Bókin um píslirnar

Nú í haust sáum við nokkrar af skríbentum Druslubóka og doðranta um námskeið í Endurmenntun Háskóla Íslands um „uppáhaldsbækurnar okkar eftir íslenskar konur“. Við höfðum áður séð um árlegt jólabókanámskeið Endurmenntunar – og verðum aftur með það eftir jól – og það var virkilega skemmtilegt að sökkva sér ofan í bækurnar og fá ólík sjónarhorn annarra lesenda á þær. Ég hef aldrei verið í leshring þannig að þetta er mín fyrsta reynsla af því að ræða fagurbókmenntir á þennan skipulega hátt.

Fyrir mitt leyti stóð námskeiðið um „uppáhaldsbækurnar“ fyllilega undir nafni og ég á erfitt með að benda á neina eina bók sem mér finnst standa upp úr; þær voru flestar svo frábærar og myndaðist svo skemmtileg dýnamík á milli þeirra þegar maður las þær saman, skáldsögur, smásögur og ljóð. Ein þeirra er mér hins vegar efst í huga núna af því að hún var ein af síðustu bókunum sem við lásum, en það er Samastaður í tilverunni eftir Málfríði Einarsdóttur.

Ég man eftir að hafa átt samræður við mann sem sagðist hugga sig við að José Saramago hefði verið kominn á gamals aldur þegar hann fór að skrifa – hann var 25 ára þegar fyrsta bókin hans kom út en sú næsta kom ekki út fyrr en þremur áratugum síðar. Það var árið 1977, sama ár og Samastaður í tilverunni kom út, en það var fyrsta bók Málfríðar Einarsdóttur og hún átti þá tvö ár í áttrætt. Uppistaðan í bókinni mun reyndar hafa verið skrifuð löngu fyrr, en rataði ekki á prent fyrr en Sigfús Daðason „hirti upp blöðin“, eins og Guðbergur Bergsson orðar það í inngangsorðum, og gaf þau út.

Upplestrarstagl til að örva lestraráhuga?

Lesandi barn í Taíwan árið 2007
Mynd: Will Chen

Um þessar mundir er mikið rætt um slaka lestrarkunnáttu íslenskra unglinga samkvæmt PISA-könnun nokkurri. Af því tilefni er talað um mikilvægi þess að börn æfi sig í lestri heima hjá sér og að þau læri að það sé gaman að lesa. Sjálf verð ég æ sannfærðari um að sá háttur sem er hafður á því sem kallað er „heimalestur“ í íslenskum grunnskólum, sérstaklega á yngsta stigi, þjóni engan veginn þeim tilgangi að hvetja börn til að lesa sér til ánægju.

Ester verður ástfangin

Fyrir helgina fékk skáldsagan Egenmäktigt förfarande - en roman om kärlek, eftir Lenu Andersson, sænska Augustpriset í flokki fagurbókmennta. Þessi netta bók sem kom út í haust hefur fengið yfirþyrmandi góða dóma og hún á þá eiginlega alveg skilið því bókin, sem er með hálfóskiljanlegan titil úr lagamáli, er líklega næstbesta bók sem ég hef lesið á árinu og ég spáði henni tilnefningum og verðlaunum löngu áður en slíkar vegtyllur urðu að veruleika.

Inngangskafli bókarinnar hljóðar svona í hrárri þýðingu minni:

Kona hét Ester Nilsson. Hún var skáld og pistlahöfundur sem þrjátíu og eins árs að aldri hafði gefið út átta knapporðar bækur. Sérstakar sögðu sumir, fjörlega skrifaðar sögðu aðrir, flestir höfðu aldrei heyrt á hana minnst.
Af einstakri nákvæmni skilgreindi hún raunveruleikann út frá eigin skynjun og taldi veröldina vera eins og hún upplifði hana. Eða réttara sagt að fólk væri þannig gert að það skildi heiminn réttum skilningi ef það notaði athyglisgáfuna og lygi ekki að sjálfu sér. Hið huglæga var hlutlægt og hið hlutlæga huglægt. Hún reyndi að minnsta kosti að lifa samkvæmt þessu.
Hún vissi að leitin að viðlíka nákvæmni varðandi tungumálið væri ómöguleg en hún leitaði samt, vegna þess að annað gerði loddurum og froðusnökkum sem þóttust vera gáfaðir of auðvelt fyrir; mönnum sem höfðu ekki nægan áhuga á hvernig tungumálið afhjúpaði tengsl fyrirbæranna. Þó neyddist hún hvað eftir annað til þess viðurkenna að orðin voru ónákvæm. Hugsunin líka, þó að hún væri byggð upp af kerfisbundnum fyrirbærum og að tungumálið væri ekki eins traust og það gaf sig út fyrir að vera. Þessi saga fjallar um hinar ógnvænlegu gjár milli orða og hugsunar, ætlunar og tjáningar, raunveruleika og óraunveruleika, ásamt því sem grær í þessum gjám.
Síðan Ester Nilsson hafði, átján ára gömul, áttað sig á því að lífið gengur mestmegnis út á að berjast gegn leiðindunum og í viðleitni gegn þeim hafði hún á eigin spýtur uppgötvað tungumálið og hugmyndinar, hafði hún aldrei fundið til vanlíðunar, varla orðið niðurdregin. Hún vann stöðugt að því að túlka eðli manns og heims. Heimspekinámið stundaði hún í Konunglega tækniháskólanum og eftir að hún lauk við doktorsritgerðina, þar sem hún bar saman hið engilsaxneska og franska, það er að segja beitti naumhyggju og rökfræðilegri greiningu analítíska skólans á viðfeðmar kenningar meginlandsskólans um lífið og tilveruna, starfaði hún sjálfstætt við ritstörf.
Uppfrá þeim degi, þegar hún uppgötvaði tungumálið og hugmyndirnar og áttaði sig á hlutverki sínu, tók hún upp sparsama lifnaðarhætti, át ódýran mat, passaði upp á að nota getnaðarvarnir, ferðaðist skynsamlega, hún skuldaði hvorki bönkum né einkaaðilum og kom sér ekki í aðstæður sem kröfðust þess að hún þyrfti að gera eitthvað annað en það sem hún kaus helst að eyða tíma sínum í; að lesa, hugsa, skrifa og spjalla við fólk. Í þrettán ár hafði hún lifað á þennan hátt, meira en helming þess tíma í þægilegu og friðsælu sambandi við karlmann sem bæði leyfði henni að vera í friði og sinnti líkamlegum og andlegum þörfum hennar.
Svo hringdi síminn.

Lena Andersson

Sagan hefst svo á því Ester, sem er með afbrigðum jarðbundin og rúðustrikuð manneskja, er beðin að semja og halda fyrirlestur um listamanninn Hugo Rask. Hún tekur verkið að sér og það verður til þess að líf hennar fer gjörsamlega á hvolf. Hún verður nefnilega ástfangin af Hugo Rask, en hann er frekar sjálfumglaður og uppbelgdur náungi sem hefur lítinn áhuga á henni. Bókin fjallar um ást, sjálfsblekkingu, einsemd, þráhyggju og hvernig fólk er til í að notfæra sér aðra. Hún er einstaklega vel skrifuð og lúmskt fyndin og kaldhæðin. Efnið er að sjálfsögðu sígilt og tuggið en Lena Andersson er svo klár höfundur og stíllinn svo sérstakur, tær og léttur (ég veit ekki hvort þetta eru rétt orð) að maður sogast inn í söguna. Margir lesendur, m.a. umsjónarkona sænska bókmenntaþáttarins Babel, hafa lýst því að þeir þekki sjálfa sig og vini sína í sögu Esterar, fólk langar jafnvel stundum að æpa á sögupersónuna að senda ekki mannhelvítinu þessi fáránlegu sms, að niðurlægja sig ekki svona hrikalega og vera ekki svona asnaleg, en heimspekingurinn og femínistinn Nina Björk skrifaði aftur á móti að henni fyndist Ester eiga að væla meira í manninum og krefjast einhvers af honum. Einhver gagnrýnandi líkti Lenu Andersson við nákvæman skurðlækni, hún greinir og lýsir smáatriðum, en það er líka heillandi fjarlægð í textanum, sem er algjörlega fjarri tilfinningahlöðnum stíl margra ástarsagna. Egenmäktigt förfarande er frekar stutt skáldsaga en ansi beitt, djúp og skemmtileg.

Spenna! Gaman! Fantasía!

Fantasíuskáldsagan Afbrigði eða Divergent (2011) er fyrsta bók Veronicu Roth, sem skrifaði söguna í vetrarfríi frá Northwestern University í Illinois í Bandaríkjunum og ku hafa selt kvikmyndaréttinn að henni fyrir útskrift. Afbrigði er nýlega komin út í íslenskri þýðingu Magneu J. Matthíasdóttur hjá Björt bókaútgáfu, þeirri undirdeild forlagsins Bókabeitunnar sem einbeitir sér að útgáfu bóka fyrir stálpaða unglinga og ungmenni. Hér er m.ö.o. á ferðinni fantasía sem fellur undir skilgreininguna young adult eða bækur ætlaðar ungum fullorðnum, og eins og gjarnan vill verða um slíkar bókmenntir í dag er um þríleik að ræða; önnur bókin, Insurgent, kom út árið eftir og Allegiant á þessu ári. Þrátt fyrir YA-stimpilinn tel ég samt óhætt að segja að allir sem á annað borð kunni að meta góðan fantasíuskáldskap ættu að hafa gaman af þessari.

Afbrigði er dystópía með sögusvið í Chicagoborg ótilgreindrar framtíðar. Undangengnir atburðir, sem ekki eru skilgreindir mikið nánar, hafa orðið til þess að heimsskipulagið eins og við þekkjum það í dag er liðið undir lok og nýtt tekið við ‒ eða að minnsta kosti í Chicago, því veröldin handan borgarmarkanna er persónum bókarinnar jafn mikil ráðgáta og lesendum.

Hundakæti Ólafs Davíðssonar

„Út úr þessu tali fórum vér að þreifa á hjörtum vorum og vita, hve hart þau slægju, en oss var ómögulegt að finna hjartað í mér. Vér fundum enga hjartslátt, þótt vér þreifuðum um allt brjóstið og alla hliðina á mér. Ég er líka fjarskalega feitur, einkum innanklæða.“

Svo ritaði Ólafur Davíðsson, nemi við Lærða skólann í Reykjavík, í dagbók sína föstudaginn 19. maí 1882, skömmu áður en hann sigldi til framhaldsnáms í Kaupmannahöfn. Hinn innanfeiti Ólafur Davíðsson var tvítugur þegar þetta var, fæddur í janúar 1862, prestssonur að norðan. Hann lagði stund á náttúrufræði við Kaupmannahafnarháskóla en varð síðar þekktastur fyrir söfnun sína á íslenskum þjóðsögum, gátum, vikivökum og þulum. Árið 1955 gaf Finnur Sigmundsson út dagbók Ólafs frá námsárum hans á Íslandi og í Danmörku, ásamt bréfum hans til föður síns á sama tíma, undir titlinum Ég læt allt fjúka.

Ólafur Davíðsson. Myndin er fengin úr grein Eyþórs Einarssonar
um Ólaf í Náttúrufræðingnum 1962

Ólafur lætur sannarlega margt fjúka, sérstaklega í dagbókinni, enda er hún óumdeilanlega skemmtilegasti hluti bókarinnar. Ég myndi örugglega ekki þola þennan sjálfsánægða MR-uppskafning ef ég kynntist honum í dag, en fjarlægðin gerir fjöllin blá og mennina bærilegri. Sem persóna í eigin 19. aldar skrifum er Ólafur reglulega sjarmerandi, léttúðugur og grimmilega hreinskilinn. Sjálfur vill hann heldur ekki meina að hann sé neitt montinn, heldur fyrst og fremst raunsær: „Jóni fannst ég hafa heldur mikið sjálfsálit. Ég var ekki samþykkur því. Ég sagði, að mér fyndist að sérhver ætti að láta sjálfan sig njóta sannmælis eins og aðra og fara um sig hólsorðum eða álasorðum eftir því, sem við ætti.“