hana niður. Enda sagði Þórarinn í fyrrnefndu Víðsjárviðtali að hann hefði jafnvel verið að pæla í að sleppa t.d. heróínneyslunni svo þetta færi ekki að minna á bækur með uppeldisboðskap eins og hann hefði fengið að gjöf á unglingsárum sínum.)

Í upphafi hvers kafla er mynd. Okkur fannst
þessi ein sú skemmtilegasta í bókinni.

GE: Það var skemmtilegt að hann skyldi minnast á bók Genet, ekki síst vegna þess að við ætluðum alltaf að bókablogga um hana! Mér fannst samt að einhverju leyti óþægilegt að vera með Dagbók þjófs á bak við eyrað þegar ég byrjaði að lesa Götumálarann, einfaldlega vegna þess að bækurnar eru svo ólíkar. Jafnólíkar og On the Road og Dagbók þjófs eru. Viðfangsefnið er þó að mörgu leyti hið sama – flakk og betl – þótt Genet gangi síðan lengra og geri þetta að lífsstíl sem hann heldur árum saman, verði glæpamaður og þurfi að dvelja í fangelsi reglulega. Þórarinn gerir þennan mun meðal annars að viðfangsefni sínu í bókinni, muninn á honum sem lifir flökkulífi tímabundið (og þegar honum sjálfum sýnist) og þeim sem þekkja ekkert annað. Þegar hann og vinur hans Sjan-Klot rífast eitt sinn segir sá síðarnefndi: „Þú ert bara ríkur krakki að leika þér í slömminu. Getur farið heim hvenær sem þér sýnist. Getur hringt í mömmu þína og látið hana senda þér flugmiða. Við hin … við eigum engan stað til að fara á, skilurðu? Við erum í þessu upp á líf og dauða.“ (Götumálarinn, bls. 256) Það er til dæmis út af þessum mun sem mér finnst mjög gott að Þórarinn skrifi um flakkið blátt áfram, að hann upphefji reynsluna ekki eins og þetta væri bara frábær kostur fyrir okkur forréttindaplebbana eitthvert sumarið. Frásagnarstíll Jean Genet er allt annar, því þótt hann segi sjálfur að hann hafi aldrei reynt að fegra lífið á götunni, þá leggur hann sig fram um að finna fegurð í skítnum og upphefur í sífellu alla lágkúru; hugleysi, óheiðarleika, þjófnað, liðhlaup og hvers konar svik og trúnaðarbresti. Það var aðeins á einum stað í bók Þórarins sem ég fann einhverja upphafningu, þar sem hann talar um „gullfallega“ sígaunastelpu, „ósnertanleg[a] veru frá öðrum hnetti“ (bls. 46). Þá hnussaði í mér (ég er náttúrulega svo mikill töffari) og ég hugsaði að Genet hefði aldrei sagt þetta, nema hann væri að tala um spilltan og ruddalegan lögregluþjón. Þessi munur á bæði upplifun og frásagnarstíl Þórarins og Genets endurspeglast líka í því að Þórarni finnst „heimur umrenninga meira eða minna kynlaus“ (bls. 147) á meðan mikil gredda einkennir frásagnir Genets af götulífinu.

KS: Já, mér fannst pælingarnar um hið kynlausa umrenningalíf mjög áhugaverðar. Hann segir til dæmis frá því að stelpurnar á götunni hafi varið sig gegn kynferðislegri áreitni með því að þrífa sig ekki eða skipta um föt, og eins með því að halda hunda. Ég velti fyrir mér við lesturinn hvort hitt götufólkið, til dæmis stelpurnar, hefðu líka lýst lífinu á götunni sem kynlausu. En hvað frásagnaraðferðina varðar og afstöðuna gagnvart söguefninu er hún dálítið tvíbent. Annars vegar er hún mjög hressandi og óvenjuleg en svo hefði maður líka alveg verið til í meiri átök. Ég var einna hrifnust af síðasta kaflanum, þar sem Tóti fær krísukast eftir að hann er orðinn fjölskyldufaðir og eyðir heilum vetri í Barcelona að reyna að endurlifa liðna tíma, en uppgötvar að hann getur það ekki og kemur til baka eymdin uppmáluð. Þetta er eiginlega eini kaflinn þar sem hann setur hlutina í eitthvað samhengi, veltir eigin sögu meðvitað fyrir sér. Ég hefði verið alveg til í aðeins meira svoleiðis, það hefði alls ekki þurft að leiða út í neina sjálfhverfu eða tilgerð.

GE: Ég er alveg sammála því, síðasti kaflinn var mjög góður. Hann setur fortíðina í samhengi við sjálfan sig í dag og lesandinn áttar sig kannski á því hvers vegna bókin er skrifuð eins og hún er skrifuð. Höfundur gat ekki sveipað þetta líferni mjög miklum dýrðarljóma eftir að tilraunin til að taka það upp aftur mistekst, aðallega vegna þess að hann var orðinn of góðu vanur!

KS: Aftan á kápunni stendur: „Árið 1986 hverfur nítján ára Íslendingur á ferðalagi um Evrópu. Síðast heyrist til hans á Suður-Spáni þar sem hann segist lifa á því að mála myndir á gangstéttir. Þegar ekkert hefur spurst til drengsins í nokkra mánuði halda systir hans og móðir suður í sólina til að reyna að finna hann - en undir niðri kraumar ótti um það sem leitin kann að leiða í ljós.“ En hann hverfur í rauninni ekkert og það er enginn ótti sem maður hefur á tilfinningunni að kraumi undir, eiginlega kemur ferðalag mæðgnanna manni frekar fyrir sjónir sem stefnulaust flakk. En það er varla sanngjarnt að gera höfundinn ábyrgan fyrir ósamræmi í káputexta og innihaldi, kannski var útgáfan að reyna að krydda þetta á svipaðan hátt og blaðamennirnir sem supu hveljur yfir götulífinu.

GE: Ég varð að minnsta kosti ekki vör við neinn ótta, það var kannski helst systir hans sem var svolítið áhyggjufull. Annars fannst mér móðirin kærulausa mjög skemmtileg týpa og endurfundir þeirra voru eitt það skemmtilegasta í bókinni. Eins og Þórarinn lýsir því runnu skyndilega tveir gjörólíkir heimar saman í einn. Hann hafði talað um það í snemma í bókinni að flækingar lifi í hliðarveröld, þeir séu næstum ósýnilegir. Þessvegna hlýtur að hafa verið stórfurðulegt að vera skyndilega ávarpaður af venjulegum borgara eftir að hafa varla verið til fyrir þeim í marga mánuði. Svona fyrir utan sjokkið yfir að móðir manns skjóti allt í einu upp kollinum í Algesíras þegar maður hefur flakkað einn um mánuðum saman.

maður verður til og maður deyr osfrv.

2011-12-17T18:41:00.007Z

Jón Bjarki Magnússon er sennilega ekki síst þekktur fyrir starf sitt sem blaðamaður, en hann er líka ljóðskáld. Hann hefur tekið þátt í ljóðaupplestrum víðs vegar á Íslandi og erlendis, var framkvæmdastjóri útgáfufélagsins Nýhil um tíma og er nú meðal þeirra sem standa að stofnun nýrrar útgáfu, Útúr. Jón Bjarki hlaut nýræktarstyrk Bókmenntasjóðs í fyrra til að gefa út sína fyrstu ljóðabók, Lömbin í Kambódíu (og þú), og hún kom út nú á dögunum – með einhverri speisuðustu kápu jólabókaflóðsins, eftir Unu Björk Sigurðardóttur – og af því tilefni svaraði hann nokkrum mishnitmiðuðum spurningum þessarar druslubókadömu. Ég fékk líka leyfi til að birta eitt af mínum uppáhaldsljóðum úr bókinni í heilu lagi, en það er ljóðið Pæling. Það fjallar um það að ferðast um heiminn, en bókin er meðal annars innblásin af ferðalögum Jóns Bjarka um Asíu:

„að ferðast um heiminn er eins og að hafa kynmök
í fyrstu mikil spenna fyrir komandi leyndardómi
þá taktur fastur og endurtekinn riþmi
þar sem hið nýja kemst í gamlan vana
inn og út þar til á andartaki springið þið
uppgötvið í augnablik fegurðina í heiminum
liggið svo í lakinu með sígó að spúa í hringi
aftur heima

en það má svo sem líkja nær öllu við kynmök
maður fer inn í Bónus og aftur út
kveikir og slekkur á sjónvarpinu
rænir flugvél og flýgur henni inn í skýjaklúf
maður verður til
og maður deyr
osfrv.“ (18)

Eitt af einkennum bókarinnar er skýr pólitískur tónn. Sum ljóðin minna mig á fyrstu bækurnar hans Ísaks Harðarsonar og hráa ádeiluna í þeim, t.d. Hraðinn og BORGARI OG SKULDARI. Ég er líka sérlega hrifin af Útgönguleið (í Kambódíu):

„þökk sé kúlu sem glansar
og mylur sér leið inn um kúpu
sem brot-
nar

og hugmyndin um þá ekki lengur til
því nú rignir friðinum öfugum megin yfir þig“ (51)

Pólitík er oft vandmeðfarin í ljóðlist, sérstaklega þegar um er að ræða svona hráa og beinskeytta pólitík, henni hættir stundum til að verða mórölsk og jafnvel hallærisleg eða banal. Ég held að meðal þess sem fær það til að ganga upp í þessari bók sé þetta kaos íslensks og alþjóðlegs samhengis. Varstu meðvitaður um þetta, reyndirðu að gera þetta á einhvern ákveðinn hátt?

Titillinn á bókinni — Lömbin í Kambódíu (og þú) — vísar til titilljóðsins en þar var ég kannski að velta fyrir mér samspili tveggja heima. „Okkar“ og „þeirra“. Ég var með mynd fasta í höfðinu — mynd af lömbum sem ég hafði séð í miðri Phnom Penh, höfuðborg Kambódíu, þar sem þau voru að róta í ruslinu. Úr varð einhverskonar ávarp eða spurning — Á meðan lamb jarmar af hungri ert þú (eða ég) að gera eitthvað. Og hvað er það? Hvað erum við að gera á meðan lamb jarmar af hungri? Og það er auðvitað ýmislegt sem við erum að gera á meðan. Ýmislegt ljótt jafnvel. Þetta er svona upphafspunktur þessarar bókar held ég. Spurningin um tengsl okkar allra og áhrif hvert á annað í þessari veröld sem við gætum allt eins kallað Kambódíu.

Það er svona útfrá þessu upphafi sem ég ég sauma þetta verk saman. Það er erfitt að segja að ég hafi beitt einhverri ákveðinni aðferð við skrifin. Ég skrifaði auðvitað heil ógrynni af efni. Klippti, skar og henti þar til ég sat uppi með myndir/tilfinningar/ljóð sem mér fannst grípa ákveðið hugarástand. Þú spyrð einmitt hvort ég hafi unnið verkið á einhvern ákveðinn hátt, og það er kannski helst hægt að nefna einhverskonar hugarástand sem aðferð til að vinna þetta verk. Hugarástand sem ég vildi miðla en mér fannst ég ekki ná að festa á blað fyrr en með fyrsta ljóðinu — Lömbin í Kambódíu (og þú). Og þaðan hélt ég áfram.

Það er vissulega komið víða við í þessum ljóðum, þau teygja sig svolítið út um allan heim. Heim sem er einhvernveginn orðinn svo samansoðinn. Og maður á stundum erfitt með að átta sig á því hvar einn staðurinn endar og annar tekur við, hvenær maður er í Kambódíu og hvenær ekki? Og það er kannski það sem gerðist þegar leið á vinnslu þessarar bókar. Kambódía rann saman við Ísland og öfugt. Hin hefðbundna flokkun riðlaðist. Það er kannski ein pólitíkin í bókinni.

En eins og þú segir er pólitík vandmeðfarin í ljóðlist. Þar er svo margt sem ber að varast. Ég varð mjög meðvitaður um þetta í kringum hrunið en þá sat ég stundum heilu næturnar uppi í Grafarholti og skrifaði ljóð. Mjög banal ljóð um dauðann í úthverfunum eða um Jón Ásgeir eða einhvern álíka. Þetta var allt einhvernveginn svo mikill Facebook status að ég fékk fljótt viðbjóð á þessu. Seinna, og þegar ég var farinn að vinna að þessu verki, fannst mér eins og ég væri búinn að losna við þennan predikunartón sem hefur kannski svolítið einkennt andrúmsloftið hérna. Það var komið eitthvað annað hljóð í mallakútinn. Þú ert ekki sú fyrsta sem greinir skýran pólitískan tón í verkinu. Mér finnst eiginlega svolítið gaman að heyra það af því að þegar ég stóð uppi með lokahandrit fannst mér ég ekkert endilega vera með pólitískt verk í höndunum, kannski frekar eitthvað sem reyndi að fá að anda, eitthvað sem vildi fá að vera til óháð öllum gjaldeyrisskiptasamningum og lánalínum. Það er greinilegt að þetta „eitthvað“ hefur viljað vera svolítið pólitískt líka.

Í einu ljóði bókarinnar er vitnað í frægt upphaf Howl eftir Ginsberg, en í þínu ljóði tortímast mestu lifendur kynslóðarinnar í „lofttæmdum umbúðum akademíunnar“. Þú hefur undanfarið stundað nám í ritlist við Háskóla Íslands – er þetta með akademíuna meira kasjúal athugasemd eða viltu kommenta eitthvað frekar á þetta? Eru umbúðirnar lofttæmdar og kemst skáldskapurinn þá fyrir þar?

Hvítir og kaldir veggir stofnunarinnar hafa umkringt mig frá því að ég var sex ára gamall — þetta er alls ekki frumleg hugsun en hún sækir á mig eftir því sem ég eyði meiri tíma í skóla. Þessi flokkun á veröldinni — þessi flokkun á okkur í veröldinni. Þessar einingar sem við erum innan þessa hylkis. Framleiðslueiningar jafnvel, svo ég gerist pólitískur og banal. Það sem kom mér kannski mest á óvart í sambandi við ritlistarnámið var hvernig það var staðsett innan þessara sömu hvítu og köldu veggja. Hvað hugmyndin um sköpun og gagnrýna eða frumlega hugsun var fjarlæg. Áherslan virtist oftar en ekki vera lögð á hvort að efnið væri nógu þægilegt yfirlestrar fyrir væntanlega lesendur, í stað þess að rannsaka formið og eða nýjar leiðir til þess að miðla texta á listrænan og eða óhefðbundinn hátt. Ég man til dæmis oftar en ekki eftir því að hafa heyrt kennara tala um hvað væri söluvænt og hvað ekki. Eins og það skipti einhverju máli. Að þessu leyti var námið mun minna skapandi en ég hafði búist við. Að því sögðu var hægt að læra ýmislegt nytsamlegt þarna og ekki skemmdi fyrir að maður gat notað allan sinn tíma í að skrifa.

Hvort skáldskapurinn komist fyrir í slíkum lofttæmdum umbúðum er áhugaverð spurning. Kannski ætti frekar að kenna ritlist í Listaháskóla Íslands? Ég held að Háskóli Íslands verði seint skilgreindur sem leikvöllur fyrir skapandi eða listræna hugsun. Þetta ytra rými (HÍ) hefur vissulega áhrif á alla þá sem starfa innan þess. Hvort sem það eru kennarar eða nemendur. Að ætla að kenna skáldskap í formi akademísks náms geldir auðvitað ákveðin hluta af því sem getur talist til skáldskapar. Gerir hlutina kannski formúlukennda og treður þeim í fyrrgreinda flokka. En svo skipta kennarar auðvitað miklu máli í þessu samhengi, áhersla þeirra og nálgun. Sigurður Pálsson reyndist mér til að mynda afar vel og verð ég honum ávallt þakklátur fyrir þá andagift sem hann veitti mér.

Fyrir forvitni fór ég og skoðaði lokaverkefnið þitt úr ritlistinni, sem virðist vera uppkast eða fyrsta útgáfa af Lömbunum í Kambódíu (og þér). Ég ætla ekkert að ræða það sérstaklega en langaði til að vitna í greinargerðina þína við verkefnið, þar sem þú veltir fyrir þér tilgangsleysi skrifanna og þeim áhrifum sem meðvitundin um þetta tilgangsleysi hefur svo á sjálf skrifin: „Hvers vegna að skrifa? Til þess að ná til lesenda? Eða einungis til þess að fróa sjálfum sér á einhvern furðulega bjagaðan hátt?“ Sennilega hafa flestir sem skrifa haft svipaðar efasemdir á einhverjum tímapunkti, en þegar maður lætur frá sér texta sem ætlaður er til opinberrar útgáfu hlýtur maður að hafa tekið einhvers konar afstöðu gegn þessu tilgangsleysi. (Mér hefur líka stundum fundist að egórúnkið verði jafnvel mest þegar allt kemur til alls hjá þeim sem margorðastir eru um eigið tilgangs- og merkingarleysi – án þess að ég sé að beina því til þín.) Samt finnst mér eins og þessi tilgangsleysistilfinning svífi yfir vötnum í víðara samhengi í bókinni, t.d. í ljóðinu Það besta sem guð hefur skapað sem er frekar kaldranaleg vísun í lag Sigur Rósar:

„Þegar þú liggur í rúminu og keðjureykir til þess að gleyma.
Þegar þú gerir þér grein fyrir því að þetta er komið til að vera.
Þegar þú veist að svona verður þetta.
Þegar þú finnur fyrir því.

Þá er kominn nýr dagur.“ (79)

Hvernig tengist pólitískt efni bókarinnar svo þessum þunglyndislega og myrka tóni, sem er kannski ekki beinlínis líklegur til að grípa til aðgerða – er pólitíkin í ljóðunum leið til að horfa á heiminn eða er hún baráttuyfirlýsing?

Alinn upp á stofnun frá barnsaldri er kannski ekki skrítið að maður eigi erfitt með að sjá tilganginn í því að gera eitthvað sjálfur og algjörlega upp á eigin spýtur, óháð því hvort og þá hvað verði mögulega úr því sem maður er að rembast við að búa til. Það er einfaldlega erfitt vegna þess að maður hefur verið alinn upp við að hafa ramma utan um sig, þar sem hlutirnir eru annaðhvort samþykktir eða ekki. Inni á stofnuninni tekur maður próf og skilar inn efni og fær einkunnir í staðinn. Á vinnustaðnum gerir maður eins og manni er sagt, rétt eins og á hverri annarri stofnun, opinberri eða einkarekinni. Þegar maður kemur úr slíku umhverfi, sest einn fyrir framan tölvuskjá heilu næturnar og þykist ætla að skrifa bók, er kannski ekki skrítið að maður leiti rammans eða haldreipisins sem hefur gefið manni (falska tilfinningu?) um tilgang til þessa.

En svo kemst maður auðvitað yfir slíkar tilvistarkreppur eins og flest annað. Ég held þetta fylgi bara því að takast á við verkefni sem maður hefur ekki tekist á við áður. Á endanum er maður auðvitað sannfærður um tilgang þess að gefa efnið sitt út, annars væri maður varla að því. Maður fer kannski frekar að efast um tilgang alls hins, að feta öruggu leiðina, innan rammans. Hvort það sé almennt hollt að maður sé svo háður slíkum leiðbeiningum í gegnum lífið? Og hvort að óttinn við að sleppa tökunum af stofnuninni komi ekki hreinlega í veg fyrir eðlilega gagnrýni á hana sjálfa og kerfið sem slíkt? Úr verði samfélag hræddra, sem þori ekki og geti ekki tekist á við umhverfi sitt sem heldur því í heljargreipum. Þarna er tilgangur. Að brjótast út úr boxinu og gera eitthvað sjálfur. Mjög verðugur tilgangur meira að segja — nýtt haldreipi kannski?

Annars held ég að pólitíkin í ljóðunum sé frekar leið til að horfa á heiminn en baráttuyfirlýsing. Svona ef ég túlka þetta, sem ég á síðan kannski ekkert með að vera að gera. Kannski leið til að horfa svolítið kalt á heiminn. Horfast í augu við staðreyndir, eða eitthvað í þann dúr. Það má vissulega segja að ég máli upp nokkuð myrkan og þunglyndislegan heim. Sem er ein leið af mörgum til þess að horfast í augu við það sem hefur verið að gerast í kringum okkur hér (í Kambódíu?) Og heldur áfram að gerast sama hvað öllum Facebook statusum líður. Með nýrri tækni eru fundnar upp nýjar og þægilegri leiðir til þess að drepa fólk. Í ágúst á þessu ári skrifaði ég frétt á DV.is þar sem fram kom að árásir fjarstýrðra véla — sem stýrt er frá Nevada í Bandaríkjunum — hafi drepið 700 óbreytta borgara í Pakistan í 44 sprengingum síðan 2009. Í fréttinni kom fram að í einungis fimm tilvikum af þessum 44 hafi vélarnar náð að hitta skotmörk sín — alls fimm leiðtoga talíbana. Hér er fréttin fyrir áhugasama: http://www.dv.is/frettir/2010/8/25/fjarstyrdar-velar-bandarikjahers-drepa-konur-og-born/

Nú er ég kannski farinn að predika en það sem ég vildi sagt hafa er að slíkar fréttir úr þessari veröld okkar eru byggðar á raunveruleika. Á bakvið þessar tölur er fólk — fólk sem drekkur te, borðar dahl og dansar við trylltan trommuslátt. Eitt ljóðanna — Klukkan 07:12 — fjallar einmitt um þetta. Ég var nefnilega einu sinni í Pakistan, að drekka te, borða dahl og dansa, og fólkið þar var mér afar gott og gestrisið. Seinna las ég frétt á að morgni á Vísi.is þar sem mér var sagt að fjarstýrðar vélar hefðu sprengt vitlaust hús í Pakistan enn einu sinni. Og það skipti engu máli. Það skipti engu fjandans máli þó þetta fólk hefði einhverntíman gefið mér te. Þannig að já, pólitíkin og þunglyndið eiga ágætlega vel saman hér, held ég. Myrkrið úti í veröldinni og inni í manni sjálfum kallast einhvernveginn á. Allt hefur þetta áhrif hvert á annað. Svo má auðvitað spyrja sig hvort að þessi heimssýn kalli ekki á viðbrögð? Hvort að einhverskonar barátta sé ekki nauðsynleg í heimi sem er svona ljótur? Þá væri þetta kannski pólitísk baráttuyfirlýsing og ég því búinn að tala mig í hring.

Mér finnst dálítið áhugavert hvað maður sér svipaðar pælingar víða í bókaflóðinu þetta haustið, og kannski opinskárri en oft áður. Til dæmis var verið að kynna tilnefningar til Fjöruverðlaunanna í vikunni og þær þrjár bækur sem eru tilnefndar í barnabókaflokknum fjalla um a) stríð, b) vinnuþrælkun barna í Asíu og c) aðskilnað ríkra og fátæka. Og ein af mest áberandi bókunum þetta haustið er auðvitað Ríkisfang: Ekkert eftir Sigríði Víðis Jónsdóttur, en henni mætti í rauninni lýsa með mjög svipuðum orðum og þú notar hér á undan.

Hvað heldurðu svo um aðalpersónuna á blaðsíðu 45, kínverska athafnaskáldið Huang Nubo, erum við öll að fara að vera á ritlaunum hjá honum eftir smá?

Hann virkar voðalega mikið krútt á myndum, sérstaklega á myndinni þar sem er að gæða sér á harðfiski. Annars veit ég voðalega lítið um manninn og finnst hæpið að mynda mér einhverja sérstaka skoðun á honum. Er þetta ekki bara maður í bíssness sem hefur starfað hjá kínverska áróðursmálaráðuneytinu og langar til þess að eignast stærðarinnar landskika uppi á fjöllum? Ljóðaunnandi sem vill af einskærum áhuga styðja við íslensk skáld með milljónum júana? Annars var ég að tala við félaga minn sem starfar úti í Kína um daginn. Hann sagði mér frá því að íslensku skáldin sem hefðu farið til Kína í boði Nubo hefðu endað í þorpinu Hongcun, sem er í eigu Nubos. Það fannst mér skemmtilegt afþví að í bókinni minni minnist ég einmitt á þorpið sem er einkar áhugavert fyrir þær sakir að íbúar þess hafa tjáð sig opinberlega um að þar upplifi þeir sig sem leikmuni í einhverskonar leikriti. Þannig að já, kannski stefna íslensk skáld beinustu leið inn í leikrit athafnaskáldsins Huang Nubo, sum þeirra virðast að minnsta kosti vera lögð af stað.

Lömbin í Kambódíu (og þú) er önnur af tveimur fyrstu bókunum sem eru að koma út hjá Útúr nú fyrir jólin (hin er ljóðabók eftir Bergþóru Snæbjörnsdóttur sem heitir Daloon dagar). Geturðu sagt mér aðeins frá þessari nýju útgáfu, Útúr? Hefur hún einhver yfirlýst markmið?

Þetta er einhverskonar hliðarverkefni bókabúðarinnar Útúrdúrs sem rekin hefur verið með einu eða öðru móti frá árinu 2007. Ég, Bergþóra, þau sem staðið hafa á bakvið Útúrdúr og aðrir áhugasamir komum okkur saman um að setja á stofn einhverskonar regnhlífarsamtök utan um útgáfustarfsemi framsækinna verka. Útúr er afkvæmi þeirrar hugmyndar. Ég veit að fleiri ljóðabækur eru í smíðum núna en þær munu koma út undir merkjum Útúrs eftir áramót. Þá eru aðrir að vinna að pólitískum verkum sem munu líka koma út undir þessum regnhlífarsamtökum, hvort sem að sú útgáfuröð muni kenna sig við Útúr eða ekki. Þetta er allt saman á einhverskonar samræðustigi og þróast eflaust þegar fram líður. Annars er þetta afar einfalt allt saman, hjá okkur ríkir enginn fasismi og góður andi. Það er alltaf heitt á könnunni í Útúrdúr ef fólk hefur áhuga á því að spjalla og eða starfa með okkur að útgáfumálum.

Smábækur en ekki smábarnabækur

2011-12-16T14:28:00.000Z

Ókeibæ Kur gefa út tvær litlar bækur á ensku í ár. Önnur er Popular Hits II eftir Hugleik Dagsson og hin er Generalizations about nations eftir Lóu Hlín Hjálmtýsdóttur.

Í Popular Hits II er Hugleikur samur við sig: svartur húmor túlkaður með einföldum teikningum af fólki í starfi og leik. Eins og titillinn gefur til kynna byggir bókin á vinsælum lögum. Hugleikur tekur þarna ýmist titla vinsælla laga frá ýmsum tímabilum eða fræga textabúta úr þeim og túlkar á sinn hátt. „Love Cats“ er til dæmis túlkað með mynd af fremur ókræsilegri konu í hægindastól umkringdri köttum, eða því sem á góðri íslensku kallast crazy catlady. Eins og Hugleiks er von og vísa eru sumar myndirnar ögrandi eða í dónalegri kantinum. Sjálfri finnst mér þetta stórskemmtileg bók og ég mæli með henni sem tækifærisgjöf fyrir erlenda vini, svona í staðinn fyrir hinn klassíska harðfisk og brennivín. Þó er hún líklega ekki heppileg fyrir viðkvæmna, sumt fólk kann jú ekki að meta kaldhæðni.

Generalizations about nations er þýðing á bókinni Alhæft um þjóðir sem kom út í hittifyrra. Á hverri blaðsíðu er alhæfing um einhverja þjóð skemmtilega myndskreytt. Teikningar Lóu eru margslungnar og fullar af sniðugum smáatriðum og vísunum og mér finnst þær drepfyndnar (og flottar!), og alhæfingarnar sem fylgja þeim líka. Þarna má til dæmis finna alhæfingar á borð við „Finnish men find it very uncomfortable when they run into their acquaintances“, „Greeks are very susceptible to fads“ og „Columbians have a hard time falling asleep“ (enda uppfullir af kaffi!). Bókinni er skipt í kafla á landfræðilegum grunni: Norður-Evrópa, Suður-Evrópa, Austur-Evrópa, Asía, Norður-, Suður- og Mið-Ameríka, Eyjaálfa og Afríka. Eins og ég hef þegar sagt finnst mér bókin drepfyndin en eiginlega er full ástæða til að endurtaka það. Mér finnst þessi bók brjálæðislega fyndin og ég get skoðað hana aftur og aftur. Í hvert skipti tek ég eftir einhverju nýju á þeim myndum sem ég skoða. Persónulega höfðar bók Lóu meira til mín en bók Hugleiks en það er sjálfsagt smekksatriði. Alla vega mæli ég með því að allir kaupi þessa bók og gefi erlendum vinum, ja, eða bara til að eiga sjálfir. Hið sama gildir og um bók Hugleiks að þetta er ekki bók fyrir þá sem ekki kunna að meta kaldhæðni (og slíkt fólk er vissulega til) en ólíkt Hugleiksbókinni er hún þó laus við dónamyndir (nema fólki finnist dónó að hafa mynd af einhverjum á klósettinu eða pari í sleik).

Hann fékk bók en hún fékk nál og tvinna ...

2011-12-16T12:10:00.013Z

Á síðum bókaforlaganna eru bækur gjarna flokkaðar til hægðarauka, t.d. í nýjar bækur, hljóðbækur, kennslubækur, barnabækur, spennubækur o.s.frv. Það vakti athygli ritkvenda þessarar síðu að á vef bókaforlagsins Sölku má finna flokkana fyrir hana og fyrir hann. Meðal bóka sem bent er á fyrir hann eru tvær bækur um veiði eftir Bubba, uppeldishandbók, sjálfshjálparbók, ævisaga, matreiðslubækur um grillmat og villibráð og ein matreiðslubók sérstaklega skrifuð handa karlmönnum. Það er líka bók sem nefnist Vísindin að baki ríkidæmi, bækur um listamenn og ögrandi ljósmyndabók. Allar þessar bækur eru skrifaðar af karlmönnum.

Meðal bókanna sem flokkaðar eru fyrir hana eru sama uppeldishandbók, ævisaga og sjálfshjálparbók og ætlaðar eru körlunum, en þar eru líka bækur um handavinnu, Borða, biðja, elska eftir Elizabeth Gilbert, bók um förðun og spennusaga eftir Anne Holt. Samkvæmt þessu virðist ekki sérstaklega gert ráð fyrir því að konur hafi áhuga á Vesturförum Vilhelms Mobergs, veiði, leiðinni til ríkidæmis eða bókum um listamenn, og karlar eru tæplega taldir líklegir til að hafa áhuga á Húsráðakveri frú Kitschfríðar eða bókum eftir konur almennt.

Hvað finnst lesendum um þetta? Er það einhvers konar forræðishyggja þegar starfsfólk fyrirtækis tekur að sér að segja fólki hvaða bókum það eigi að hafa áhuga á út frá kyni?

andartak í lífi þorpsbúa

2011-12-15T18:08:00.007Z

„Eitt andartak í einu“ sem nýlega kom út hjá Sölku er fyrsta skáldsaga Hörpu Jónsdóttur fyrir fullorðna. Áður hefur hún sent frá sér barnabókina „Ferðin til Samiraka“ sem fékk Íslensku barnabókaverðlaunin árið 2002, auk ljóðabókarinnar „Húsið.“

Bókin fjallar um lífið í ónefndu þorpi úti á landi. Heilmikið persónugallerí er nefnt til sögunnar en burðarás hennar er þó hin ljúfi, eilítið feitlagni Lárus (Lalli) og stúlkan Sólveig (Sóla) sem á ættir að rekja í þorpið og flyst þangað öllum að óvörum ófrísk og fremur dularfull. Sagan hverfist um þau Lalla og Sólu sem verða ástfangin, eða Lalli verður ástfanginn af henni, allt eftir því hvernig maður vill líta á málið, og hvernig þeirra saga er samofin lífi og sál þorpsins.

Það er í raun mjög góð hugmynd hjá Hörpu að haga persónusköpun Sólu á þann hátt sem hún gerir, þ.e. að Sóla er í senn innfædd og utanbæjarkona. Með því nær hún að fá inn í söguna element sem hrista uppí þorpsbúum og hneyksla þá, en á sama tíma verða þeir að skoða málið betur því hún er jú ein af þeim líka.

Sóla verður aldrei sérstaklega skýr karakter og sem lesandi nær maður (ég sem lesandi amk) aldrei neinu sambandi við hana. Manni finnst hún alltaf vera í einhverskonar móðu og nær aldrei alveg að festa á henni hendur. Hún segir aldrei neitt af sínum högum og þau myndbrot sem manni eru sýnd veita manni enga sérstaka innsýn í hennar karakter. Það liggur við að maður sé sammála hinni afar ósympatísku móður hennar í lokin þegar hún lýsir dóttur sinni sem svo að það hafi aldrei verið neinn „brilljans í henni Sólveigu minni.“ Tilfinningin sem maður er skilinn eftir með eftir lestur bókarinnar er að Sólveig, hennar saga og karakter, sé þarna sem verkfæri til þess að varpa ljósi á og virka sem hvati á Lárus og hans líf.

Ég hefði gjarnan viljað sjá aðeins meiri dýpt og tilþrif í persónusköpuninni. Persóna Lalla þróast og skýrist smám saman fyrir manni, en margir karakteranna eru full óljósir og renna nokkuð saman. Fyrir mína parta eru það helst þær Sissa og Sigurrós sem standa uppúr og ná að verða aðeins meira en bara einhliða fulltrúar skoðana og viðhorfa.

Það sem mér finnst verulega vel gert í bókinni er að draga upp mynd af lífi í þorpi, amk einsog ég, sem hef þó aldrei búið úti á landi, get ímyndað mér að það sé. Að því leytinu til má segja að það að gera persónunar aðeins einhliða og ekki málaðar mjög sterkum litum sé til bóta. Fókusinn er á þessa þorpstilfinningu, það hvernig allir virðast sammælast um að hlutirnir séu svona en ekki öðruvísi, að fólk sé sett á sinn bás og þar eigi það bara að vera. Efniviðurinn í bókinni er góður og margt er þar vel gert.

Það sem háir sögunni að mínu mati er að hún er á köflum svolítið samhengislaus, lesandinn verður aðeins ringlaður í stuttum köflum sem manni finnast einhvernveginn hvorki hafa upphaf né endi. Þá er aðeins vaðið á súðum eftir miðja bók og hver kirkjuathöfnin og veislan rekur aðra. Gifting og skírn, ferming, jarðarför og önnur – þetta verður full mikið af því góða. Ég þykist nokkuð viss um það, m.v. það pótensíal sem mér finnst vera í þessari sögu að meiri ritstjórn og yfirlestur hefði getað gert kraftaverk fyrir bókina.

Á heildina litið er „Eitt andartak í einu“ falleg en fremur rislítil saga. Það eru ekki mikil tilþrif eða djúp dramatík en á sinn hljóðláta hátt nær hún samt að fanga mann þannig að maður vill halda áfram að lesa.

Tilnefndar til Fjöruverðlauna

2011-12-15T10:02:00.000Z

Í gær voru níu bækur tilnefndar til Fjöruverðlaunanna - bókmenntaverðlauna kvenna. Þær eru:

Jarðnæði eftir Oddnýju Eir Ævarsdóttur, Kanill eftir Sigríði Jónsdóttur, Jójó eftir Steinunni Sigurðardóttur, Með heiminn í vasanum eftir Margréti Örnólfsdóttur, Flugan sem stöðvaði stríðið eftir Bryndísi Björgvinsdóttur, Gegnum glervegginn eftir Ragnheiði Gestsdóttur, Ríkisfang: Ekkert eftir Sigríði Víðis Jónsdóttur, Nútímans konur: Menntun kvenna og mótun kyngervis á Íslandi 1850-1903 eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur og Mannvist. Sýnisbók íslenskra fornleifa eftir Birnu Lárusdóttur. Hér fyrir neðan er mynd af þeim sem eru tilnefndar eða þeim sem tóku við tilnefningum fyrir þeirra hönd.

Verður vondi kallinn endilega að vera með ör í andlitinu?

2011-12-14T21:51:00.001Z

Þegar maður les að rétturinn á bók hafi verið seldur til yfir 20 landa, þá gerir maður ósjálfrátt ráð fyrir því að það sé eitthvað varið í hana. En að sama skapi veit maður náttúrulega líka að þó maður sé svag fyrir bestsellerum og trúi því einhvernveginn að svona mikið af fólki geti varla haft rangt fyrir sér (einsog ég á svo oft til), þá hefur maður aldeilis verið brenndur af því að kaupa bók sem útgefendur slógust um og keyptu loks fyrir morðfjár og komast svo að því að hún er varla skítsæmileg (og já þarna er ég aftur að tala um ákveðna bók sem ég las fyrir sirka ári og er ennþá megasvekkt útí og ég ætla einhverntímann að blogga um, ég held það gæti orðið þerapjútískt fyrir mig).

Stjarna Strindbergs er s.s. ein af þessum bókum sem vekur svolitlar væntingar. Á kápunni stendur að höfundur hennar, Jan Wallentin, sé svar Svía við Dan Brown. Ég hef lesið tvær eða þrjár bækur eftir Dan Brown og mér fannst þær fínar til síns brúks. Þær héldu mér við efnið og mig langaði til þess að klára þær og komast til botns í plottinu, þó mig hafi reyndar líka langað til þess að rífa í hárið á sumum sögupersónum og segja þeim að hætta að vera svona ógeðslega fyrirsjáanlegar stereótýpur.

Stjarna Strindbergs byrjar einsog fínasti skandinavíukrimmi, á því að önugur og sérvitur kafari finnur lík lengst niðri í gamalli námu. Ungur blaðasnápur sem vinnur við lókal blaðið fer á stúfana, en líkfundurinn verður bara óskiljanlegri og dularfyllri við hverja uppgötvun stráksins. Svo virðist sem líkið sé jafnvel miklu eldra en það leit í fyrstu út fyrir að vera og sagnfræðingurinn Don Titelman blandast í málið. Hann lendir svo í þeirri ólukku að einhver reynir að klína á hann morði sem hann er saklaus af, lögfræðingurinn Eva Strand reynir að koma honum til bjargar, en hún flækist auðvitað bara í atburðarásina með honum og fyrr en varir eru þau komin á æsilegan flótta undan leynilegum samtökum sem hafa mikið af óhreinu mjöli í pokahorninu.

Þá fer sagan ansi mikið að líkjast einhverju sem gæti verið beint úr smiðju Dan Brown. Vel þjálfaðir agentar sem svífast einskis og forn og valdamikil samtök sem stjórna öllu sem þau vilja stjórna bakvið tjöldin. Söguþráðurinn er ofinn saman við sagnfræðilegar staðreyndir, og svo þétt að það er ekki á færi leikmanna einsog mín að vita hvað er satt og hvað er logið. Söguhetjur þeysast um Evrópu og rannsaka sögufrægar slóðir sem reynast enn geyma ýmis leyndarmál.

Svo tekur sagan aftur stakkaskiptum og verður eiginlega að hreinræktuðum vísindaskáldskap.

Ég er hrifin af vísindaskáldskap, en samt fannst mér þetta ekki alveg ganga upp. Útkoman er svolítið grautarkennd og einhvernveginn verður blandan hvorki né.

Persónugalleríið finnst mér svo daðra óþarflega mikið við klisjurnar:

Þar er bældi, en afar myndarlegi, sagnfræðingurinn, sem þó er svo háður hinum ýmsustu lyfseðilskyldu lyfjum að hann verður hálfgerður aumingi eða andhetja. Hann er einsog gangandi orðabók og hann kann skrilljón tungumál. Það sem veitir honum samt dýpt er samband hans við ömmu sína, sem lifði af fangabúðir nasista í seinni heimsstyrjöldinni, og senurnar þarsem hann rifjar upp sögur hennar fundust mér þær áhrifamestu í bókinni.
Svo er það fúli og einræni kafarinn sem er einsog stokkinn beint upp úr blaðsíðum margra skandínavískra krimma.
Kvenkyns lögfræðingurinn í snyrtilegu gráu dragtinni er líka næstum því orðin að erkitýpu, en þó býr Eva Strand yfir leyndarmáli.
Systir Dons er einrænn og sérvitur tölvusnillingur sem virðist ekki eiga neina vini, en getur hakkað sig inn í hvaða tölvukerfi sem er og reddað öllu.
Ljótu karlarnir eru svo hæfilega ógeðslegir og sumir þeirra meira að segja fatlaðir og í hjólastól (einsog næstum allir vondu kallarnir í bókunum eftir Dan Brown) og áður en yfir lýkur fær versti kallinn meira að segja herfilega ljótt ör í andlitið, einsog svo margir vondir kallar í bókum og bíómyndum hafa borið á undan honum. Er það eitthvað lögmál að vondi kallinn verði á einhvern hátt að vera bæklaður líka?

En ég væri tilbúin að fyrirgefa þetta allt ef bókin væri nógu spennandi, en hún hélt mér því miður ekki við efnið.

Ég má samt til með að hrósa þýðingunni, því það var engin önnur en Druslubókadaman Þórdís Gísladóttir sem þýddi doðrantinn, og hún gerir það vel.

Satt að segja fannst mér einna skemmtilegast við lesturinn að koma að einhverjum kafla sem ég hafði heyrt hana tala um, eða rekast á orð eða hugtak sem ég hafði séð að hún hafði verið að velta fyrir sér þýðingunni á í sumar.

Og mér finnst að hún Þórdís mín eigi að fá að þýða betri bækur en þessa.

„Maður skrifar ekki um samtímann með zetu.“

2011-12-13T12:32:00.003Z

Undirrituð sendi nokkrar spurningar, um nýja bók, vinnubrögð, bókmenntaumræðu og fleira, á Hallgrím Helgason. Hann svaraði fljótt og af alkunnri ljúfmennsku og hér fyrir neðan er afraksturinn.

Til hamingju með nýju bókina, Konan við 1000°, sem tilnefnd er til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Þessi bók kom fyrst út í Þýskalandi og þú ert líka tiltölulega nýkominn þaðan sjálfur, eru Þjóðverjar góðir lesendur?
Já, þeir eru góðir. Þolgóðir, móttækilegir og sérlega opnir fyrir okkur kuldabúum. Og einnig mjög hláturvana. Þeim nægir alveg að fá að hlæja þrisvar á upplestrarkvöldi, þá er það „stórfengleg skemmtun“ í þeirra huga. Þeir virðast svo illu vanir. Að loknu upplestrarkvöldi í Graz bað íslensk kona Austurríkismennina að nefna þýskumælandi höfunda sem hefðu húmorinn með sér, og var svarað með þriggja mínútna langri umhugsunarþögn. Loks kom síðbúið svar: „Ja, Thomas Bernhard er nú fyndinn á sinn hátt, en hann er reyndar dauður.“

Þú skrifar gjarna „stórar“ sögur. Nýja bókin segir sögu konu, Herbjargar Maríu Björnsson, en um leið segir hún sögu 20. aldar. Hvernig hugsarðu svona bók áður en þú byrjar, ertu með rosalegt plan og veistu alveg nákvæmlega hvað þú ætlar að gera? Já og fallast þér aldrei hendur í upphafi þegar þú ert með svona stórvirki í smíðum og veist hvað þú átt fyrir höndum?
Ég er með gróft plan hausnum og tilhlökkun í kroppnum. Fyrir mér er það alltaf lúxus að fá að eyða góðum tíma með verki sem gaman er að skrifa. Fyrstu mánuðirnir eru erfiðir, þá er allt á brattann. En svo er maður búinn að stilla stílinn af, kemst á flug og getur þá flogið vel og lengi. Síðan kemur vesenið að koma sér niður á jörðina. Síðustu vikurnar eru tóm handavinna og spurning um úthald.

Þessi bók var hinsvegar ólík öðrum því ég þurfti í raun að byrja á nýrri bók á fimmtíu síðna fresti. Bernska í Breiðafirði, Köben í stríðsbyrjun, Frísku eyjarnar, Pólskur skógur, Argentína eftir stríð, Vestfirðir um 1980 … Maður þurfti að lesa sér til og koma sér í nýjan gír á nokkurra mánaða fresti.

Það koma auðvitað alltaf örvæntingarmóment hér og þar, þegar yfirlesarinn segir að maður sé kominn út í skurð með söguna, hvar maður er búinn að spóla í tvær vikur, í því sem maður hélt vera gargandi snilld, en reyndist þá bara vera tóm drulla. Það borgar sig alltaf að hlýða yfirlesaranum, og ég geri það, alveg þar til ég sé að hann er sjálfur kominn út í skurð.

Aðalpersónan á sér raunverulega fyrirmynd og þekktar persónur eru á sveimi í bókinni, varstu ekkert ragur við að kippa þessu fólki inn í bók?
Rithöfundurinn ég er aldrei ragur en það fór aðeins um prívatpersónuna mig þegar hún sá hvað sá fyrrnefndi hafði gert. Hún vildi ekki særa fólk og bað hann vinsamlegast að breyta bókinni en sá svo að þá var hann farinn að særa bókina, og af tvennu illu var það verra en hitt, þannig að breytingar gengu til baka. Annars tel ég að látnir þjóðhöfðingjar verði nú að sætta sig við það að verða yrkisefni skálda. Þeir eru hluti af íslensku landslagi, rétt eins og Esjan. Skáldskapurinn er frelsið sjálft og erfitt að setja honum hömlur.

Gallinn við okkur Íslendinga er hins vegar sá að við trúum ekki á Guð heldur bókmenntir, og erum bókstarfstrúarmenn í þeirri merkingu að taka öllu því sem skrifað stendur á bók sem raunföstum sannleik. Ég hef ekki undan að minna fólk á það að þessi bók er skáldsaga, þegar ég fæ umkvartanir eins og þá að ég láti hana vera í París 1970-74, þegar konan hafi í raun verið búsett á Ísafirði. Konan í minni bók upplifir líka og gerir miklu skelfilegri hluti en fyrirmynd hennar í sínu lífi. Ég skálda henni mun grimmari örlög, einkum í síðustu köflunum. Verkið krafðist þess. Lögmál skáldskaparins er handan góðs og ills.

Það má lesa ákveðna kynjapólitík út úr þessu verki, Herbjörg María er engin passíf lufsa, varstu mjög meðvitaður um að hafa femíniskan undirtón í þessari bók?
Já, gleður mig að heyra það. Þetta er vonandi femínísk bók að einhverju leyti. Mig langaði til að skrifa um konu, um hinn kvenlega reynsluheim, sjá lífið út frá sjónarhóli kvenna, en þó með aðstoð „karlmennskunnar“ enda er Herbjörg María engin „kelling“, eins og þú bendir á. Og verandi í sambúð með áköfum femínista og miklum gegnumsjáanda pungveldisins var ögn auðveldara að ganga yfir þetta gil á femínísku línunni.

Fyrstu tvær bækurnar mínar voru um konur en frá 1996 hafði ég nær eingöngu skrifað um karlmenn og jafnvel karlrembur eins og Hlyn Björn í 101. Það var nokkuð meðvitað hjá mér að láta Herbjörgu Maríu gera jafn mikið grín að körlum og Hlynur Björn hafði gert að konum, snúa byssunni við og skjóta jafn fast og áður.

Reyndar finnst mér stundum eins og þessi bók kallist á við Þetta er allt að koma (1994). Báðar eru þær „ævisögur“ kvenna þótt ólíkar séu og í báðum bókum upplifði ég mikla skriftargleði. Í bókinni um Ragnheiði Birnu fann ég sjálfan mig sem höfund, með tilheyrandi kreisíness, sem var kannski fullmikið á köflum, og bókin um Herbjörgu Maríu var skrifuð eftir að ég hafði eytt tveimur árum í að skrifa á ensku. Að komast aftur í íslenskuna var mikið tripp, og þess vegna eru sjö nýyrði á síðu í Konunni við 1000°. Þá eru báðar bækurnar skrifaðar í kjölfar sálarkremjandi sambúðarslita og þá er maður alltaf svo gargandi ferskur.

Ég hef mikinn áhuga á þessum jafnréttisdebatt og er þar auðvitað á línu kvenna. Við karlar eigum enn svo margt ólært í þessum málum, og mínu femíníska uppeldi er langt frá því lokið. Það er ekki auðvelt fyrir fimmtugan, hvítan, vestrænan karl að þykjast vera femínisti. Konan mín þarf reglulega að minna mig á hvers vegna hin og þessi ummæli séu „feðrandi“ (patronizing) og hvers vegna sjónvarpsþáttur um tónlist sé ekki boðlegur þar sem eingöngu karlar standa að honum. Þá breytist maður í lítinn dreng sem er enn að læra. Gillzmálið er ekki bara nauðgunarmál. Jafnréttisbaráttan er líklega merkilegasta mál okkar tíma, og maður verður alltaf jafn hissa að heyra gólið í „hinum kvenmannslausu“, þessum gammeldrengjum sem eru til í að fórna mannorðinu til að verja síðustu vígin, en eru þó ekki meiri „karlmenn“ en svo að þeir væla eins og „kellingar“ þegar ungar stúlkur taka duglega á þeim.

Það sem mér finnst sérlega áhugavert er að þessi gamla kona, Herbjörg María, er á netinu og facebook og er um margt mjög nútímaleg. Mér finnst það oft ekki eiga við um persónur í íslenskum nútímabókmenntum og reyndar ekki erlendum heldur. Ég gæti alveg nefnt sögupersónur í nýlegum bókum sem virðast varla kunna á farsíma, hvað þá að þeim detti í hug að fletta fólki upp á facebook. Viltu tjá þig eitthvað um þetta?
Ég hef alltaf viljað skrifa um lífið eins og það er, en ekki eins og það á að vera. Höfundurinn verður að lúffa fyrir lífinu en ekki fara að því með allan sinn eigin smekk. Það er til dæmis vont að sjá þegar höfundur þrýstir eigin tónlistarsmekk upp á skáldsagnapersónur sínar. Það gefur auga leið að þannig verður persónugalleríið ansi takmarkað.

En hræðslan við að vera plebbalegur er ansi lífseig, óttinn við að fjalla um það sem gerir okkur öll að sömu súpuþegnunum: útigrill, anorakka, fésbækur og kynlíf. Og svo er kannski smá nostalgía þarna líka, eins og við sjáum birtast í þessari undarlegu ást kvikmyndaleikstjóra á símklefum.

Ég hef sjálfur alltaf verið með staðsetningaráráttu: Njörva karakterana mína niður á stað og stund, í tíma og rúm. Aldrei verið mikið fyrir þetta loðna. Fyrir mér liggur þetta allt í smáatriðunum, nákvæmninni. Og ef þú ert rúmföst haustið 2009, með fartölvu á sænginni, gefur auga leið að þú hlýtur að vera á netinu, hlýtur að vera á Fésbók.

Ég fór inn á Fésbók um mitt ár 2007 til þess að verða ekki útundan í samfélagsveruleikanum. Um daginn hitti ég listamann sem enn er ekki á Fésbók og ætlar ekki. Þar með er hann dáldið dottinn úr tengslum við íslenskan hversdag og á erfitt með að fjalla um hann. Maður skrifar ekki um samtímann með zetu. Íslenskar bókmenntir hafa löngum þjáðst af hátíðleika, hinum fagra, ljóðræna stíl, en ég hélt nú satt að segja að krimmarnir hefðu náð að berja mesta hrímið utan af þeirri skonnortu.

Undanfarið hefur töluvert verið rætt um íslenska bókmenntarýni og þú hefur tekið þátt í þeirri umræðu. Bent hefur verið á að sama fólkið sé á mörgum miðlum og einhverjir hafa sagt að óhóflegur stjörnuaustur tíðkist þegar einhver meðalverk eru gagnrýnd, hvað finnst þér um íslenska bókmenntagagnrýni?
Hún er og verður eilífðarvandamál. Og það eru víst alltaf blessuð jólin sem eru orsökin ... Hvernig er hægt að ætlast til þess að einn einstaklingur dæmi 12.000 blaðsíður á fimm vikum? Ég held nú að fáir höfundar geti kvartað yfir gagnrýni í ár, svo stjörnum prýdd sem við öll erum. Í þessari vertíð hafa þó athyglisverðustu dómarnir líklega komið frá leikmönnum, einhver smá ferskleiki þar á ferð. En samt sem áður verðum við auðvitað að hafa atvinnukrítíkera, fagfólk. Það eru þau sem bera umræðuna uppi.

Sjónvarpsþátturinn Kiljan hefur ægivald yfir öðrum, dómar þar geta skotið bók á loft eða skotið hana niður. Það er auðvitað gleðilegt að bækur skuli fá slíka athygli í sjónvarpi en hér er tímafaktorinn líka að stríða okkur. Það er kannski ekki alveg sanngjarnt að afgreiða bækur á mínútu eða tveimur eins og stundum hefur gerst. Um daginn hitti ég höfund sem vann í þrjú ár að skáldsögu sem afgreidd var í einni setningu í Kiljunni. Slíkt getur varla talist til almennrar kurteisi. Kannski er málið að lengja Kiljuna yfir hávertíðartímann.

Maður vill líka fá eitthvað meira kjöt á beinin frá atvinnufólki en „þetta er flott bók“ og „mér fannst hún mjög skemmtileg“, slíkt er auðvitað engin bókmenntaumræða. Og svo er þetta með æviráðningarnar. Ég er búinn að fá sama dóminn frá Kollu allar götur frá 1996, með nánast sama orðalaginu.

Satt best að segja veit ég ekki hvar „bókmenntaumræðan“ fer lengur fram. Fólk skrifar greinar í tímaritin en þau virðast ekki hreyfa við neinum. Fólk hittist stundum á göngunum í Útvarpshúsinu og spjallar þar í nokkrum setningum á meðan beðið er eftir bíl. Kannski er það eina umræðan sem þekkist.

Er Ísland kannski bara of fámennt til að hér geti þrifist einhver (bókmennta)umræða af viti? Fólk fær lítið borgað fyrir að skrifa gagnrýni, allir þekkjast og svona ...
Frankfurtardæmið gerði mikið fyrir íslenskar bókmenntir, lyfti þeim á æðra plan. Það er engin tilviljun að einmitt á þessu sama ári upplifum við „bestu bókajól allra tíma“, eins og reynsluboltar í bransanum kalla þau. Allt í einu eigum við 20 alþjóðlega höfunda, fólk sem kemur út hjá alvöru forlögum erlendis. Tilfinningin er sú að bækurnar hafi aukist að gæðum en gagnrýnin orðið eftir, en síðan komið hlaupandi á eftir höfundalestinni veifandi stjörnum og stóryrðum. Grunnurinn að auknum gæðum íslenskra bókmennta var þó lagður með stofnun og síðar stækkun launasjóðs rithöfunda. Allt í einu gátu heilu kynslóðirnar helgað sig skriftum eingöngu, og árangurinn blasir við. Kannski þyrfti að stofna sérstakan launasjóð gagnrýnenda ...

Ertu búinn að lesa mikið af því sem er að koma út þessa dagana? Mælirðu með einhverju sérstöku eða hlakkarðu sérstaklega til að lesa eitthvað?
Tíminn hefur aðallega farið í að lesa eigin bók, annarsvegar inn á hljóðbók og hinsvegar fyrir fólk í fyrirtækjum. Ég hef þó rekið nefið inn í nokkrar nýjar bækur og lyktin var nú frekar góð af þeim Ármanni, Kalmani og Sölva Birni. Ljóðabækur náði ég að lesa, eftir Kristínu Svövu og Ingunni Snædal og Kanil eftir Sigríði Jónsdóttur. Allt mög djúsí stöff, og mun ferskara en það sem ort er í karlaheimi þessi dægrin. Af barnabókum las ég Flugan sem stöðvaði stríðið í handriti, mjög snjöll, og er að lesa bók bróður míns Víti í Vestmannaeyjum fyrir krakkana, við mikla hrifiningu. Alls óvænt festist ég svo í bók Sigrúnar Davíðsdóttur, Samhengi hlutanna, spennusögu um Hrunið. Þetta er reyndar dæmi um bók sem forlagið skuldar betri yfirlestur, sorglegt að sjá þarna glötuð tækifæri aftur og aftur, en efnið er bara svo yfirþyrmandi áhugavert (skv. bókinni var Ísland stærsta peningaþvottavél heims) að maður lætur sig hafa það. Og plottið líka alveg brilljant: Höfundur myrðir sjálfa sig á fyrstu síðu!

Nú er ég að lesa ævisögu Gunnars Gunnarssonar eftir Jón Yngva Jóhannsson, sem er mjög áhugaverð og greinilega skrifuð með löngu tilhlaupi. Ég hlakka svo mest til að lesa bækur Steinars Braga, Guðrúnar Evu, Sigríðar Víðis og Þórarins Leifssonar, sem og þá Gúlíver og Napóleon.

Með hvaða höfundi, íslenskum eða erlendum, myndirðu vilja deila koníakspela eða hasspípu?
Ég er tiltölulega hrein hassmey en væri vel til í að sitja nokkur kvöld í Kiev og sötra koníak með Andrei Kurkov. Hann er skemmtilegasti kolleginn.

Ærlækjarbók - fyrirlestur

2011-12-13T10:34:00.000Z

Miðvikudaginn 14. desember flytur Sverrir Tómasson erindið: ,,Bið fyrir mér dándikall". Nikulás saga og Nikulás tíðir í Ærlækjarbók: AM 640 4to í erindaröð um handrit úr safni Árna Magnússonar í tilefni upptöku þess á varðveisluskrá UNESCO ,,Minni heimsins".

Erindið hefst kl. 12.15 á bókasal Þjóðmenningarhússins og stendur í um hálfa klukkustund. Handritið verður til sýnis á staðnum.

Heilagur Nikulás frá Mýru var í miklum metum meðal kaþólskra mann á Íslandi út allar miðaldir. Fjórar gerðir og brot af lífssögu hans hafa varðveist og sérstaklega er athyglisvert hve lífssaga Bergs Sokkasonar ábóta á Munkaþverá hefur orðið vinsæl, einkum að því er virðist í Þingeyjarsýslu en þaðan eru runnin a.m.k. þrjú handrit hennar frá 14. Og 15. öld. Eitt þeirra er Ærlækjarbók, AM 640 4to sem ritað er undir lok 15. aldar og hefur verið eign hálfkirkjunnar á Ærlæk uns Árni Magnússon eignaðist það í byrjun 18. aldar. Aftan við sögu Nikulás stendur latnesk tíðagerð um hinn sæla mann. Sá hluti handritsins hefur ekki upphaflega heyrt til AM 640 4to og ekki heldur íslenskar vísur um Nikulás sem þar sem þar eru skrifaðar aftan við með lagboða.

Tilnefningar til Fjöruverðlaunanna

2011-12-13T09:35:00.007Z

Miðvikudaginn 14. desember kl. 17.30, verður tilkynnt í Borgarbókasafninu við Tryggvagötu hvaða bækur eru tilnefndar til Fjöruverðlaunanna - bókmenntaverðlauna kvenna. Allir áhugasamir eru velkomnir á meðan húsrúm leyfir.

Þrjár nefndir, skipaðar bókmenntahugsjónakonum, hafa undanfarið setið við og lesið mikinn fjölda bóka. Tilnefnd verða níu verk; þrjú skáldverk fyrir fullorðna, þrjú fyrir börn og unglinga og þrjú fræðirit. Verðlaunin fyrir eina bók í hverjum flokki verða svo veitt í febrúar 2012.

Fjöruverðlaunin voru fyrst veitt árið 2007, en síðast hlutu Agniezka Nowak og Vala Þórsdóttir verðlaun fyrir tvítyngdu barnabókina Þankagöngu, Kristín Steinsdóttir fyrir skáldsöguna Ljósu og Kristín Loftsdóttir fyrir fræðiritið Konuna sem fékk spjót í höfuðið.

Upplestur í boði Stínu

2011-12-13T08:54:00.000Z

Annað kvöld, 14. desember, kl. 20 verður upplestrarkvöld til að fagna útkomu nýs heftis tímaritsins Stínu. Upplesturinn verður í Nýlistasafninu á Skúlagötu 28 í Reykjavík. Léttar veitingar verða í boði.

Fram koma: Guðbergur Bergsson, Kristín Ómarsdóttir, Hallgrímur Helgason, Kormákur Bragason, Kristín Eiríksdóttir, Kristín Svava Tómasdóttir og Kári Tulinius verður kynnir.

Tímaritið Stína hefur komið út tvisvar á ári síðan 2006. Í ritstjórn eru Guðbergur Bergsson, Kristín Ómarsdóttir, Hallgrímur Helgason og Kormákur Bragason. Vefsíða Stínu er stinastina.is.

Bókasöfn á gististöðum 10, og tvær bækur um mýs

2011-12-11T22:28:00.011Z

Liðnir eru nú nokkrir mánuðir frá síðustu færslunni í flokknum Bókasöfn á gististöðum, enda minnkar flakkið á fólki oft umtalsvert yfir vetrarmánuðina. Ég brá hins vegar undir mig betri fætinum í desemberbyrjun og eyddi heilli netlausri viku á Ströndum, sem gestur í hinu ágæta lista- og fræðimannahúsi Skelinni á Hólmavík. Þar svamlaði ég í heitum potti og dagskrá Ríkisútvarpsins til skiptis, tók þátt í jólaleik kaupfélagsins og gleymdi að kaupa rækjurnar frá Hólmadrangi, sem annars er algjört möst.

Í Skelinni er margt bóka þótt ég hafi reyndar komið með svo mikið af bókum með mér að ég hafi ekki nýtt mér þær sem fyrir voru neitt að ráði. Fletti reyndar í nokkrum matreiðslubókum frá 9. áratugnum, sem er genre sem ég finn mig eiginlega knúna til að fjalla um síðar í sérstakri færslu (dæmi: hakkhringur, bakaður í kökuformi). Helsta einkenni bókakostsins í húsinu er sennilega fjölbreytnin, sem sést ágætlega á þessari mynd sem ég tók af handahófi af bókaröð í gluggakistu:

Hér eru praktískar handbækur á borð við Garðagróður og Íslenska flóru, reyfarar sem ég hefði kannski látið freistast af ef ég væri ekki búin að lesa Stieg Larsson og deildi andúð annarra druslubókakvenna á Camillu Läckberg, ferðabók um Kína, íslenskar samtímabókmenntir, meðal annars frá Ströndum, heildarsafn Ólafíu Jóhannsdóttur á sínum stað, og fulltrúar hinna Klassísku höfunda eru Jules Verne og Aldous Huxley. Og Tauben im Gras eftir Wolfgang Koeppen, sem ég þekkti ekki en er búin að gúgla núna og væri klárlega til í að tékka á seinna á mér aðgengilegra tungumáli en því upprunalega. Og svo auðvitað gemsastrumpur sem vakir yfir öllu.

Dvölin fyrir vestan vakti svo líka minningar um aðrar bækur sem ég var búin að steingleyma því að væru til. Á Hólmavík komst ég, borgarbarnið, nefnilega í fyrsta skipti í almennilega nálægð við þá ágætu tegund músina. Sem við ræddum þessa tilteknu mús okkar á milli, „hvað ætli hún geri núna“, „ætli hana langi ekki í súkkulaði“, fannst mér skyndilega bergmála í höfði mér einhvers konar ímynduð ræða músarinnar og það með ákveðnu orðfæri og stíl sem ég gat varla verið að skálda upp úr sjálfri mér svona tilefnislaust. Ég heyrði fyrir mér músaryfirlýsingar á borð við „þau geta sko aldeilis ekki tekið frá mér súkkulaðið og haldið að það hafi engar afleiðingar“ og „hún langamma mín, sem var heimilisvinur á Fljótum fyrir réttri öld, hefði aldrei samþykkt svona vitleysu“.

Ég áttaði mig fljótlega á því að þessi rödd var ættuð úr barnabókum sem ég las þegar ég var lítil og fjölluðu um tvær mýs, lífsbarning þeirra og viðskipti við mannfólkið. Ég þurfti að gúgla mig áfram þegar heim var komið til að rifja upp hvað þessar bækur hétu, mundi bara að önnur þeirra var blá: þetta reyndust vera bækurnar Skotta og vinir hennar og Skotta eignast nýja vini eftir Margréti E. Jónsdóttur, og þær komu út seint á 9. áratugnum enda finnur herra Gúgúl engar kápumyndir. Þær eru meðal annars taldar upp á þessari krúttlegu síðu Bókasafns Kópavogs þar sem hægt er að leita uppi barnabækur sem fjalla um tilteknar dýrategundir, og það er greinilegt að músin er vinsælt umfjöllunarefni. Ég hef bækurnar ekki innan handar og get því ekki litið í þær til að staðfesta eða afsanna þá tilfinningu mína að þær hafi verið ógurlega skemmtilegar - enda væri það kannski ekkert sniðugt - en það var gaman að draga þær svona gleymdar upp úr sarpinum samt sem áður. Og næst þegar ég hitti fyrir mús mun ég vonandi taka því af aðeins meiri rósemd en í síðustu viku, orðin algjörlega forhert og búin að rifja upp gömul kynni af vinkonunum Skottu og Bollu (það var hún sem var alltaf að vitna í langömmu sína).

Börn sem hlusta og horfa

2011-12-11T04:15:00.001Z

Þegar saga er sögð skiptir að sjálfsögðu máli hver segir hana, hvort sem hún er skáldskapur eða upplifun úr raunveruleikanum. Sjónarhornið litar frásögnina, bæði efnislega og stílrænt. Mér finnst oft mjög gaman að lesa höfunda sem eru meðvitaðir um þetta og leika sér með hlutdrægni sögumannsins eða forsendur hans til að skilja atburði. Af vinsælum, nýlegum skáldsögum sem stíla inn á þessa nálgun má nefna Atonement eftir Ian McEwan, þar sem telpan Briony mistúlkar og misskilur atburði á afdrifaríkan hátt; hún er barn sem túlkar það sem hún sér og heyrir út frá eigin hugarheimi, fyrirfram gefnum skoðunum og ákveðnum barnaskap. Ég hef áður minnst á bókina English Passengers eftir Matthew Kneale hér á blogginu, en hún nálgast hlutdrægni sögumannsins á annan hátt; sagan er sögð af ótal röddum og sjónarhorn hverrar persónu litast af persónuleika, fordómum, stétt, staðsetningu og persónulegri upplifun.

Agalega góð bók!

Hinn stórskemmtilegi höfundur Kneale hefur skrifað sjö skáldsögur og í þeirri nýjustu, When We Were Romans (sem reyndar er frá 2008), leikur hann sér með sjónarhorn barnsins en á aðeins annan hátt en Ian McEwan. Röddin er alltaf barnsins og Kneale býr til ótrúlega sannfærandi gegnumgangandi sjónarhorn. Sögumaðurinn er hinn níu ára gamli Lawrence, sem býr með einstæðri móður og lítilli systur. Lawrence er í verndarahlutverki gagnvart mæðgunum, hefur ákveðið að hann þurfi að halda fjölskyldunni gangandi, og strax frá upphafi skynjar lesandinn að eitthvað er ósagt og útgáfa Lawrence af veruleikanum er að einhverju leyti bjöguð.

Matthew Kneale, sposkur

Móðirin Hannah ákveður að flýja með börnin tvö undan ofsóknum föðurins og leggur af stað með þau til Rómar þar sem hún bjó á árum áður. Þetta er ein af þessum bókum sem ekki má ljóstra upp of miklu um, en Kneale nær merkilegu jafnvægi á milli hins sagða og ósagða, og við fáum að fylgjast með því hvernig Lawrence smám saman áttar sig á hinum sláandi sannleika. Lesandinn ferðast með Lawrence í gegnum bókina og sjónarhornið er allan tímann hans, og þótt við hinir fullorðnu lesendur höfum ríkari forsendur til að átta okkur á ýmsum staðreyndum er okkur aldrei hleypt langt fram úr drengnum enda upplifum við atburðarásina alfarið í gegnum vitund hans. Samband mæðgnanna er sérstaklega vel skrifað; uppfullt af sársaukafullri ást og löngun til að vernda þá sem maður elskar. Þetta er mikil þroskasaga, virkilega tilfinningaþrungin en algjörlega laus við væmni og oft ansi fyndin enda kann Kneale að beita húmor. Að lestri loknum var ég flóandi í tárum en fannst ég samt ekkert hafa verið manipúleruð til að brotna saman, eins og stundum gerist þegar höfundar klæmast á tilfinningum og skella fram öllum klisjunum í bókinni. Ég var svo hrifin af þessari bók þegar ég las hana fyrir 2-3 árum að mig langaði helst að fara með hana til útgefanda og biðja um að fá að þýða hana. Því miður hef ég ekki átt dauða vinnustund síðan þá þannig að það varð aldrei neitt úr þeim áformum ...

Jacqueline Wilson - mögulega
góðlegasta kona í heimi

Á vissan hátt minnti bókin mig á þá frábæru barnabók Lola Rose eftir Jacqueline Wilson. Wilson er efni í annan pistil (best að skrifa það hjá sér upp á framtíðina), framúrskarandi barnabókahöfundur frá Bretlandi sem skrifar skemmtilegar bækur um félagslegan raunveruleika breskra barna. Lola Rose fjallar líka um mæðgnasamband, geðsjúkdóma, ofbeldi og vanrækslu, barn sem tekur á sig óeðlilega ábyrgð og afneitun á raunveruleikanum. Ég hef ekki lesið hana í íslenskri þýðingu, sem kom út fyrir einhverjum árum hjá Forlaginu, og get því hvorki mælt með né á móti þeirri útgáfu og veit ekki alveg hvernig hún kemur út í þýðingarsamhengi, en mér finnst Lola Rose afbragðsgóð barnabók eins og reyndar flestar þær bækur Wilson sem ég hef rekist á. Hún hefur talsverða sérstöðu í breskum barnabókmenntum fyrir að notfæra sér félagslegt raunsæi í bland við mikinn húmor og í raun auðlesinn texta; það er dálítið skandinavískur blær yfir henni stundum en samt er hún líka afskaplega ensk og er óhrædd við að fjalla um enskan veruleika, misskiptingu, viðtekin gildi og félagsleg vandamál.