Franskur glaðningur í myndasöguformi

Á dögunum áskotnaðist mér sérlega áhugaverður gripur - franska myndaskáldsagan You Are There eftir þá Jacques Tardi og Jean-Claude Forest. Ég sumsé eignaðist hana í enskri þýðingu Kim Thompson en enska útgáfan kom út hjá Fantagraphics Books fyrir nokkrum árum, forlagi sem hefur gefið út gríðarlega mikið af góðum myndasögum, bæði seríum og stökum bókum. Mér til ævarandi skammar hafði ég aldrei heyrt af þessari tilteknu bók en kannaðist aftur á móti við Jacques Tardi sem er með þekktari teiknurum Frakka. Franska myndasöguhefðin er að sjálfsögðu stórmerkilegt form og Tardi skipar mikilvægan sess í þeirri menningu. Hann er fæddur árið 1946 og þekktastur fyrir sögurnar um Adèle Blanc-Sec, sem hafa notið gríðarlegra vinsælda í hinum frönskumælandi heimi og víðar. Á íslensku kom fyrsta sagan í seríunni um hina knáu Adèle út árið 1978 hjá Iðunni og kallaðist Birna og ófreskjan, í stíl við nafnaþýðingar þess tíma.

Jean-Claude Forest sem lést undir lok síðustu aldar var þekktastur fyrir sögur af allt annars konar kvenhetju - vísindaskáldsagnapersónunni Barbarellu. Hér eru þeir félagar þó á allt öðrum slóðum. You Are There, sem á frummálinu nefnist Ici Même og kom út í Frakklandi árið 1979 sem sería, mætti líklega helst kenna við absúrdismann; sögusviðið er landsvæðið Mornemont sem áður heyrði undir There-ættina sem hefur þó þegar sagan hefst tapað öllum eignarrétti sínum til gráðugra granna - fyrir utan veggina sem skilja að garða og hús. Eini eftirlifandi afkomandinn, Arthur There, er nú orðinn að tollheimtumanni sem gengur um veggina og hirðir toll af þeim sem fara um hliðin í veggjunum. Hann er hæddur og hataður af flestum íbúum Mornemont og á sjaldnast raunveruleg samskipti við aðra en skipstjóra fljótabáts sem siglir með vörur til Mornemont yfir stöðuvatnið sem lokar svæðið af. Hann fyllist þó óttablandinni hrifningu af Julie Maillard, dóttur ógeðfelldra hjóna, og samband þeirra verður þungamiðja í sögunni. Á sama tíma fylgjumst við með forseta landsins búa sig undir að missa völdin í yfirvofandi kosningum og lesandinn áttar sig fljótt á því að Arthur There og nágrannar hans eiga á hættu að verða leiksoppar valdastéttarinnar - peð á borði þeirra sem gera hvað sem er til að bjarga eigin skinni.

Gott myndasögustöff frá Norðurlöndunum (hinum sko)

Alltaf við og við man ég hvað bókasafnið í Norræna húsinu er mér mikil uppspretta gleði og þá fer ég margar ferðir í röð, yfirleitt alveg þangað til ég fer til útlanda, gleymi að skila bókum og þarf að biðja bóngott foreldri um að skila þeim áður en sektin skellur á. Núna er Norræna hússhrina í gangi hjá mér og ég hef nælt mér í nokkrar góðar skruddur síðustu vikurnar.

Fyrir þá sem hafa áhuga á myndasögum er ekki slæm hugmynd að kíkja í Norræna húsið og skoða úrvalið. Síðasta mánuðinn hefur verið þar afar girnileg útstilling með myndasögum norrænna kvenhöfunda, en einn af eftirlætisbókaflokkunum mínum er einmitt sænska serían um Johönnu eftir Li Österberg og Patrik Rochling (sá hinn síðarnefndi er raunar ekki kona, en hann er mjög töff). Johönnu kynntist ég í bókasafni Norræna hússins þegar ég byrjaði að lesa safnbækurnar Allt för konsten sem eru gefnar út í Svíþjóð og innihalda úrval norrænna myndasagna. Fyrsta bókin kom út 1998 og nú eru þær orðnar tíu, mjög djúsí bækur sem hafa kynnt mig fyrir ýmsum spennandi höfundum. Eins og títt er um safnrit tengi ég mismikið við höfundana en í hverju bindi hafa verið einhverjar sögur sem mér finnst alveg frábærar. Ég fékk nr. 7 og 8 lánaðar á bókasafninu um daginn og nú vantar mig bara tvær síðustu til að hafa lesið allar. Ég held þær séu allar uppseldar hjá útgefanda en eru eflaust til á alls kyns bókasöfnum á Norðurlöndunum. Það er Optimal Press sem gefur út Allt för konsten; sérhæfð forlög með svona katalóg vekja alltaf með mér ákveðinn pirring yfir að við skulum vera dvergþjóð þar sem ekkert þrífst nema það almenna.

Það var einmitt önnur bók frá Optimal Press sem ég féll algjörlega fyrir núna í haust. Í Norræna húsinu fékk ég að láni dönsku myndasöguna Glimt (las hana reyndar á sænsku undir heitinu Glimtar) eftir Rikke Bakman, sem er núna nýja uppáhalds mín.

Safarík en þó ekki svo safarík bók um góðan höfund

Þegar ég var tvítug og vann í bókabúð og drakk bjór á Sirkus allar helgar og vissi ekki alveg hvert lífið ætlaði með mig fór ég eitthvert kvöldið í Vídeóheima sálugu og valdi mér spólu sem varð ein af mínum uppáhaldsuppáhaldsuppáhaldsmyndum og talaði beint til mín í eftir-unglingsára-limbóinu. Þetta var myndin Ghost World með Thoru Birch, Steve Buscemi og Scarlett Johansen í aðalhlutverkum, en fyrir utan eftirlætisspólur bernskuáranna (eins og The Goonies og Muppet Christmas Special) eru afar fáar myndir sem ég hef séð jafnoft. Þegar ég var komin í háskóla tveimur árum síðar valdi ég mér Ghost World sem ritgerðarefni, var þá nýkomin með sjónvarp með innbyggðu DVD-tæki sem kostaði 16.000 íslenskar krónur (á gengi ársins 2003 ...) og var dýrasti gripur sem ég hafði keypt mér fyrir utan fartölvuna, og festi að sjálfsögðu kaup á myndinni á DVD til að geta analýserað hana. Þetta voru fyrstu kynni mín af myndasöguhöfundinum Daniel Clowes, en þegar ég byrjaði að skoða myndasögur af einhverri alvöru stuttu síðar leitaði ég bókina Ghost World að sjálfsögðu uppi. Clowes skrifaði handritið að myndinni ásamt leikstjóranum Terry Zwigoff; bókin kom út 1997 en myndin fjórum árum síðar.

Hr. Daniel Clowes

Það var eitthvað í Clowes sem ég tengdi strax við; eitthvað sem tengist því að hann skrifar/teiknar fólk sem er á jaðrinum, fólk sem skilur ekki alveg hvað 90% mannkyns er að pæla, fólk sem gerir sjálfu sér erfitt fyrir, fólk sem engist um af illskilgreinanlegri þrá eftir einhverju sem það veit ekki alveg hvað er. Enid, aðalpersónan í Ghost World, er föst í limbóinu mitt á milli æskunnar og fullorðinsáranna og mátar hlutverk og persónuleika á hverjum degi. Sambandið við bestu vinkonuna Beccu er farið að trosna og þegar Enid hittir hornótta tónlistarnjörðinn Seymour finnst henni hún hafa fundið sér verkefni, viðfangsefni, einhvern fastan punkt. Við sögu koma alls kyns frábærar persónur eins og satanistarnir á kaffihúsinu, bældi vinurinn Josh sem vinnur á bensínstöð, að ógleymdri hinni dásamlega hryllilegu Robertu sem kennir Enid myndmennt í sumarskólanum og byrjar á að sýna vídeóverk sitt, "Mirror, Father, Mirror", sem er toppurinn á tilgerðarlegu listagríni. Eins og hún segir við bekkinn: "I like to show it to people that I'm meeting for the first time because I think it says so much about who I am and what it feels like to inhabit my specific skin." Bókin og myndin eru reyndar uppfullar af frábærum setningum sem gott er að grípa til: "High school is like the training wheels for the bicycle of real life," segir óþolandi skólasystir í útskriftarræðu á meðan Becca og Enid ranghvolfa í sér augunum. "I can't relate to 99% of humanity," segir Seymour - ég veit!

En allavega - meiningin var ekki að fara út í langar lýsingar á Ghost World heldur fjalla örlítið um Daniel Clowes, eða réttara sagt um bók um hann sjálfan sem ég keypti mér í Edinborg. Þetta er bókin The Art of Daniel Clowes: Modern Cartoonist í ritstjórn Alvins Buenaventura. Mjög flott hönnuð og ríkulega myndskreytt eins og tilefni er til; hér komast Clowes-nördar í feitt. Bókin samanstendur af mjög miklu myndefni, sjö greinum og löngu viðtali við herra Clowes. Ferill hans er rakinn frá því hann útskrifaðist úr Pratt Institute í New York árið 1984 og allt fram til ársins 2012 - og reyndar fáum við líka að sjá bernskuverk eftir teiknarann. Það er ítarleg umfjöllun um Eightball-blaðið sem Clowes byrjaði að gefa út á níunda áratugnum og svo um stóru bækurnar sem komu seinna meir.

Greinarnar eru misgóðar og misáhugaverðar; viðtalið fannst mér eiginlega mest djúsí en ein greinin er óþolandi tilgerðarleg og flestar eru þær frekar rýrar að innihaldi. Ég bjóst við og vonaðist eftir meiru.

Með skrýtna húfu og eldhúsið á baðinu

Stundum hefur maður bók innan seilingar árum eða áratugum saman áður en maður lítur í hana og uppgötvar hversu frábær hún er. Sem dæmi um slíka bók finnst mér ég verða að segja frá Det vokser ikke hvitløk på Skillebekk (1986) eftir Iben Sandemose. Þessi bók hafði verið uppi í hillu hjá mömmu í hátt í 25 ár áður en mér datt í hug að líta í hana. Fyrir mér var þetta bara einhver bók sem mömmu hafði verið gefin í Noregi og einhvern veginn hvarflaði aldrei að mér að lesa hana—fyrr en á síðasta ári að ég sat heima hjá mömmu og var að bíða eftir einhverju og hafði ekkert betra að gera. Í ljós kom að bókin er bráðskemmtileg.

Smábækur en ekki smábarnabækur

Ókeibæ Kur gefa út tvær litlar bækur á ensku í ár. Önnur er Popular Hits II eftir Hugleik Dagsson og hin er Generalizations about nations eftir Lóu Hlín Hjálmtýsdóttur.

Í Popular Hits II er Hugleikur samur við sig: svartur húmor túlkaður með einföldum teikningum af fólki í starfi og leik. Eins og titillinn gefur til kynna byggir bókin á vinsælum lögum. Hugleikur tekur þarna ýmist titla vinsælla laga frá ýmsum tímabilum eða fræga textabúta úr þeim og túlkar á sinn hátt. „Love Cats“ er til dæmis túlkað með mynd af fremur ókræsilegri konu í hægindastól umkringdri köttum, eða því sem á góðri íslensku kallast crazy catlady. Eins og Hugleiks er von og vísa eru sumar myndirnar ögrandi eða í dónalegri kantinum. Sjálfri finnst mér þetta stórskemmtileg bók og ég mæli með henni sem tækifærisgjöf fyrir erlenda vini, svona í staðinn fyrir hinn klassíska harðfisk og brennivín. Þó er hún líklega ekki heppileg fyrir viðkvæmna, sumt fólk kann jú ekki að meta kaldhæðni.

Generalizations about nations er þýðing á bókinni Alhæft um þjóðir sem kom út í hittifyrra. Á hverri blaðsíðu er alhæfing um einhverja þjóð skemmtilega myndskreytt. Teikningar Lóu eru margslungnar og fullar af sniðugum smáatriðum og vísunum og mér finnst þær drepfyndnar (og flottar!), og alhæfingarnar sem fylgja þeim líka. Þarna má til dæmis finna alhæfingar á borð við „Finnish men find it very uncomfortable when they run into their acquaintances“, „Greeks are very susceptible to fads“ og „Columbians have a hard time falling asleep“ (enda uppfullir af kaffi!). Bókinni er skipt í kafla á landfræðilegum grunni: Norður-Evrópa, Suður-Evrópa, Austur-Evrópa, Asía, Norður-, Suður- og Mið-Ameríka, Eyjaálfa og Afríka. Eins og ég hef þegar sagt finnst mér bókin drepfyndin en eiginlega er full ástæða til að endurtaka það. Mér finnst þessi bók brjálæðislega fyndin og ég get skoðað hana aftur og aftur. Í hvert skipti tek ég eftir einhverju nýju á þeim myndum sem ég skoða. Persónulega höfðar bók Lóu meira til mín en bók Hugleiks en það er sjálfsagt smekksatriði. Alla vega mæli ég með því að allir kaupi þessa bók og gefi erlendum vinum, ja, eða bara til að eiga sjálfir. Hið sama gildir og um bók Hugleiks að þetta er ekki bók fyrir þá sem ekki kunna að meta kaldhæðni (og slíkt fólk er vissulega til) en ólíkt Hugleiksbókinni er hún þó laus við dónamyndir (nema fólki finnist dónó að hafa mynd af einhverjum á klósettinu eða pari í sleik).

Barmmikil Bennet og helmassaður Darcy

Í hittifyrra gaf bandaríska bókaforlagið Marvel út myndabókaútgáfu af Hroka og hleypidómum eftir Jane Austen í nokkrum heftum. Nancy Butler stytti frumgerðina fyrir myndskreytingu, en hún hefur áður aðallega skrifað lífstykkjaástarsögur og ekki komið nærri myndabókaheiminum áður. Hugo Pertus, sem myndskreytir Hroka og hleypidóma, er einn af hústeiknurum Marvel en útgáfan er þekkt fyrir steríótýpískar súperhetjuteiknimyndasögur. Þetta leynir sér ekki í þrýstnu vaxtalagi Bennet-systra og vöðvamassa Darcy. Að óséðu lofa þessir höfundar eiginlega ekki góðu en það er eitthvað sem virkar alveg í þessari útgáfu og er skemmtilegt. Sagan er náttúrulega frábær af hálfu Austen, og Butler kemst ágætlega frá því að koma henni fyrir í þessum knappa miðli. Hún reynir að halda sig við texta Austen, persónusköpun hennar og hjarta sögunnar. Auðvitað vantar margt og sums staðar hefur þurft að semja upp á nýtt til að stytta frásögnina, en að mestu gengur þetta upp. Enda voru teiknimyndasögurnar rifnar út, jafnt af aðdáendum Jane Austen og ungum lesendum. Fór salan fram úr björtustu vonum Marvel og sat Hroki og hleypidómar í 13 vikur á New York Times Graphic Novel Bestseller list.

Marvel-útgáfan var því komin á Austen-bragðið og í fyrra birtust fimm blöð af Sense and Sensibility (sem ég get ekki munað hvað er kölluð í íslenskri þýðingu og Gegnir er lokaður) og er sami höfundur Nancy Butler aftur að verki. Það eru mjög ólíkir teiknarar sem myndskreyta sögurnar og hafa þær því ólíkt yfirbragð. Sonny Liew var fenginn til að myndskreyta Sense and Sensibility og fer mjúkum höndum um söguna. Hann er margverðlaunaður myndskreytir sem hefur meðal annars fengið Eisner-verðlaunin. Myndirnar eru fínlegar en ekki of sætar, vinna vel með frásögninni og ná að lyfta því mikla textamagni sem er á síðunum. Sense og Sensibility hefur aldrei verið nein uppáhaldsbók hjá mér (Persuasion er mín bók), kannski út af öllum þessum feiknalöngu útskýringum á því hvað gerðist og af hverju sem Austen treður út um alla frásögnina. Í þessari útgáfu sleppur maður undan þeim að mestu og lesendanum er bara leyft að daga sínar ályktanir óstuddur. Nú verð ég kannski skömmuð en mér finnst það til bóta.


Butler virðist hafa fundið sig hjá Marvel því nú í júlí kom fyrsta heftið af Emmu út og er ekkert lát á vinsældunum Austen-teiknimyndasagnanna. Ef þú ert ekki vön að lesa teiknimyndasögur þá eru þessar útgáfur á Austen ágætis leið til að kynnast þeim.

Helga Ferdinands