Þokkalega öflugur hvirfilbylur

Í vor kom út fyrsta skáldsaga Bjargar Magnúsdóttur, Ekki þessi týpa. Druslubækur og doðrantar fengu þennan nýslegna höfund til að svara nokkrum (ókei, mis)laufléttum spurningum.

Hvers vegna byrjaðir þú að skrifa og ertu búin að skrifa lengi?

Það að hafa unun af því að skrifa er eiginlega eini rauði þráðurinn í lífi mínu, þegar ég rek ævi mína aftur á bak. Þú veist, connecting the dots, eins og Steve Jobs talar um í algjörri must see ræðu við útskrift úr Stanford. Mér hefur stundum liðið eins og þokkalega öflugum hvirfilbil sem spænist á milli staða og áhugamála. Skriftirnar eru eini fastinn í lífi mínu sem ég man eftir núna, eitthvað sem mér finnst svo innilega gaman og hefur aldrei breyst, frá því ég var mjög ung. Ég hef haldið dagbækur og hugmyndabækur í tæpa tvo áratugi og man fyrst eftir mér svona 13 ára að baksa við að skrifa hnyttna myndatexta í ljósmyndaalbúm heimilisins.

Reiðhjól fyrir fiskinn?

Það kemur alltaf nýr dagur eftir Unni Birnu Karlsdóttur kom út fyrir skömmu hjá Bjarti. Bókin fjallar um konu sem snýr aftur á æskuslóðirnar í íslenskri sveit eftir áratuga fjarveru í New York. Hún hafði átt erfiða bernsku, móðirin hafði yfirgefið fjölskylduna og faðirinn var drykkfelldur og ofbeldishneigður, og stungið af til Ameríku sem unglingur, gifst moldríkum Bandaríkjamanni og meikað það í fjármálaheiminum. Þegar sagan hefst er hún nýskilin, eiginmaðurinn hafði yngt upp hjá sér og farið frá henni, og faðir hennar nýdáinn. Bókin snýst svo um það hvernig hún fótar sig eftir þetta áfall og finnur nýjar leiðir í lífinu og gerir upp við fortíðardrauga í leiðinni.

Fjórar konur og kaffihús

Það er rétt rúm vika síðan hér birtist viðtal við Sólveigu Jónsdóttur, sem nýverið sendi frá sér sína fyrstu skáldsögu, Korter. Þegar ég sendi henni spurningarnar var ég ekki búin að lesa bókina en hlakkaði mikið til þess. Nú er ég búin að lesa hana, og sé að ég hefði kannski átt að senda henni öðruvísi spurningar.

Ég spurði hana nefnilega svolítið mikið útí skvísubókastimpilinn, því undir þeim formerkjum hefur verið fjallað um bókina og kápan hefur greinilegar skírskotanir til skvísubókahefðarinnar. En ég er ekki alveg sannfærð um að innihaldið gefi endilega tilefni til þess. Bókin hverfist vissulega um konur á þrítugsaldri, en hinn steríótýpíski vinkvennahópur og neyslumenningin, sem oft er talin eitt af einkennum hefðarinnar, er víðsfjarri. Engin af konunum kaupir sér föt, varaliti eða hælaskó á frásagnartímanum. Þær eru frekar í því að nurla saman fyrir skoti á barnum, draga gamla kjóla upp af gólfum og dusta af þeim rykið eða lufsast um með skítugt hár og syrgja.

Þar sem eru konur, þar eru karlar

Í síðustu viku kom út skáldsagan Korter, sem er fyrsta bók blaðakonunnar Sólveigar Jónsdóttur. Hún hefur vakið töluverða athygli og fengið lofsamlega dóma.

Bókin er kynnt til sögunnar sem skvísubók, en ég hef einmitt mikinn áhuga á, og ber nokkuð blendnar tilfininngar til, skvísubókaformsins. Einn af mínum uppáhaldsrithöfundum er flokkuð sem skvísubókahöfundur og margar skvísubækur eru alveg frábærar, en um leið set ég spurningarmerki við markaðssetninguna, einsleitar umbúðirnar sem þessar bækur eru oftar en ekki settar í og svo ég tali nú ekki um litavalið og myndmál á kápum (þið vitið, háir hælar, varalitir og martini-glös). Að sama skapi þá fer afskaplega í taugarnar á mér hversu margir líta niður á þetta bókmenntaform þar sem konur fjalla um raunveruleika kvenna.

Ég ákvað þess vegna að setja mig í samband við Sólveigu og fá að forvitnast svolítið um hana og nýútkomna bók hennar.

Hvað heitir þú fullu nafni, hvað ertu gömul og við hvað vinnurðu? 
Sólveig Jónsdóttir, er 29 ára og starfa sem blaðamaður.

Hefur þú lengi haft áhuga á skrifum? Þú hefur starfaði sem blaðamaður, en hefurðu skrifað mikið af skáldskap líka? 
Mér hefur þótt skemmtilegt að skrifa alveg frá því ég var í grunnskóla og hef skrifað töluvert af skáldskap þó svo að hann hafi að mestu verið fyrir skúffuna. Reyndar fékk framhaldssagan um einkaspæjarann Sly Cunningham að koma fyrir sjónir almennings þegar ég bjó úti í Edinborg.

Bókin er kynnt undir formerkjum "chick lit" eða skvísubókmennta. Nú hafa sumir skvísubókahöfundar (t.d. Marian Keyes) talað um að þeim sé ekki sérstaklega vel við skvísubókastimpilinn og segja hann raunar gera lítið úr áhugamálum og reynsluheimi kvenna (t.d. með því að nota styttinguna lit., sem gefi til kynna að þetta sé ekki alvöru litteratúr). Og að sama skapi sé gert lítið úr alvarlegum umfjöllunarefnum með því að skella varalit, hælaskóm eða bleikri kápu á bækurnar. Hvernig líður þér með "skvísubókastimpilinn"? 
Ég get að sumu leyti tekið undir þetta. Þetta hefur með þá tilhneigingu að gera að þurfa að setja bækur í flokka en bækur innan „skvísubókmenntaflokksins“ geta verið jafn misjafnar og þær eru margar, alveg eins og krimma-bækur eru ólíkar þó svo að þær eigi það sameiginlegt að snúast um glæpi. Konur sem hafa áhuga á pólitík, listum og menningu mega líka hafa áhuga á háum hælum og varalit án þess að það sé verið að gera lítið úr neinu af þessu. Bókin er fyrst og fremst saga um fólk þó svo að ég vissi að ég kæmi til með að eiga auðveldara með að setja mig inn í hugarheim kvenna en karla og þær séu því í forgrunni. En þar sem eru konur þar eru karlar, þar sem eru karlar eru konur og sagan er því fyrst og fremst um samskipti fólks.

Þykk sneið af osti og hárið í klemmu

Ég tvísteig lengi með þessa færslu. Ég hafði áhyggjur af því að það væri ljótt að skrifa eitthvað neikvætt um fyrstu bók nýs höfundar. Hver vill ekki vera jákvæður og hvetjandi í slíkum tilfellum? Ég hugsaði því með mér að kannski ætti ég bara að láta það eiga sig að skrifa um þessa bók. En á hinn bóginn finnst mér að ef höfundur gefur út bók og kynnir hana opinberlega þá hljóti viðkomandi að vilja láta taka sig alvarlega og þar með að geta tekið þeirri gagnrýni sem sett er fram á verkið. Að lokum varð þetta seinna sjónarmið ofan á og hér kemur því álit mitt á Níní eftir Steinunni Fjólu Jónsdóttur.

Um er að ræða þroskasögu ungrar konu, Níníar, sem er í byrjun kennari á Íslandi. Hún er orðin leið á tilbreytingarlausu lífi sínu og ákveður að flytja til Spánar án þess að stefna þar á neitt sérstakt starf eða nám. Hún kemur sér þar fyrir í litlu þorpi og síðar á sveitabæ, og kynnist í kjölfarið nýjum hliðum á sjálfri sér. Bókin virðist hugsuð sem svokölluð skvísubók, að minnsta kosti eru áherslurnar á þá lund. Mikið er lagt upp úr hinu ljúfa lífi á Spáni, sem virðist felast í sólböðum og sundi og alls konar notalegheitum, sem og verslunarferðum á markaði sem og í stærri verslunarkjarna og er þá iðulega keyptur fatnaður. Við fáum oftast að vita hverju söguhetjan klæðist þann daginn og svo eru þarna heitir spænskir elskhugar, sveitasæla og mikið lagt upp úr vinkvennastússi.

Jaðarsetning kvenkyns rithöfunda?

Grein á vefnum The Bookseller fjallar um að sala á bókum eftir ákveðna kvenrithöfunda í Bretlandi, sem gjarna eru seldar í stórmörkuðum, fari minnkandi. Þarna eru nefndar Marian Keyes, Jodi Picoult, Dorothy Koomson og fleiri. Tekin eru dæmi um minnkandi sölu hjá einstökum höfundum, en heildarsalan í Bretlandi á 20 söluhæstu kvenrithöfundunum sem selst hafa mest undanfarin ár hefur minnkað um 10%. Menn velta vöngum yfir hvernig standi á þessu, fólk er almennt að spara við sig í kreppunni, rafbækur eru komnar til sögunnar og eitthvað fleira er tínt til. Síðan er vitnað í bókmenntaritstjóra tímaritsins Marie Claire, sem segir:

People are getting a bit sick of the chick lit look, and the term as a genre label—it seems to cover such a wide range. The jackets make it seem frothy and light, but a lot of books with those covers actually deal with quite serious things.

Hún vill sem sé meina að lesendur séu búnir að fá nóg af chick-lit kápunum og stimplinum, margar þessar bækur fjalli í raun um mjög alverleg efni en sé pakkað inn í rangar umbúðir. Ég er ekkert frá því að eitthvað sé til í þessu hjá Marie Claire-blaðakonunni en athugasemd lesanda fyrir neðan fréttina á bookseller-vefnum vakti líka athygli mína.

Why always this distinction on "Women's fiction". Donaldson's comment "It's possible budget-conscious women doing the weekly shop are denying themselves a purchase they'd have made happily a couple of years ago." only emphesises the general opinion that only women read books written by women, and female novelists only write for a female audience. Completely ridiculous. Surely sales on "Men's fiction" is hit just as hard by the belt-tightening of recent years. Why perpetuate this marginalising of women's writing which still keeps the majority of female novelists on the sidelines?

Já, hvers vegna er þetta chick-lit hugtak eiginlega til? Hvað gerir bók að chick-lit? Ég ræddi þetta við sænska metsöluhöfundinn Kajsu Ingemarsson þegar hún var á Íslandi í sumar, en það fer í taugarnar á henni að bækurnar hennar séu víða flokkaðar sem skvísubækur. Hún sagði að sér fyndist margar skáldsögur eftir sjálfa sig og aðrar skrifandi konur, sem flokkaðar eru sem skvísubækur af útgefendum og lesendum, bara vera skáldsögur á borð við t.d. þær sem Nick Hornby skrifar, og hélt því fram að þetta væri ein leið til að setja skáldsagnaskrifandi konur út á jaðarinn. Mér finnst þetta áhugaverðar vangaveltur, en nú er jafnvel farið að kalla ákveðnar bækur eftir karlmenn chick-lit. Hafa lesendur Druslubóka og doðranta skoðun á málinu?

Kvennabókmenntir og skvísubækur

Í viðtali við Jónínu Leósdóttur á vefritinu Pressunni er skáldsaga hennar Allt fínt, en þú? sögð tilheyra þeim flokki bókmennta sem kallaður hefur verið kvennabókmenntir. Þetta er vissulega rétt, þannig séð, þarsem það er erfitt að skilgreina bók eftir konu um konur og reynsluheim þeirra ekki sem kvennabókmenntir. En fyrir minn pedandíska þankagang þá er þessi flokkun ekki alveg að gera sig. Í mínum huga tilheyrir Allt fínt, en þú? undirflokkuninni skvísubók sem á hinni fögru engilsaxnesku tungu myndi útleggjast „chick lit“ án þess þó að falla kannski alveg inn í þröngan ramma þeirrar flokkunar. Ekki að það sé eitthvað aðalatriði að flokka allt niður í öreindir sínar – en það er kannski svolítið mikilvægt í þessu tilfelli því bæði byggt á því sem höfundurinn segir í áðurnefndu Pressuviðtali og bókinni sjálfri er ljóst að lagt er upp með að skrifa bók útfrá ákveðnum viðmiðum, segi kannski ekki alveg formúlu, og færa þau viðmið (eða formúlu ef vill) uppá íslenskan raunveruleika.

Jónínu ferst þetta ætlunarverk vel úr hendi. Bókin er fín skvísubók, þó kannski frekar fyrir aðeins eldri og heldri skvísur, og sagan gengur vel upp innan þeirra marka sem henni eru sett. Ég las hana í einum rykk, sem ekki gerist oft núorðið, og var vel sátt að lestri loknum. Það er eitthvað þægilegt við að lesa bók einsog þessa sem rennur vel áfram, er lipurlega skrifuð og fjallar – þó á eilítið ýktan hátt sé - um aðstæður og atburði sem flestir geta sett sig inn í, að hluta til að minnsta kosti. Mér fannst sagan í flesta staði mjög fyndin, þó auðvitað sé aðeins dökkur undirtónn. Það hefði t.d. verið auðvelt að gera úr endinum ofurvæmið drama, en Jónínu tekst þar að taka skemmtilegt spin sem að mínu mati gefur sögunni aukið vægi og gerir það að verkum að hún fellur ekki alveg í formúlufarið.

Í stuttu máli sagt: skemmtileg og fjörleg bók sem er vel þess virði að leggjast í lestur á.

Sigfríður

Síðasta pulsan á grillinu – bókablogg um Makalaus

Skvísubókin Makalaus eftir Tobbu Marinós fjallar um Lilju Sigurðardóttur og ástarmál hennar. Lilja er 25 ára og vinnur í almannatengslum og markaðsmálum hjá fyrirtækinu Tækn. Hún er „nú alveg makalaus“ (hress og skemmtileg) og bókstaflega makalaus ung kona sem dreymir um að finna hinn fullkomna mann og hamingjuna.

Bókin er samtímasaga úr Reykjavík, málfar bókarinnar er rosalega „2010“ og höfundi tekst, eftir því sem ég fæ best séð, vel að skrifa hugsanir og samtöl ungs fólks í dag. (Vinkona Lilju segir t.d. „Jú, það er næs. Og sæll, kynlífið...“ (131)). Það er svona eftir-hruns-stemming (minnst er nokkrum sinnum á kreppu), en þegar Lilja þarf að markaðssetja nýja símann Zeitung 2000, sem á að taka við af Blackberry, sést hve lítið hefur breyst. Hún heldur símatískusýningu sem gæti verið beint upp úr bók eftir Steinar Braga, nema hér á hún ekki að vera óhugnarleg:

„Flottar fyrirsætur í húðlituðum þröngum samfestingum munu ganga fram sýningarpall. Þær stoppa við endann á pallinum og taka myndir með símanum, svara símtali og svo framvegis til að sýna virkni símans. Það sem sést á skjánum hjá þeim birtist líka á tjaldi fyrir aftan þær.“ (84)

Sýningin vekur mikla aðdáun, síminn selst grimmt og Lilju tekst að heilla einn ríkasta mann Íslands (einn af þeim sem komst vel frá hruninu) með ferskum hugmyndum sínum.

Fleira gerir bókina að samtímasögu, hver kafli hefst til dæmis á facebook-status, með tilheyrandi kommentum og lækum. Þetta minnir á bókina Flottastur@facebook sem fjallað hefur verið um á þessari síðu, en það vill svo skemmtilega til að Hákon Karl, aðalpersóna F@f, skýtur upp kollinum í örskamma stund í Makalaus. (Eru að verða til einhvers konar facebookbækur þar sem persónurnar þekkjast innbyrðis?!) En það er ekki bara facebook og hrunið sem skjóta upp kollinum í bók Tobbu, heldur líka gosið í Eyjafjallajökli. Lilja verður ástfangin og ber tilfinningar sínar saman við gosið:

„Mig langar allt í einu upp að gosinu. Standa á Eyjafjallajökli og stara. Á mörkum brjálaðs kulda og hita. Þannig líður mér. Það veit enginn hvað gosið mun standa lengi yfir. Fólk spáir og spekulerar.
Ég veit heldur ekki hvað gosið í mér stendur lengi.“ (264)

Lilja er vinamörg, falleg og skemmtileg, en henni finnst eitthvað vanta í líf sitt. Rétta manninn. Þetta er ekki einhver óþægileg tilfinning sem gerir vart við sig að öðru hvoru, eða hugsun sem skýtur stundum upp kollinum, heldur fer nokkurn veginn öll hennar orka í að hugsa um karlmenn á einn eða annan hátt. Hún veltir mikið fyrir sér stefnumótamenningu í Reykjavík og rifjar upp gömul stefnumót og veltir fyrir sér þeim nýjustu. Í bókinni eru stefnumót ekki einföld skemmtun, maður fær það reyndar á tilfinninguna að þau séu algjör höfuðverkur. Maður á að passa að líta ekki út fyrir að hafa reynt of mikið. Bíó er bannað þangað til eftir fjórða stefnumót. Ef maður ætlar að sofa hjá er eins gott að vera í samstæðum nærfötum. Og karlmenn eiga ekkert að borga allt, en það er bæði sanngjarnt og herramannslegt að þeir borgi annað hvert skipti. Þetta eru bara nokkrar af „reglunum“. Síðasta reglan sem ég taldi upp, þessi um að karlmenn eigi að borga allt annað hvert skipti, en annars bara helminginn, einkennist af hugarfari sem nokkuð ber á í bókinni. Hugarfari sem ég hélt að væri úrelt. Annað dæmi um þetta hugarfar er þegar Lilja lætur sig dreyma um að giftast ríka manninum sem hún er skotin í og veltir því þá fyrir sér hvort hún myndi hætta að vinna (og verða þá fjárhagslega alveg háð honum).

Annað meginumfjöllunarefni bókarinnar er útlit Lilju. Við fylgjumst með sögupersónu í ellefu vikur (bókin er á dagbókarformi) og í byrjun hverrar viku fáum við að vita hvað hún er þung eða hversu mikið hún hefur lagt af síðan í síðustu viku. Þyngdin er stundum sett í samhengi við hvernig henni líður þá stundina, þ.e. hvort hún er ástfangin eða ekki. Lilja gerir reglulega lista yfir það sem hana vantar í lífinu og (fyrir utan kærasta) eru það bara fegrunarvörur og föt. Hún heldur því fram að oftast sé hún að gera sig til fyrir sjálfa sig:

„Ég er alger hælakona og hugsa mikið um útlitið. Er ekkert heltekin af því en vil líta vel út og þótt margir – sérstaklega karlmenn – misskilji það þá er ég yfirleitt að hafa mig til fyrir sjálfa mig.“ (24)

Ég ætlaði fyrst að skrifa að þessi bók stæðist ekki Bechdel-prófið sem er stundum notað á kvikmyndir (http://bechdeltest.com/). Þá þarf mynd að uppfylla þrjú skilyrði: 1) að það séu tvær eða fleiri konur í myndinni – tékk, 2) að konurnar tali saman - tékk og 3) að þær tali saman um eitthvað annað en karlmenn. Makalaus slapp fyrir horn vegna þess að konurnar tala ekki eingöngu saman um karlmenn, heldur líka útlitið.

Lilja á traustan vinkvennahóp sem hún dýrkar, en vandamálið er að hún er sú eina í hópnum sem er ennþá á lausu. Þegar hún hugsar um sambönd vinkvenna sinna verður hún örvæntingarfull, henni líður eins og hún sé síðasta kótelettan í kjötborðinu sem enginn vill. Eða þá síðasta pulsan á grillinu sem er að verða köld og enginn vill borða. Þetta orðalag er reyndar dæmi um húmor höfundar, sem er svo steiktur og skemmtilegur að hann dregur jafnvel athygli lesanda frá því hversu niðurdrepandi innihald bókarinnar er.

Það er húmorinn í bókinni sem kemur manni í gegnum hana. Lilja heldur því fram að konur komist áfram á vinnustaðnum vegna þess að þær eru klárar, ekki út af útlitinu. Samt hugsar aðalpersóna ekki um neitt annað en karlmenn og útlit. Hún segist vera hætt að telja kíló vegna þess að hún sé ástfangin – en tveimur blaðsíðum seinna er hún komin á viktina í ræktinni og dáist að því að „kílóin hrynji bara af.“ Hún ætlar að hætta að lifa eftir listum (yfir það hvað hana vantar og hvað hún þarf að gera til að verða hamingjusöm/ná í mann), en skrifar samt lokalista til að lifa eftir í bókarlok. Húmorinn sættir mótsagnirnar í textanum og hjálpar okkur að hlæja að dapurlegum heimi, hann losar um spennuna til þess að lesendur geti haldið áfram þessum óþarfa „leik“ sem samskipti kynjanna eru (samkvæmt bókinni). En þökk sé öllu gríni bókarinnar, hef ég líklega aldrei skemmt mér jafn vel við að lesa eitthvað jafn niðurdrepandi.

Guðrún Elsa Bragadóttir

Sumarbústaðabók um venjulega stelpu

Sítrónur og Saffran eftir Kajsu Ingemarsson er rólegheitabók, hentar vel til þess að taka upp í sumarbústað eða bara upp í rúm til að slappa af fyrir svefninn.

Sagan er um Agnesi, unga konu sem upplifir margt sem flestir upplifa eflaust einhvern tíma á ævi sinni, til dæmis það að missa vinnuna, kærasta og ástvin. Hún er þó svo heppin að eiga frábæra vinkonu og fjölskyldu sem vilja henni vel, svona fólk sem heldur alltaf með manni en mætti stundum skipta sér örlítið minna af. Í upphafi bókar reynir yfirmaður Agnesar að nauðga henni í vínkjallara fína veitingahússins sem hún vinnur á. Hún kemst af eigin rammleik undan krípinu, en er rekin og þarf að leita sér að vinnu án þess að geta vænst þess að fá meðmæli fyrir sitt mikilvægasta starf. Löngunin til að Agnes rísi upp og berjist gegn ruddalegum ríkum körlum sem misnota starfsfólk sitt í skjóli þeirra valda sem fjármagn gefur þeim kviknar vissulega hjá lesanda. Kannski er ekki hægt að búast við þessháttar baráttu í svona bók, en það er þó hressandi að lesa chick-lit sem fjallar ekki bara um verslunarferðir. Eftir þetta atvik fylgjumst við með tilraunum Agnesar til að koma sér aftur á lappirnar og reyna að halda lífinu í fyrra horfi, þegar breytingar virðast óhjákvæmilegar.

Bókin er létt og skemmtileg, en fjallar þrátt fyrir það um ýmislegt alvarlegt og erfitt. Þótt Agnes geti virst of venjuleg og lítið spennandi í byrjun bókar, finnst lesanda örlög hennar skipta máli, maður les smám saman hraðar, mann langar að stíga inn í bókina og segja Agnesi fyrir verkum, hrista hana mögulega til. Agnes er svo venjuleg að hún verður nokkurs konar everywoman, Jóna Jónsdóttir og þess vegna er afskaplega auðvelt að spegla sjálfan sig og þá sem maður þekkir í henni.

Guðrún Elsa