Fótspor Áslaugar frá Rauðalandi

Í norskri Hjálpræðishersverslun, eða Fretex, datt ég í bækur. Og auðvitað var hornið með gömlu bókunum mest spennandi. Í þessu horni var bók sem einhverra hluta vegna fangaði athygli mína. Ég fór að glugga í hana þarna á staðnum og mér fannst innihaldið toga mig svo til sín að ég gat ekki annað en keypt bókina. Þetta var ljóðabókin Fotefár (Fótspor) eftir Aslaug Vaa, gefin út af Aschehoug árið 1947, í ódýru og yfirlætislausu bandi eins og títt hefur verið með ljóðabækur.

Eintakið hefur höfundur áritað og gefið í jólagjöf 1949, eða alla vega gefið um jólaleytið (Joli 1949 stendur þar skrifað): „Kjære Finn. Med takk for dette året! Hjarteleg helsing, Aslaug V“. Finnur þessi virðist ekki hafa verið gefinn fyrir ljóðalestur, alla vega hafði hann ekki fyrir að skera nema fyrstu þrjár arkirnar og las því ekki lengra en að blaðsíðu 25, en bókin er 65 síður að lengd. Ég man ekki hvenær ég fékk síðast í hendur bók með óskornum örkum og naut þess vel að ljúka skurðinum fyrir Finn.

Aslaug Vaa fæddist 1889 í Rauland í Telemark og ólst upp í því héraði. Hún starfaði sem blaðamaður og þýðandi í Noregi en bjó líka um skeið bæði í París og Berlín með eiginmanni og börnum og nam þá franskar bókmenntir, listasögu og leikhúsfræði. Það vill svo til að dóttursonur hennar hélt fyrirlestur á Íslandi í vikunni, stjórnmálaheimspekingurinn Jon Elster. Vaa var orðin 45 ára þegar hún gaf út sitt fyrsta höfundarverk, ljóðabókina Nord i leite (1934). Auk átta ljóðabóka skrifaði hún fjögur leikrit. Hún dó árið 1965.

Fotefár er eins og önnur verk Vaa skrifuð á nýnorsku og væntanlega einhverri Þelamerkurútgáfu af henni. Mér finnst einhvern veginn allt önnur tilfinning að lesa nýnorsku en norska bókmálið, það er eins og sambandið við málið verði eitthvað persónulegra, líklega vegna þess hve mikið líkari nýnorskan er íslenskunni. Í bókinni má til dæmis rekast á ýmis orð sem ég man ekki til að hafa séð í annarri skandínavísku, eins og „andlit“, „tindar“ og „stutt“ (svo örfá dæmi séu tekin). Oft er um að ræða íslenskulegar myndir af orðum sem finna má í flestum norrænum málum, eða setningagerð og orðasambönd sem minna á íslensku.

Ýmsir bragarhættir koma fyrir í bókinni en flest eru ljóðin þó á frjálsu formi, óbundin af bragfræðireglum. Vaa virðist hvorki hafa verið það sérstakt metnaðarmál að fylgja slíkum reglum né að hunsa þær, hún gerir það sem hentar hverju sinni, sitt á hvað. Yrkisefnin eru af ýmsum toga en náttúran er áberandi sem og það sem við getum kallað hið manneskjulega. Ljóðin hafa mörg á sér draumkenndan blæ, sum hafa erótíska undirtóna og mörg fela í sér einhvers konar ákall til réttlætis. Það má kannski segja að Vaa fjalli um náttúruna og jörðina, samband manns og náttúru, sambönd manna hvers við annan, bæði á einhvers konar glóbal grundvelli og persónulegum, og svo innra líf einstakra manna. Náttúrulýsingar úr heimahögunum eru í bland við hugleiðingar um stöðu mannsins í heiminum. Í ljóðinu Eg deilir Vaa til dæmis á drottnunargirni og ofmetnun mannsins gagnvart náttúrunni, eða bara heiminum öllum:

Dag einn hef ég þvingað ána til að stansa,

spyrjandi starir hún á mig úr stíflunni

og kallar mig herra.

Þann daginn sem ég hamdi kraft árinnar

og gerði hann að þjóni mínum,

fann ég himin og jörð

hvíla í hendi mér.

Það var þá sem ég fór að velta fyrir mér

hvort það væri ekki ég

sem hefði skapað þau.
(úr Ég)

Pólitíska vitund má greina í fleiri ljóðum í bókinni, meðal annars í titilljóðinu Fotefár sem fjallar um meðferð þeirra „sem hugsa í tölum“ á Afríkubúum. Afríka og samspil Afríku og Vesturlanda virðast hafa verið Vaa hugleikin því eitt af leikritum hennar, Honningfuglen og leoparden (samið og uppfært 1955), fjallar um togstreitu Vestur-Afríkumanns sem snýr aftur til heimahaganna eftir langa dvöl í Norður-Evrópu.

Það sem snertir mig hvað dýpst við bókina er hvernig Vaa nær að sveifla sér fyrirhafnarlaust úr því að horfa inn á við yfir í að horfa út, til dæmis til fjarlægra fjalla, og hvernig maður virðist fylgja henni allan tímann. Í rauninni má kalla þetta baráttubók, hún fjallar um innri baráttu sem ytri og gerir það á einhvern skemmtilega svífandi hátt.

Hafragrautur og ljóð

Um daginn tók ég upp lífsreglu. Það er fátíður viðburður, enda ástæðulaust að setja sér reglur ef litlar líkur eru á að þeim verði framfylgt lengur en viku. Nú er liðinn næstum mánuður og reglan gildir enn sem er merkilega góður árangur. Hún felur í sér að ég eigi ekki að fara út úr húsi á morgnana án þess að hafa borðað morgunmat, alveg sama þótt ég sé orðin sein (sem er algengara en ekki).

Nú er ég orðin rútíneruð í að sjóða hafragraut í svefnrofunum og líka í að hlaupa til, kippa pottinum af hellunni og hreinsa eldavélina þegar sýður upp úr því ekki gef ég mér tíma til að standa yfir pottinum meðan suðan kemur upp. Svo sest ég róleg í nokkrar mínútur og ét grautinn, sem er gott, en stundin fullkomnast ekki nema ég hafi orð fyrir augunum.

Þótt mjólkurfernurnar hafi skánað eftir að hætt var að birta meint ljóð eftir grunnskólanema á þeim duga þær heldur skammt sem lesefni. Svo eru þær ekki eins skemmtilegar og í gamla daga þegar langa heitið á B2-vítamíni var tilgreint til viðbótar við stafinn og númerið (ef ég man rétt); nú er búið að svipta mann möguleikann til að velta vöngum yfir því hvers konar vín þetta ríbóflavín sé eiginlega.

Fljótlega uppgötvaði ég að það hentar fullkomlega að lesa alvöru ljóð í/með morgunmat. Oftast er nokkuð auðvelt að finna mátulegan skammt fyrir mínúturnar sem hafragrautsátið tekur en valið getur samt verið vandasamt því ekki er sama hvers konar ljóð eru lesin í þessu samhengi. Einn morguninn urðu Blótgælur eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur t.d. fyrir valinu. Sú bók hefur verið í miklu uppáhaldi hjá mér síðan hún kom út (og er enn) en ég uppgötvaði að allt hefur sinn tíma og það getur verið áhættusamt að neyta Blótgælna snemma morguns. Ég álpaðist til að opna bókina á upphafsljóðinu, „Morgunn“, sem er svohljóðandi:

með nauðgunarseyðing í klofinu
rauðeygð og einhvers staðar
miðja vegu milli ölvunar og þynnku
skríður dögunin fram úr
lætur fallast á hnén
og ælir litríku hálfmeltu innvolsi sínu
yfir okkur varnarlaus

Í ljós kom að það getur verið allnokkrum erfiðleikum bundið að lesa um ælu og éta hafragraut um leið. Reyndar slapp fyrir horn að ég tæki þátt í uppköstum dögunarinnar en þetta var samt nokkuð brött byrjun á morgninum. Vissulega vaknar maður rækilega við að fá blauta tusku framan í sig en ég hef reynt að velja mér mýkri eða allavega öðruvísi lendingu síðan.

Síðustu daga hafa Tvíbreitt (svig)rúm, Bak við maríuglerið og fleiri af elstu bókum Gyrðis Elíassonar verið á morgunverðarborðinu og bjargað því sem bjargað verður af hverjum degi. (Þökk sé Þórdísi fyrir að minna á þær þegar það fagnaðarefni fréttist að Gyrðir fengi bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs – ég dreif mig á bókasafnið og birgði mig upp en þrái að eignast þessar ljóðabækur einhvern tíma. Veit einhver um eintök sem vantar gott heimili?)

Á þessum tímum þegar tíðarfarið er rysjótt á ýmsum sviðum hefur ljóðið „Orðsendíng til regnfólksins“ (úr Bak við maríuglerið frá árinu 1985) t.d. verið afbragðs upphaf á degi:

í
votviðrinu
sem verið hefur undanfarna daga
hef ég
setið inni
við og
spunnið vef
úr hugsanaþráðum

fljótlega
mun ég
streingja hann
yfir þök
húsanna

strax
og upp
styttir

---------------------

P.S.
Hvað með ykkur, kæru lesendur, lesið þið við morgunverðarborðið? Ef svo er, hvað?

P.P.S.
Fregnir herma að von sé á nýjum ljóðum eftir Kristínu Svövu. Ég bíð spennt eftir að kanna hvernig þau passa við hafragraut á morgnana.

Þegar vinkona mín keypti mér óvart metsölubók

Ég óskaði eftir Amazon kyndli í útskriftargjöf í haust. Það var auðsótt mál, en þegar hann kom til landsins voru flutningsgjöld og tollar hærri en verðið fyrir gripinn sjálfan og ég fékk svo mikið samviskubit að ég borgaði það sjálf.

Og þarsem kyndillinn minn er eina gjöfin sem ég hef fengið og síðan fundið mig knúna til að niðurgreiða, þá hét ég sjálfri mér því að vera dugleg að nota hann. Ég hef staðið svona þokkalega vel við það, enda er þetta hin fínasta græja og þægileg í umgengni. Það sem mér finnst best við hana er hvað maður er fljótur að kaupa sér bækur, maður þarf ekki að fara útí bókabúð eða bíða spenntur eftir sendingu frá útlöndum lengur, heldur ýtir maður einfaldlega á nokkra takka og glæný bók birtist á skjánum. Kaupferlið er þó ef til vill aðeins of auðvelt, einsog ég komst að þegar ég leyfði vinkonu minni að skoða gripinn í örskotsstund og hún keypti mér óvart metsölubók. Amazon gerir sér væntanlega grein fyrir vandamálinu, því það á víst að vera hægt að fara inn á síðuna þeirra og leiðrétta svona mistök, en ég fann ekki útúr því í fljótu bragði og ákvað því bara að treysta á kosmósinn og lesa metsölubókina.

Metsölubókin heitir Water for elephants og er eftir Söru Gruen. Hún er áreiðanlega á metsölulistanum af því að bráðum kemur út kvikmynd sem er byggð á henni með engan annan en Robert Pattinson, Tvælæt-sjarmörinn sjálfan, í aðalhlutverki. Bókin kom víst út á íslensku árið 2008 í þýðingu Karls Emils Gunnarssonar og ég geri fastlega ráð fyrir því að hún verði endurútgefin í kilju með Robert Pattinson á kápunni bráðlega. Bókin fjallar um ungan mann, Jacob Janowski*, sem er við það að ljúka dýralæknanámi þegar hann missir foreldra sína í hræðilegu bílslysi og verður (eðlilega) svo um og ó að hann getur ekki klárað lokaprófið og hleypur út í buskann og stekkur síðan um borð í lest sem brunar framhjá. Lestin reynist tilheyra sirkus sem ferðast um Bandaríkin þver og endilöng. Sirkusstjórinn kemst að því að Jacob er næstum því dýralæknir og býður honum starf. Jacob er ungur og svolítið saklaus. Í sirkusnum er lífsbaráttan hörð og hann lærir ýmislegt af góðhjartaða fílnum Rosie og hinum skepnunum sem hann kynnist þar, og kemst fljótt að raun um að mannskepnan er versta skepnan. Og auðvitað verður hann svolítið ástfanginn líka.

Gruen er sambandið á milli manna og dýra greinilega hugleikið og mér þótti oft nóg um grimmdina sem sirkusdýrin sæta í sögunni. Hún virðist hafa rannsakað söguefni sitt vel, og ég (sem hef eiginlega aldrei skilið hvað fólki finnst svona heillandi við sirkusa) las hana í einum rykk og skemmti mér bara prýðilega vel við lesturinn.

Það eina sem fór í taugarnar á mér var hvað Marlena, aðalkvenhetjan í bókinni, var bjargarlaus. Hún er næstum einsog sirkusdýrin sem sæta illri meðferð; Fallegur sakleysingi sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér og Jacob þarf að bjarga.


*Þessi nafngift persónunnar á alveg áreiðanlega eftir að rugla alla Team Jacob liðana í Edward vs. Jacob Tvælæt stríðinu ákaflega mikið í ríminu.

Læðst milli trjánna með Gyrði

Hipp hipp húrra! Mikið voru það ánægjuleg tíðindi sem bárust í dag – nei, ég er ekki að tala um stórfréttina „16 þúsund tonn af fiski í flugfrakt“ sem birtist á RÚV, heldur þá gleðifregn að Gyrðir Elíasson skuli hljóta Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs í ár fyrir smásagnasafnið Milli trjánna.

Milli trjánna, sem kom út hjá Uppheimum fyrir þarsíðustu jól, er æði magnþrungið safn 47 stuttra sagna; eins og ef til vill má segja um höfundarverk Gyrðis í heild eru þetta sögur sem láta lítið yfir sér en eru samt um leið svo stórar, þær teygja sig út fyrir blaðsíðurnar og ramma þeirrar atburðarásar sem lýst er í hverri sögu. Angurværðin er alltumlykjandi sem og óræð eftirsjá, eða kannski löngun eftir einhverju sem aldrei varð. Það er eitthvað haustlegt við stemninguna, eins og skrítna nostalgían sem hellist yfir mann með haustrigningunni, eins og eitthvað sé horfið og komi aldrei aftur.

Þótt bókin sé safarík mæli ég með því að treina sér hana, að minnsta kosti í nokkur kvöld – lesa ekki of margar sögur í einu því þrátt fyrir að þær tengi ákveðið andrúmsloft stendur hver saga sem sterk heild. Þær skilja lesandann gjarnan eftir í lausu lofti, eða öllu heldur þegar ákveðnum hápunkti hefur verið náð, og það sem eftir stendur eru hughrifin fremur en atburðarás eða efnislegt inntak. Þess vegna er vel þess virði að leyfa sér að melta hverja sögu þótt auðvitað langi mann helst að æða áfram og fá að lesa meira.

Í bókinni er mikið af því sem hægt er að kalla fallegan ljótleika, eða kannski ljóta fegurð. Sögur sem lýsa yfirþyrmandi tómleika og einsemd, sögur sem draga fram óvæntan óhugnað eða lýsa óþægilegum hlutum á afar myndrænan hátt. Sumar eru blátt áfram David Lynch-legar í afbökun sinni á hinum kunnuglega veruleika; vængjaða veran í Glerhúsi, tvöfalda tilveran í Gjörningaþoku og Dýrið úr samnefndri sögu eru þeim mun óhugnanlegri vegna þess hve stíllinn er meitlaður og allt að því varfærnislegur. Aðrar eru einfaldlega fallegar á tregablandinn máta; sagan Bókaskápurinn hlýtur að höfða til allra þeirra sem hafa lesið sig í gegnum lífið.

Milli trjánna er hins vegar líka skemmtileg bók og meinfyndin – þótt hin Gyrðislega angurværð sé aldrei langt undan er þetta engin þunglyndislesning heldur þvert á móti; hún fyllti mig að minnsta kosti löngun til að lesa meira, skrifa meira, já og lesa meira af Gyrði því ég á örugglega helminginn af bókunum hans eftir.

Til hamingju með daginn sem að kvöldi er kominn!

Góðar fréttir

Þegar ég var unglingur kom bókin Tvíbreitt (svig)rúm eða Póesíbók númer eitt komma tvö út. Ég las hana í bókabúð og heillaðist svo mjög að ég sagði flestum sem á vegi mínum urðu frá því. Skömmu síðar gaf vinkona mín mér bókina í afmælisgjöf og hafi einhver ljóð verið í uppáhaldi hjá mér síðan eru það þau sem eru í þessari bók. Það er svosem ekkert endilega neitt meira um það að segja og Gyrðir Elíasson er alltaf jafn góður hvort sem hann fær verðlaun eða ekki, en í morgun horfði ég á beina útsendingu á netinu þar sem tilkynnt var að Gyrðir fái Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs og það hafði og hefur miklu meiri áhrif á mig en öll peningaumræðan undanfarið hefur haft.

Hér er smá umfjöllun um bókina Okkurgulur sandur sem kom út fyrir síðustu jól.

Gyrðir ...

... fær verðlaun. Rétt í þessu var tilkynnt að hann hljóti Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs!

Gyrðir Elíasson á afmæli

Í dag, 4. apríl, er Gyrðir Elíasson fimmtugur. Víðsjá á föstudaginn var tileinkuð Gyrði og á vef RÚV má hlusta á þáttinn.

Uppheimar gefa af tilefni afmælisins út þýðingu Gyrðis á safni ljóða eftir 36 skáld víðsvegar að úr heiminum. Það elsta, kínverska skáldið Tao Tsien, var uppi á fjórðu öld en það yngsta, bandaríska skáldkonan Jane Hirshfield, er fædd 1953. Bókin heitir Tunglið braust inn í húsið og í fréttatilkynningu um hana segir:

Hópurinn sem hér hefur valist saman gæti virst sundurleitur við fyrstu sýn – heims þekkt skáld, sem Íslendingum eru að góðu kunn, innan um lítt þekkt ljóð skáld sem ekki hafa verið þýdd áður. Fljótlega koma þó í ljós þeir þræðir sem liggja á milli skálda, þótt þau tilheyri ólíkum menningar heimum. Einn þráður sem má lesa sig eftir er hvernig kínversk og japönsk ljóðahefð hefur markað spor sín í ljóðlist heimsins; annar sýnir hvernig með skáldskapnum er tekist á við skuggana í sálarlífi mannsins. Sterkasti þráðurinn liggur þó í valinu á skáldum og ljóðum því þýðandinn, Gyrðir Elíasson, kynnir hér úrval sem fléttast listilega saman við hans eigin skáldskap.

Ég er komin með eintak af bókinni og ætla að glugga í hana næstu daga og segja ykkur svo nánar frá þeirri lestrarreynslu.

Þórdís

P.S. Á bokmenntir.is er þegar komin umfjöllun um ljóðasafnið.

Ragnheiður Gestsdóttir hlaut Sögustein - bókmenntaverðlaun IBBY á Íslandi

Sögusteinn, barnabókaverðlaun IBBY á Íslandi, voru afhent í fjórða sinn í gær 2. apríl, á alþjóðlegum degi barnabókarinnar. Upphæð verðlaunanna er 500 þúsund krónur en þau eru veitt rithöfundi, myndlistarmanni eða þýðanda sem með höfundarverki sínu hefur auðgað íslenskar barnabókmenntir.

Var það einróma álit valnefndar, sem skipuð var Önnu Heiðu Pálsdóttur, bókmenntafræðingi, Ármanni Jakobssyni, bókmenntafræðingi og Rögnu Sigurðardóttur, myndlistarkonu og rithöfundi, að Ragnheiður Gestsdóttir skyldi hljóta verðlaunin. Í greinargerð valnefndar segir meðal annars: Dómnefndin telur að Ragnheiður Gestsdóttir hafi með skáldsögum sínum, myndskreytingum, léttlestrarefni, endursögðum ævintýrum, söngvasöfnum og textasöfnum og fleiru, lagt fram mjög mikilvægan skerf til íslenskra barnabókmennta. Verkin hennar spanna allt frá fyrstu sporum barnsins inn í ævintýraheim bókmenntanna með vísum, söngvum og litlum ævintýrum, alla leið til unglingsáranna með tilheyrandi vandamálum, þroska og uppgötvunar á hlutverki einstaklingsins í lífinu.

Afhending verðlaunanna var lokahnykkur hátíðahalda IBBY á Íslandi vegna dags barnabókarinnar, en sl. fimmtudag, 31. mars, stóð félagið fyrir sögustund 42.000 grunnskólabarna á aldrinum 6-16 ára í einu. Þá var ný íslensk smásaga eftir Kristínu Helgu Gunnarsdóttur, síðasta Sögusteinshafa, lesin fyrir alla grunnskólanema á Íslandi og var henni samtímis útvarpað á Rás 1.

Sögusteinn var fyrst afhentur árið 2007. Áður hafa Sigrún Eldjárn, Kristín Steinsdóttir
og Kristín Helga Gunnarsdóttir fengið Sögustein IBBY.

Línudans í Sovétkerfinu

Mig langar til þess að hoppa á vagn þessara skyndilegu afkasta Druslubókakvenda og mæla með ofsalega fínni bók sem ég las fyrir tæpum mánuði. Hún heitir Málamiðlunin, The Compromise í ensku þýðingunni sem ég las, en titilinn kann ég ekki að hafa yfir á upprunalega málinu; hún er eftir rússneska höfundinn Sergei Dovlatov (fæddur 1941, dáinn 1990).

Sögumaður bókarinnar er samnefndur höfundi, blaðamaðurinn Sergei Dovlatov sem vinnur á dagblaði í Tallinn á Sovéttímanum. Hver kafli fjallar um eitt verkefni sem Dovlatov fær í hendurnar og titillinn á bókinni er viðeigandi; sögurnar lýsa ekki síst sífelldum málamiðlunum blaðamannsins, línudansi hans við allar þær fáránlegu aðstæður sem sovétkerfið býður upp á. Einn fyndnasti kafli bókarinnar segir til dæmis frá því þegar stjórnvöld ákveða að fjögurhundruðasti íbúi Tallinn muni fæðast á ákveðnum degi og Dovlatov er sendur á sjúkrahúsið til að finna heppilegan fjögurhundruðasta íbúa. Barn og foreldrar verða auðvitað að vera flekklausir þegnar, sem reynist þrautin þyngri að finna, og þegar Dovlatov loksins dettur niður á hentugt barn (eftir að hafa bandað frá sér einu gyðingabarni og einu sem átti þeldökkan föður) þarf hann að reyna að sannfæra nýbakaða föðurinn um að varpa fyrir róða nafninu sem foreldrarnir höfðu valið á soninn en velja annað og þjóðlegra í staðinn. Í þeim tilgangi fer hann að sjálfsögðu með pabbann á barinn og hellir í hann vodka, sem er ekki óalgeng niðurstaða í sögunum, þar sem fólk bregst ósjaldan við þrúgandi aðstæðum sínum með því að verða dauðadrukkið.

Allur þessi stofnanabundni fáránleiki, hræsni og tvöfeldni hins daglega lífs innan kerfisins og sú passíva vodkaþrungna þrjóska sem blaðamaðurinn ræktar með sér eru auðvitað tragikómísk, en bókarhöfundurinn dansar þann línudans mjög fimlega og tónninn er alveg ómóralskur. Stíllinn er blátt áfram og látlaus en hittir naglann alltaf á höfuðið og bókin er mjög fyndin og skemmtileg þrátt fyrir andlega niðurdrepandi aðstæður sögumannsins.

Þess má geta, ef einhver hugsjónaútgefandi les þessa færslu og ákveður í uppljómun sinni að það sé kominn tími til að Sergei Dovlatov verði gefinn út á íslensku, að nær tilbúin þýðing á annarri skáldsögu eftir hann, Ferðatöskunni, er til á íslensku óútgefin, gerð af einum fremsta Dovlatov-aðdáanda landsins, sem lánaði mér einmitt Málamiðlunina. Ég segi eins og sagt er á er.is: „Ef þú hefur áhuga, sendu mér skiló.“ Þess má einnig geta, fyrir óbreytta áhugasama lesendur, að bæði Málamiðlunin og Ferðataskan eru til í enskri þýðingu á Þjóðarbókhlöðunni.

Kristín Svava

Uppvakningar, eitrað gas og gufupönk

Cherie Priest er afar afkastmikill bandarískur rithöfundur. Hún hefur skrifað fantasíur, vísindaskáldskap og hrylling, og einhver á Wikipedia flokkar skrif hennar sem „Southern Gothic“, eða gotneskar sögur sem gerast í Suðurríkjum Bandaríkjanna.
Undanfarið hefur hún þó einbeitt sér að gufupönki og hefur skapað heilan heim sem hún kallar Clockwork Century. (Og fyrir þá sem ekki þekkja gufupönk (e. steampunk) þá er það vísindaskáldskapur sem oft er staðsettur á Viktoríutímanum þar sem snjallir vísindamenn hafa skapað hin undarlegustu tól og tæki sem öll eru knúin áfram af gufu)

Sögusviðið í Boneshaker, sem er fyrsta bókin í Clockwork Century bókaflokkinum, er Seattle árið 1863. Bandaríska borgarastríðið geisar en Seattle er draugaborg. Því vísindamaður að nafni Leviticus Blue byggði ógurlega borvél fyrir Rússa sem þeir ætluðu að nota til að grafa eftir gulli í Klondike, en þegar hann prufukeyrði maskínuna gróf hún í sundur borgina (og undir alla bankana og gullhlaðnar hirslur þeirra) og úr iðrum jarðar slapp eitrað gas sem drap alla sem komust í tæri við það. Og ekki nóg með það, heldur risu sumir aftur upp frá dauðum, ófrýnilegir og rotnandi, og fóru að borða þá sem sluppu við eitrið. Eftirlifendur húrruðu þessvegna upp vegg og híma fyrir utan í menguninni og draga fram lífið í sollinum.
Ekkja uppfinningamannsins, Briar Wilkes, býr þar við þröngan kost með sautján ára syni sínum Zeke, þangað til hann hverfur einn daginn. Hún fer að grennslast fyrir um ferðir hans og kemst að því að hann hefur haldið inn fyrir vegginn til að leita að ummerkjum um föður sinn. Briar dustar rykið af gasgrímunni sinni, dregur fram byssuna og fær far með loftskipi inn í mengaða miðborgina. Þar hittir hún skrítna Kínverja og kynlega kvisti og berst við blóðþyrsta uppvakninga og brjálaðan vísindamann.

Briar er afar hörð í horn að taka og leggur allt í sölurnar til að bjarga syni sínum. Hún getur séð um sig sjálf og sjálfstæðið er svo mikið að hún á erfitt með að þiggja hjálp þegar hún er í boði. En auðvitað áttar hún sig á hinu fornkveðna: Enginn er eyland, og sérstaklega ekki þegar maður er með gasgrímu með stífluðum filterum yfir vitunum og þúsund uppvakninga á hælunum og valið stendur á milli þess að vera étinn eða slást í för með handalausri konu, brynklæddum risa og klæðskiptingi sem var einusinni indíánaprinsessa.

Priest er sem stendur að skrifa fjórðu bókina í Clockwork Century heiminum. Hún heldur úti bloggi þar sem hún leyfir lesendum að fylgjast með skrifunum og ég mæli sérstaklega með fyrir rithöfunda sem vilja fá minnimáttarkennd.
Því henni finnast tvö þúsund orð á dag nefnilega vera „low end of respectable“.

Hildur

Viðtalsbók við afkastamikinn höfund

Joyce Carol Oates er með rosalegt plan, það er gígantískt prójekt í gangi og sennilega má tala um köllun. Hún virðist vera að reyna að fanga Bandaríki nútímans, koma böndum á þau og lýsa þeim í allskonar flóknu samhengi og til þess notar hún skáldskapinn. Ég hef bara lesið eina bók eftir Joyce Carol Oates, Blonde, sem er skálduð ævisaga Marilyn Monroe og mikill múrsteinn. Ég var frekar ánægð með þá bók, sem ég las skömmu eftir að hún kom út árið 2000. Neðst á Wikipedia-síðu um Oates er listi yfir verk hennar, ég nenni ekki að telja þau en þetta er gríðarlegt höfundarverk svo ekki sé meira sagt. Oates er reglulega orðuð við Nóbelinn, en kannski tapar skáldkonan á afköstunum, hugsanlega nennir sænska akademían ekki að þvælast í gegnum höfundarverkið auk þess að þurfa stöðugt að vera að lesa eitthvað nýtt sem kemur út eftir hana. En kannski er hún líka mjög mistæk, ég er of illa að mér til að geta sagt til um það.

Joyce Carol Oates vaknar snemma, byrjar strax að vinna og vinnur og drekkur te til klukkan tvö. Síðan hjólar hún eða skokkar og svo les hún handrit seinnipartinn en hún rekur bókaútgáfu og gefur út bókmenntatímarit með manninum sínum (eða gerði það allavega þegar viðtalsbókin við hana kom út árið 2003, nú er maðurinn sem hún átti í áratugi dáinn og hún á nýjan mann). Hún vinnur alla daga ársins og tekur sér aldrei frí!

Bókin sem ég var að lesa heitir Joyce Carol Oates - Samtal med Stig Björkman. Þetta er sem sé viðtalsbók kvikmyndagerðarmannsins Björkmans við skáldkonuna, en hann hefur áður gert svona viðtalsbækur, m.a. eina ágæta við Woody Allen. Bókin var unnin þannig að Björkman tók viðtöl við Joyce Carol Oates í eigin persónu, hringdi stundum í hana, þau skrifuðust á og síðan skrifaði Stig Björkman líka eigin ritgerðir um verk Oates og birtir þau í bókinni. Þau höfðu ekki tölvupóstsamskipti því Oates var búin að loka tölvuna inni í skáp og notaði bara ritvél og blöð og blýanta því henni fannst óþægilegt að nota tölvu.

Mér fannst gaman að lesa þessa bók þótt óneitanlega hefði ég þurft að vera betur lesin í verkum Oates, það er mjög mikið fjallað um einstakar bækur hennar. En viðtölin við hana þar sem hún ræðir um uppvöxt sinn, ævi og bandarískt þjóðfélag eftirstríðsáranna eru mjög áhugaverð.

Oates skrifar skáldskap um fjölskyldulíf Ameríkana, börnin og nágrannana, stútfullu matvöruverslanirnar, drive-in bíóin og lífið í úthverfunum, stéttaskiptinguna, fátækt sumra og ríkidæmi annarra, valdaleysi einstaklingsins og ofbeldið sem allsstaðar er sýnilegt. Í bókunum hennar er mikið um fjölskyldur sem eru að leysast upp, hún rýnir í samfélagið og gagnrýnir. Oates hefur áhuga á allskonar hlutum, til dæmis hefur hún mikinn áhuga á box-íþróttinni og hefur skrifað um hana og tengir hana stríðsþorsta, sem hún telur vera innbyggðan í manneskjuna (ég held nú reyndar að hún sé eitthvað úti að aka í þessu).

Ég veit ekki til þess að nokkuð hafi verið þýtt eftir Joyce Carol Oates á íslensku en lestur þessarar viðtalsbókar varð til þess að mig langar að lesa meira eftir hana.

Þórdís

Dagur barnabókarinnar - saga og sögusteinn

Alþjóðlegur dagur barnabókarinnar er haldinn 2. apríl ár hvert. IBBY-samtökin standa af því tilefni fyrir því að fimmtudaginn 31. mars verður frumsamin saga eftir Kristínu Helgu Gunnarsdóttur lesin upp í grunnskólum landsins og í útvarpi landsmanna kl. 9.45.

Á laugardaginn verða Sögusteinsverðlaunin síðan veitt í Borgarbókasafninu, en þá heiðra IBBY-samtökin rithöfund/myndskreyti/þýðanda sem hefur auðgað íslenska barnabókaflóru. Um er að ræða peningaverðlaun og verðlaunagrip.

Um sögustein segir svo í þjóðsögum Jóns Árnasonar: „Sögusteinn finnst í maríuerluhreiðri í maí. Skal maður bera hann á sér í blóðugum hálsklút og láta hann í hægra eyra þegar maður vill verða einhvers vísari af honum; segir hann þá allt sem maður vill vita.“

Þórdís

Ástarbréf til Dorine

Kannski rámar einhver ykkar í frétt úr erlendum dagblöðum frá árinu 2007. Fréttin sagði frá heimspekingi sem ásamt eiginkonu sinni stytti sér aldur í sumarhúsi þeirra austur af París. Fyrir það sem á eftir kemur er ágætt að rifja það upp.

Dag einn síðla í september, þegar hreingerningarstúlkan sem þjónaði André og Dorine Gorz, kom að húsinu til að sinna skyldum sínum, sá hún að miði hafi verið festur á útidyrnar: „Hringið á lögregluna. Ekki koma upp.“ Hjónin fundust svo látin hlið við hlið í hjónarúminu. Dorine hafði átt við erfið veikindi að stríða árum saman og þau gátu ekki hugsað sér að skiljast. Hann var 84 en hún 83 ára.

Ári áður kom út í Frakklandi bókin Lettre à D. Histoire d’un amour þar sem Gorz ávarpar konu sína. Bréfið naut mikilla vinsælda meðal franskra lesenda og kom út í enskri þýðingu að Gorz látnum.

Til að byrja með var ég var á báðum áttum. Eintal aldraðs heimspekings hljómar ekki sérlega áhugavert lesefni. Ég hef satt að segja ekki tölu á þeim bókum eldri manna sem legið hafa á mínu náttborði og eru ritaðar undir einhverju yfirskyni, en eru í raun bara röfl og sjálfsupphafning þar sem minnst er á aðra merka menn, eina og eina konu í framhjáhlaupi og blessuð námsárin. Ég þurfti ekki að lesa lengi til að átta mig á því að bréfið hans Gorz er laust við allt það sem svo gjarnan einkennir slíkar sjálfsbókmenntir.

Rithöfundurinn, blaðamaðurinn og aktívistinn André Gorz var nokkuð áhrifamikill maður á sinni tíð. Hann var af austurrísku bergi brotinn, fæddur í Vín en flúði til Sviss í síðari heimsstyrjöldinni. Þaðan fluttist hann til Parísar fyrir tilstilli Sartre, en Gorz kynntist Sartre og Beauvoir þegar þau voru á ferðalagi í Sviss. Í París starfaði Gorz sem blaðamaður og rithöfundur allt sitt líf. Á fræðilega sviðinu var hann undir sterkum áhrifum af marxisma. Hann skrifaði mikið um vinnu, framleiðslu og annað eftir því. En hann var líka einn aðalfrumkvöðullinn á sviði pólitískrar vistfræði og helgaði sig þeim fræðum á síðari árum. Sjálf heyrði ég fyrst um hann í gegnum verk Ivan Illich en þeir voru nánir vinir og samstarfsmenn.[1]

Gorz hitti hina bresku Dorine fyrst haustið 1947 og lýsir hann fundum þeirra sem ást við fyrstu sýn. Þau voru saman upp frá því. Giftu sig fljótlega, bjuggu saman, unnu saman og voru óaðskiljanleg. Þau voru ólík. Hún var lífsglöð, afslöppuð og hrókur alls fagnaðar hvar sem hún kom. Hann var þyngri í skapi og botnaði aldrei í því að þessi ómótstæðilega kona skyldi kæra sig um að leggja lag sitt við hann. Þau voru um margt óvenjulegt par. Þau gátu ekki án hvors annars verið í nokkra klukkutíma og þau ákváðu snemma að samband þeirra skyldi vera barnlaust. Gorz lét síðar hafa það eftir sér í blaðaviðtali að hann hefði ekki getað hugsað sér að deila Dorine með neinum, ekki einu sinni börnum þeirra.

Um fimmtugt veiktist Dorine af ólæknandi taugasjúkdómi. Hún ákvað að kljást við veikindi sín án aðstoðar hefðbundinna lyfja og vestrænna lækninga, enda má skilja það af skrifum Gorz að veikindi hennar hafi einmitt orsakast af íhlutun læknisfræðinnar. Nokkrum árum áður var litarefni sprautað í Dorine til þess að taka röngenmynd af mænu hennar og líkaminn náði ekki að losa sig við efnin. Eftir að Dorine veiktist vörðu þau hjón tíma sínum að mestu út í sveit, þar sem þau ræktuðu matjurtir, stunduðu jóga og voru sjálfum sér nóg. Gorz tók virkan þátt í að gagnrýna nútíma læknis- og lyfjafræði meðan Dorine reyndi að lina kvalir sínar með öllum tiltækum ráðum. Síðar greindist hún með illvígt krabbamein til viðbótar við taugasjúkdóminn.

Letter to D hefur öll þau sígildu einkenni sem alvöru ástarjátning þarf að hafa til að bera. Gorz lýsir konunni sinni í smáatriðum – líkama hennar og anda, háttum hennar og hvernig annað fólk sá hana og brást við henni. Lesandinn getur ekki annað en orðið ástfanginn af þessari bresku stúlku. Hún er svo óvenjuleg, klár og skemmtileg. Hún laðar að sér manneskjur og dýr. Hún eldar hollan og góðan mat. Hún fyrirlítur prjál og neyslu, neitar að tolla í tískunni en er alltaf klassísk, svo óumræðanlega glæsileg og tímalaus.

Það er eitthvað yfirmáta tragískt við þessa ástarsögu. Það er eftirtektarvert hversu harður Gorz er við sjálfan sig. Honum finnst hann alls ekki hafa verið samboðinn Dorine og hann iðrast. Til dæmis er honum ofarlega í huga myndin af Dorine sem hann dró upp í sögunni The Traitor, sem hann skrifaði um þrítugt og er að hluta sjálfsævisöguleg. Stúlkan sem þar birtist lesendum er óframfærin og öðrum háð, talar lélega frönsku og á erfitt með að eignast vini. Hann þráspyr sig hvers vegna í ósköpunum hann hafi lýst henni á þann veg, þegar hún var í raun algjör andstæða þess – lífleg, afslöppuð og eftirsótt. Maður getur ekki annað en fundið til með þessum gamla manni, sem ásakar sjálfan sig svo mjög fyrir eitthvað sem maður áttar sig ekki stundum á hvað er. Hann talar sjálfan sig svo niður að stundum spyr maður sig sömu spurningar og hann sjálfur: hvað sá hún eiginlega við hann?

Bókin er stutt, enska þýðingin telur ekki nema 130 síður með eftirmála. Hún er minnisstæð samtímalýsing. Við sjáum Evrópu rísa upp eftir seinni heimsstyrjöldina, fylgjumst með stúdentaóeirðum í París og hræringum í fjölmiðlum. Við verðum vitni að ofurtrú samfélags á nýjustu tækni og baráttu hugsandi fólks gegn henni.

En fyrst og fremst er ástarbréfið heimild um manninn André Gorz og konuna hans Dorine. Lesið bréfið. Það mun koma út á ykkur tárum.

Hilma

---

[1] Handahófskennd leit í marxískum fræðum heimilisins leiddi í ljós að Gorz er getið víða. Negri og Hardt vísa til dæmis í hann á nokkrum stöðum í Empire bls. 422 (nmgr 16), 458 (nmgr. 18) og 472 (nmgr. 5) og Deleuze og Guattari ræða hugmyndir hans á bls. 238 í Anti-Oedipus.

Það eru að koma rithöfundar

Norræna húsið, í samvinnu við bókaútgefendur, stendur fyrir nokkrum höfundakvöldum á tímabilinu 14. apríl – 1. júní 2011 og þangað eru allir velkomnir á meðan húsrúm leyfir. Höfundarnir eru:

Kristian Olsen Aaju frá Grænlandi, tilnefndur til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs í ár fyrir bókina Det tatoverede budskap.

Mariane Petersen ljóðskáld frá Grænlandi og hefur nýverið gefið út ljóðasafnið Storfangerens efterkommere

Carl Jóhan Jensen frá Færeyjum

Tóroddur Poulsen frá Færeyjum, tilnefndur til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs í ár fyrir bókina Útsýni.

Eva Gabrielsson frá Svíþjóð, flestir þekkja hana sem ekkju Stiegs Larsson en hún er einnig rithöfundur sjálf og hefur gefið út endurminningar sínar og bókina Sambo. Ensammare an du tror.

Kajsa Ingemarsson, höfundur bókanna Sítrónur og saffran sem kom út í fyrra og Bara vanligt vatten sem kemur út í íslenskri þýðingu í ár undir yfirskriftinni Allt á floti.

Fleiri höfundar munu sennilega bætast í hópinn þegar nær dregur en nánari upplýsingar um dagskrána má finna á vef Norræna hússins og við skellum kannski áminningu inn á þessa síðu líka.

Þrjú atriði sem gott er að hafa í huga áður en maður les Grámosinn glóir eftir Thor Vilhjálmsson

Fyrir um það bil þremur vikum byrjaði ég að lesa Grámosinn glóir. Ég ætlaði að klára hana fyrir kennslustund á mánudegi og byrjaði að lesa helgina áður, en svo tókst mér bara að lesa um það bil sextíu blaðsíður vegna þess að ég sofnaði, ítrekað, á meðan á lestrinum stóð. Það var ekki að ástæðulausu sem ég sofnaði – ég fell iðulega í djúpt dá á meðan á löngum umhverfislýsingum stendur og svo fannst mér þetta líka allt saman svolítið ruglingslegt. „Af hverju eru elskendurnir sem voru í svona góðum fíling nokkrum blaðsíðum fyrr grátandi næst þegar þau hafa samfarir?‟ hugsaði ég önug rétt áður en ég sofnaði í þriðja skiptið. Jú, það var af því að þetta var ekki sama fólkið. Það eru tvö, jafnvel þrjú, pör af elskhugum í sögunni.

Jæja, nú ætla ég að hætta á það þessi færsla hljómi eins og kafli úr sjálfshjálparbókum á borði við þessa eða jafnvel þessa og koma með örfáar ábendingar til þeirra sem vilja lesa þessa ágætu bók.

1. Ég fékk heimapróf í vikunni sem krafðist þess að ég kláraði þessar tvöhundruð blaðsíður sem ég átti eftir af bók Thors. Ég úthlutaði sjálfri mér einn dag til að lesa bókina og svo óheppilega vildi til að ég þurfti líka að hjálpa mömmu í IKEA þennan sama dag – ég hafði ekki mínútu aflögu fyrir blund. Ráð: þegar þið lesið lýsingar á náttúrunni, sem skáldið „nemur með yrkjandi auga‟, gangið þá um gólf og lesið upphátt, helst með tilþrifum. Og verið alveg róleg, það er allt í lagi að gera þetta í almannarými, t.d. í IKEA – ef fólk má í sífellu vera blaðrandi í gsm-síma í kringum mann, þá má alveg lesa upphátt náttúruinnblásnar draumsýnir skálds í kringum þetta sama fólk. (Ég las að minnsta kosti tuttugu blaðsíður á meðan ég hjálpaði mömmu að velja skáp og leita að skóhorni). Upplestur gerir lýsingarnar skemmtilegri og enginn sofnar.

2. Sagan er hvorki í réttri tímaröð (allavega svona framanaf), né eru persónur kynntar til sögunnar með nafni. Þegar það eru tveir menn að ganga í náttúrunni í upphafi bókar, þá eru það Ásmundur sem er sýslumaður og skáld, og fylgdarmaður hans Þórir. Þeir eru á leiðinni austur á land, þar sem Ásmundur á að stjórna réttarhöldum yfir hálfsystkinunum Sæmundi og Sólveigu og dæma í máli þeirra. Í öðrum kafla bókarinnar „Laufskálaþætti‟, er Ásmundur í góðu stuði í Kaupmannahöfn, einhverju áður en hin eiginlega saga hefst (og Ásmundur fer til réttarhaldanna). Í þeim kafla er ein besta kynlífslýsing sem ég hef lesið – Ásmundur með ástkonu sinni. Í næsta kafla „Afmor‟ er ekki alveg jafn hress kynlífslýsing, en sá kafli fjallar líka um fyrrnefnd hálfsystkini og forboðna ást þeirra. Þetta eru aðalsöguþræðir bókarinnar, en inn á milli er sagt frá Svartármálinu svokallaða (Jón Jónsson drekkir óléttri ástkonu sinni í Svartá), en það er morðmál sem faðir Ásmundar hafði dæmt í stuttu áður og Ásmundur er að stúdera til að undirbúa sig fyrir komandi réttarhöld.

3. Það er líka gott að vita að bókin er byggð á sögulegum atburðum, Sólborgarmálinu svokallaða. Sólborg var ákærð fyrir að hafa átt mök við hálfbróður sinn og eignast með honum barn sem þau urðu svo að bana (ég segi ekki meir!). Einar Benediktsson skáld réttaði í málinu, en aðalpersónan, Ásmundur, er byggður á honum.

Jæja, nú takið þið fram eintökin ykkar af Grámosanum og einn tveir og byrja! Ég gef ykkur sólarhring. Þetta verður easy.

Guðrún Elsa

Friðlausir hvíldardagar

Ég var að klára að lesa fyrstu skáldsögu Braga Ólafssonar, Hvíldardaga, sem kom út hjá Bjarti árið 1999.

Bókin fjallar um mann (hvers nafns er ekki getið) sem vinnur á lager, en hefur verið skikkaður af yfirmanni sínum til að taka þriggja mánaða sumarfrí sem hann á inni. Hann hefur í raun engin plön fyrir sumarfríið, en honum dettur í hug einn laugardag að fara í Heiðmörk, aðallega vegna þess að hann fær samviskubit yfir því að hafa logið því að frænku sinni sem vildi bjóða honum í mat, að hann væri að fara út á land. Hann er ekki kominn lengra en á Hringbrautina þegar bíllinn hans bilar, þannig að hann hættir við ferðina. Svona reynist líf hans að miklu leyti vera – það er alltaf eitthvað að gerast, eitthvað eða einhver sem hefur ófyrirsjáanleg áhrif á líf hans þegar hann vill raunverulega bara fá að vera. Vera í friði, vera til.

Bók Braga er bæði fyndin og erfið. Við fylgjumst með viku í lífi aðalpersónu og frásögnin er í fyrstu persónu þannig að við kynnumst bæði því sem hann gerir og hugsar. Mér fannst ég oft skilja þennan mann vel, ég fann jafnvel til með honum, en á sama tíma þoldi ég hann ekki. Lesandi fær að sjá í honum alla þessa smávægilegu og hlægilegu galla sem ég held að allir hafi upp að vissu marki, en eru svo fáránlegir að við viljum ekki að aðrir komist að því að við höfum þá. Hann hugsar til dæmis óþarflega mikið um það hvað aðrir séu að hugsa, eyðir töluverðum tíma í langa og ítarlega dagdrauma um það hvernig það væri að þekkja fólk sem hann þekkir ekki og hann á erfitt með að taka einfaldar ákvarðanir. Hann segir meinlausar lygar til að komast hjá því að hitta fjölskyldu sína og eyðir mikilli orku í það að komast hjá því að gera hluti, en endar auðvitað á því að eyða meiri tíma og orku í undanbrögð og fresti heldur en það hefði tekið að gera hlutinn bara strax. En það eru þessi smávægilegu, hlægilegu atriði sem eru uppistaðan í aðalsögupersónu og í raun meginefni bókarinnar. Og maður hlær og engist um til skiptis.

Annars fannst mér bara mjög gaman að lesa þessa bók Braga, mér fannst alveg fáránlegt að hafa ekki lesið neina af skáldsögum hans eftir að ég sá leikritið Hænuungana (sem er einmitt líka eftir hann) um daginn og skemmti mér konunglega. Ég held ég lesi fleiri.

P.s. Ég er nýbúin að kynnast svokölluðum tumblr-síðum og mér finnst vel við hæfi að linka á eina slíka á þessu bloggi: http://womenreading.tumblr.com/

Guðrún Elsa

Ylur útí hversdaginn

Þar eð seint ku vera betra en aldrei dreif ég loks í að skrifa um Síðdegi, níundu ljóðabók Vilborgar Dagbjartsdóttur, sem einhverntímann fyrir ekki svo alltof löngu síðan hefði mátt skoðast hér sem jólabókarfærsla - en, og enda er það einn hinna áþreifanlegri efnisþráða bókarinnar: tíminn líður.

Síðdegi olli mér engum vonbrigðum og staðfesti Vilborgu jafnvel enn frekar í þeim uppáhaldsessi sem ég hef haldið hana síðan hún kenndi mér í Austurbæjarskólanum í fjórða bekk (en námsgreinin sú nefndist einfaldlega „Ljóð“ í stundaskránni). Eins og oft áður eru konur henni hugleikið yrkisefni, einnig náttúran og á stundum þetta tvennt samfléttað: fyrsta ljóðið er helgað fjallkonum af ýmsum toga, í öðru er hauströkkrið persónugert í líki „gamallar ömmu“, þ.e. frá gömlum tíma, stígandi rokkinn taktfast í horni sínu. Í ljóðinu „Furða“ má greina bergmál af ljóði Ingibjargar Haraldsdóttur, „Kona“ - þar ráða karlar ráðum sínum í reykmettuðum vistarverum en skortir sýn á konurnar í bakgrunninum, þótt þeir hafi löngu vanist óskýrri heildarmynd þess sama bakgrunns og gætu síst án hans verið.
Einnig er málfræðispekúlerað í ástamál Laxdælu (var Guðrún „þeim“ verst í ein- eða fleirtölu?).

Þetta er bók um lífið og undrin, bernskuna og ellina, fjöllin fyrir austan og sorgina sem safnast upp á lífsleið en einnig þá sátt sem finna má og er nauðsyn meðfram sorginni, og sem höfundi virðist sjálfri hafa ratast á. Bókin er fyrirferðarlítil, 55 síður. Ljóðin, mörg hver, eru sömuleiðis af því taginu að láta lítið yfir sér, en ná samt alltaf nægilega djúpt. Einstaklega notaleg lesning á Þorraþræl og hvenær annars sem þörf kann að vera á smávegis auka yl útí hversdaginn.

Erla

Harðsoðnir jiddískir lögreglumenn

Mér datt í hug að nefna hér bók sem við Guðrún Elsa lásum í skólanum í fyrra og ég hef verið að lesa blaðsíðu og blaðsíðu í aftur upp á síðkastið, ef ske kynni að hún gæti orðið öðrum til ánægju. Það er The Yiddish Policemen´s Union eftir Michael Chabon, sem kom út árið 2007.

Þetta er harðsoðinn reyfari sem telst víst til vísindaskáldskapar ef marka má þær viðurkenningar sem hann hefur fengið, en sú flokkun helgast af því að sögulegt umhverfi bókarinnar er í hvað-ef-stílnum, það er að segja, seinni heimsstyrjöldin hefur farið öðruvísi í bókinni en hún gerði í raun og veru. Það skapar sögusviðið, landsvæði í Alaska þar sem gyðingar settust að í stórum stíl þegar þeir flúðu ástandið í Evrópu í seinna stríði, og hefur mikil áhrif á stílinn, því hann er skotinn alls konar jiddísku slangri og tekur mjög mið af þessum uppruna íbúanna.

Aðalsöguhetja bókarinnar er, samkvæmt harðsoðnu hefðinni, drykkfelldi lögreglumaðurinn Meyer Landsman, sem býr einn í herbergi á hóteli sem má muna sinn fífil fegurri. Landsman er, ekki jafn mikið samkvæmt hefðinni, mjög sympatískur gaur sem, þrátt fyrir að vera kaldhæðinn og orðheppinn harðjaxl, á við alvarlega myrkfælni að stríða og syrgir enn misheppnað hjónaband sitt og eitursvölu lögreglukonunnar Binu, en hún er jafnframt yfirmaður hans.

Ég ætla ekkert að fara út í söguþráðinn hér, það eru glæpir og spilling og grámi og harðir menn sem draga augað í pung og láta snjallyrðin fjúka, svona eins og við á. Þetta er bráðskemmtilegt tvist á harðsoðna reyfarann og áhrif hins jiddíska umhverfis krydda hann vel. Samkvæmt Wikipediu hafa Coen-bræður eitthvað verið að pæla í að kvikmynda bókina og það væri nú ekki leiðinlegt.

Í lokin langar mig svo að mæla með algjörlega ótengdu efni: þáttum Yrsu Þallar Gylfadóttur um dekadens í bókmenntum sem nú er útvarpað á Rás 1 á sunnudögum klukkan 10:15 (blessuð sé nútímatæknin sem gerir manni kleift að ná þeim síðar þótt maður sofi út). Tveir þættir hafa þegar verið fluttir og tveir eru eftir. Skemmtilegt efni og unaðsfögur úrkynjuð tónlist í bland.

Kristín Svava

Tré um vetur

Til að rjúfa þögnina hér aðeins þá ætla ég að birta eitt af uppáhaldsljóðunum mínum. Ég set það bara inn í heilu lagi, það er hvortsemer að þvælast í heild sinni víða á veraldarvefnum.

Winter Trees

The wet dawn inks are doing their blue dissolve.
On their blotter of fog the trees
Seem a botanical drawing --
Memories growing, ring on ring,
A series of weddings.

Knowing neither abortions nor bitchery,
Truer than women,
They seed so effortlessly!
Tasting the winds, that are footless,
Waist-deep in history --

Full of wings, otherworldliness.
In this, they are Ledas.
O mother of leaves and sweetness
Who are these pietàs?
The shadows of ringdoves chanting, but chasing nothing.

Sylvia Plath (1962)

Ég veit ekki alveg hvað það er sem mér finnst svona frábært við þetta ljóð, en það hefur höfðað eitthvað ótrúlega sterkt til mín frá því ég las það fyrst einhverntíman í kringum 1992. Fyrsta erindið (Guði sé lof fyrir snara.is, gat ómögulega munað rétta hugtakið fyrir stanza) er bara svo óendanlega fagurt, maður sér einhvernveginn fyrir sér sveitalandslag með háum trjám, og þokuna sem býr til blekmynd af umhverfinu. Kannski er það tímaleysið, hringferð sem engan enda tekur, kyrrðin sem er samt smekkfull af hljóðum, sögum, fortíð; sagan sem endurtekur sig sem heillar í ljóðinu.

Næsta vers verður svo umfjöllun um Arsenikturninn – bókarskömmin sú er eitthvað að vefjast fyrir mér.

Sigfríður

Vísun

Hér er enginn hávaði. Það er allt í lagi og konur líklega bissí við að lesa og gera allskonar eitthvað annað en skrifa um bækur. En Eiríkur Örn skrifar ýmislegt áhugavert um bókmenntir á sína síðu sem vert er að benda á.

Þórdís

Eyru Busters

Áður en ég fékk bókina Eyru Busters eftir Maríu Ernestam í hendurnar ekki svo löngu fyrir jól hafði ég aldrei séð bókina hvað þá heyrt af höfundinum. Ekki það að ég er ekkert sérstaklega vel að mér í bókmenntum grannþjóða okkar, en hef þó alltaf öðru hvoru tekið syrpur og lesið skáldsögur eftir norræna kvenrithöfunda.  Ég verð að segja að ef ég hefði rekist á bókina í búð eða bókasafni hefði ég sennilega ekki veitt henni mikla athygli og að öllum líkindum fundist kápan svo fráhrindandi að ég hefði sleppt því að taka hana til handagagns hefði ég rekið í hana augun.  Ég er eiginlega mjög hissa á þessari kápu því mér finnast almennt myndir Margrétar Laxness t.d. í barnabókum fallegar og litríkar. Nóg um það.

Ég hafði sum sé engar væntingar til bókarinnar þegar ég hóf lesturinn og verð að segja það að ég datt algjörlega inn í hana. Miðað við útlitið á bókinni og titilinn hefði ég haldið að söguhetjan væri væmin rósatýpa sem næði huggulegu trúnaðarsambandi við þennan hryllilega ljóta hund sem kápumyndin er af. En sei sei nei, það er nú síður en svo raunin. Söguhetjan er langt því frá væmin og samband hennar við Buster og eyrun hans ansi ólíkt stereotýpísku sambandi barna og hunda. Hún talar að vísu í eyrun hans Busters og þau hlusta, en ekki á þann hátt sem vanalegur er!

Sagan býður uppá áhugavert „twist“ á samband móður og dóttur, og það hvernig söguhetjan tekst á við aðstæður sínar. Sjö ára gömul er hún komin á þann stað að hún skilur að sambandi hennar og móðurinnar er þannig háttað að einungis önnur þeirra getur staðið upp sem sigurvegari – það er ekki pláss fyrir nema aðra hvora. Hún telur sig þurfa að taka ákvörðun, gerir það og fer einbeitt af stað með plan um það hvernig hún muni hrinda ákvörðuninni í framkvæmd.

Bókin er að mínu mati vel skrifuð,  ekki fyrirsjáanleg og tekst af einurð á við aðstæður, tilfinningar og gjörðir sem eru, svo vægt sé til orða tekið, óvanalegar og mjög dökkar.

Sigfríður

Sýrópsmáninn. Já, og gleðileg jól öllsömul!

Bækur Eiríks Guðmundssonar hafa verið í uppáhaldi hjá mér síðan, tja, ég byrjaði að lesa þær. Eina vandamálið við bækurnar sem hann hefur skrifað (og pistlanna sem hann hefur lesið í Víðsjá) er að ég á mjög erfitt með að greina á milli hans (höfundar) og skáldaðra persóna. Ef ég hefði ekki séð honum bregða fyrir á bókasöfnum og öldurhúsum væri ég að öllum líkindum viss um að hann væri uppdiktaður. Fyrir það fyrsta, þá má segja að mörkin milli hans og skáldskapar verði strax óljós í útvarpspistlunum hans, sem eru eiginlega raunveruleikaskotinn skáldskapur. Í öðru lagi er þó nokkuð um sjálfssöguleg einkenni (metafiksjón) í bókum hans, sérstaklega í Undir himninum (2006). Í þeirri bók fóru þau nú alveg með mig, ég gleymdi gjörsamlega að gera greinarmun á útvarpsmanninum E og Eiríki Guðmundssyni. Það var einmitt einn sumardag fyrir svona tveimur árum (ég hafði nýlokið við að lesa bókina) sem ég benti vini mínum á hús á Hjarðarhaga og sagði honum að rithöfundurinn og útvarpsmaðurinn Eiríkur Guðmundsson ætti heima þarna og ætti það til að láta póstkort detta niður úr glugganum hjá sér. „Einmitt þessum glugga,“ sagði ég og benti á einhvern glugga sem ég hafði ákveðið að hlyti að vera glugginn sem útvarpsmaðurinn E sæti við. (Vinur minn vissi hins vegar að þetta væri ekki rétt og leiðrétti mig - það skrítna var að mér var eiginlega alveg sama, mér fannst, og finnst enn, að ég hafi rétt fyrir mér).

Sýrópsmánininn olli mér ekki vonbrigðum, þótt ég gerði miklar kröfur til hennar. Hún var bara nákvæmlega eins og hún átti að vera, höfundareinkennin eru svo sterk að það að lesa hana er eins og að koma á einhvern kunnuglegan, góðan stað. Bókin fjallar um ungan mann sem hefur unnið í Bóksölu stúdenta og á Vísindavefnum, en finnst skemmtilegra að lesa rússnesk ljóð uppi í turnherbergi og tala við bekki í almenningsgörðum. Svo gerist það (á einhvern saramagólegan hátt) að þoka leggst yfir Reykjavík og neitar að fara. Hún umlykur allt, sumt hverfur jafnvel alveg, og ungi maðurinn ákveður að fara með konu sinni og ungum syni til Ítalíu. Þoka getur þó fylgt manni í fjarlæga skóga og sumarhús í suður Evrópu, þótt maður hafi með sér gott ljóðasafn. Ég ætla ekki að láta eins og það gerist eitthvað rosalegt á Ítalíu, eða þegar fjölskyldan snýr aftur til Reykjavíkur (og að skuggaleg atburðarás mansals og eiturlyfjasmygls fari af stað), það þarf ekkert svoleiðis. Bókin er líka að stórum hluta brotakennd frásögn aðalpersónu af minningum, t.d. um fermingarmyndartöku, tilhugalíf, bækur og fyllerí með besta vini sínum, minningar eða einstaka setningar sem eru rifjaðar upp smám saman og kannski aftur seinna, svo lítið beri á, en þá rifjar lesandi þær upp með aðalpersónunni. Þær eru orðnar sameiginlegar minningar okkar beggja.

Ég las fyrrihluta bókarinnar í útlöndum fyrr í mánuðinum, þegar ég flúði Ísland og allt sem því fylgir í tæpa viku, og mér fannst það æðislegt. Seinnihlutann las ég svo þegar jólaundirbúningur, ritgerðaskil og annað lá í loftinu og ég var orðin óróleg, það var ekki alveg jafn gott. Ekki lesa þessa bók þegar eitthvað er að trufla, hún er skemmtilegust þegar maður fær að vera í friði – nú ætti að vera óhætt að byrja (nema einhver/eitthvað sé að trufla ykkur yfir jólin). Mér fór reyndar að líða eins og ég væri húmorslaus (eða að minnsta kosti ekki nógu drukkin á meðan á lestrinum stóð) þegar ég las umsagnirnar um Sýrópsmánann sem notaðar voru á bókarkápuna. Báðir gagnrýnendurnir segja að bókin sé fyndin, annar þeirra talar jafnvel um að bókin sé „drepfyndin, [að] maður beinlínis [skelli] upp úr hvað eftir annað.“ Bókin er vel skrifuð og skemmtileg, ég brosti, flissaði kannski lágt tvisvar eða þrisvar. En mér finnst algjör óþarfi (og beinlínis villandi, ef einhver er að leita að einhverri brandarabók) að hampa henni fyrir að vera svona fyndin. Mér finnst hún bara mjög góð. Mjög góð bók.

Guðrún Elsa

ljóðastaðir

Undanfarna daga hef ég verið að glugga í ljóðabók sem heitir Staðir og er eftir Guðrúnu Hannesdóttur. Ég hef ekki lesið neitt annað eftir Guðrúnu en man þó eftir að hafa rekið augun í fyrrri ljóðabók hennar Fléttur sem kom út árið 2007. Staðir vinnur verulega á við endurtekinn lestur.  Ljóðin láta ekki mikið yfir sér, það eru engin læti eða augljós átök í gangi, ekki svona á yfirborðinu að minnsta kosti. Þarna er farið hægt og hljótt yfir, staðirnir eru af ýmsum toga, borgarlandslag, lyngi vaxnar brekkur, ísi lagður Borgarfjörður sem sagnfestuhross æða um, draumheimar og hjartastaðir.

Að mínu mati tekst Guðrúnu best upp þegar hún fjallar um einhverskonar innra landslag, þau ljóð höfða að minnst kosti mest til mín. „Egg“ finnst mér t.d. næsta gott, m.a. þessar línur:

Það komst ekki hnífurinn
á milli okkar
en að því kom
ég þreif um eggina
og þú dróst blaðið
úr greip minni

(bls 22)

Mitt uppáhaldsljóð í bókinni er þó „samastaður“.  Bæði höfðar efnið til mín og eins finnst mér Guðrúnu þar takast vel upp með að láta efni og form haldast í hendur. Það sem ég get helst fundið bókinni til foráttu er einmitt formið, eða kannski það að fyrir minn smekk þá er yfirbragð margra ljóðanna full „fornt“. Og auðvitað er það aldrei þannig að manni finnist allur efniviður í bók einsog þessari jafn áhugaverður eða endilega skemmtilegur.  En jafnvel í þeim ljóðum þar sem efni eða form hefur ekki höfðað sérstaklega til mín finn ég yndislega fallega mola einsog:

hér skal ég standa
og anda að mér stjörnum

(Ofvæni, bls. 9)

úr augum hennar flóði himinblámi
og silfrað myrkur

(í bók, bls. 19)

Sigfríður

Ljósa Kristínar Steinsdóttur

Ljósa er þriðja skáldsaga Kristínar Steinsdóttur ætluð fullorðnum og sú fyrsta af því tagi sem ég les eftir hana. Sagan er hér um bil eins íslensk og skáldverk getur verið (þó sagt með þeim fyrirvara að ég las hana um borð í ferju í erlendri landhelgi og hafði þá ekki lesið skáldsögu á íslensku vikum ef ekki mánuðum saman). Sögusviðið er í sveit fyrir austan, seint á 19. öld og frameftir þeirri tuttugustu. Tvö stef fundust mér gegnumhrópandi: aðstæður kvenna í veruleika sögunnar, og aðstæður fólks með geðræn vandamál. Aðalpersónan Ljósa tilheyrir báðum þessum hópum og um það fjallar sagan - um örlög hennar, undirorpin þessum tilviljunarkenndu breytum utan hennar valdsviðs. Í uppvexti Ljósu kemur að því að hún, eins og öll börn fyrr eða síðar, áttar sig á breyskleikum foreldra sinna (og þar með því að enginn er fullkominn / allt er í heiminum hverfult / insert existensíalíska tilvitnun að eigin vali). Það tengist stöðu kvenna-þemanu á þann hátt að Ljósa þarf að horfast í augu við óforbetranlegt kvennafar heittelskaðs föður síns og vanmátt móður sinnar gagnvart því. Geðveiluþemanu tengist það þannig að þessi draugur bernskuheimilisins fylgir henni út ævina og veldur persónulegu óöryggi og skorti á trausti í samskiptum, en hún er auðvitað sérlega veik fyrir sökum þjakandi kvíða og þunglyndis. Veikindin valda því að Ljósa heldur allt að því sjúklega í hið kunnuglega úr bernsku sinni út ævina; bæjarstæðið, fjöllin, fólk og hindurvitni. Jafnframt þráir hún eitthvað allt annað og meira, en fylgir því aldrei eftir til fulls og þjáist enn meir fyrir vikið.

Þetta kann að hljóma heldur niðurdrepandi eða jafnvel melódramatískt, en bókin er hvorugt, heldur falleg og einlæg og vel skrifuð, það kom mér næstum á óvart hvað hún snart mig. Mæli hiklaust með.

Erla

Enginn heldur utan um ljósið eftir Vésteinn Lúðvíksson, Zéní

Fenginn strengjalaus gítar
Tekur því vel, raddlítill munkur
Og railway station sem rímar
á móti destination - nokkuð glúrið

Vésteinn Lúðvíksson gaf út fyrstu ljóðabókina sína, Úr hljóðveri augans, árið 2003, þá rétt tæplega sextugur. Síðan þá hafa birst þrjár ljóðabækur til viðbótar - Svona er að eiga fjall að vini (2004), Sumir láta einsog holdið eigi sér takmörk (2006) og nú Enginn heldur utan um ljósið. Auk þess hefur hann þýtt ljóð Po, Chü-i, sem birtust í bókinni Brjálsemiskækir á fjöllum. Einu sinni var Vésteinn Lúðvíksson leikskáld - en það var held ég í einhverjum öðrum heimi. Áður en ég fæddist.

Hafa ekki verið viðstaddur
þegar ísaldarjökullinn snyrti þetta hulda berg

tylla sér á árangurinn margsinnis og vera
viðstaddur þessi tignarlegu fjöll –

(Í djúpið, s. 13)

Vésteinn Lúðvíksson er íslenskt náttúruskáld og ég er með ofnæmi fyrir náttúruljóðum. Nema náttúruljóðum Vésteins Lúðvíkssonar. Ég hef það á tilfinningunni – og get varla fært nein frekari rök fyrir þessari tilfinningu – að náttúran í ljóðum Vésteins standi á jörðinni, hún sé ekki „íslensk“ fyrir það eitt að vera á Íslandi – hún sé ekki staðgengill fyrir þjóðrembing, eða sjálfsupphafningu – heldur sé hún veraldarinnar, útgeima og eilífðarinnar, nái niður í rætur og tengist öllu. Og allt í einu get ég dáðst að íslenskri náttúru, ég sem get varla hlustað á Sigur Rós eða lesið atómskáld án þess að fá útbrot.

Vésteinn er auðvitað meira en náttúruskáld - ég á ekki við að þetta séu bara einhverjar lækjarsprænur. Ljóð hans eru kannski tilraun til þess að samþætta hugsun, eðli, anda, líkama og náttúru.

Þegar þú hlærð er stóll sem hlær
þegar þú hlærð er húsið alelda
Réttu mér nú höndina og haltu
fast í allt hitt með hinni, verandi funinn
og hermdu mér svo hvaða eldingar nái
að tvístra slíkum trekant

(Hlátur s. 24)

Það er einhver austurlensk kerskni í ljóðum Vésteins - sem er augljóslega undir áhrifum tönkusmiða og hækugerðarmanna – einhver hrokalaus kerskni,full af vinalegri kímni (en ekki þó saklausri). Mér líður vel í þessum félagsskap. Einsog hann skapi mér hugarró – ef ekki hreinlega réttlæti (ég biðst velvirðingar á þessum tilfinningaáherslum; en bókin vekur með mér tilfinningar).

að sitja gagntekinn
á bakkanum, horfa
á eftir því sem flýtur
með straumnum

uns það hverfur
að lokum í fjarskann
einsog fljótið, einsog
bakkinn og augun

og enginn til að líkja
neinu við neitt

Humar sem telur sig humar
og rækja sem telur sig rækju
Eikarbátur frá Ísafirði
á alltaf síðasta upphafsorðið

--

Hvergi fugl, aðeins
fjöður að hringa sig til jarðar
Ekkert að loftinu hvaðþá
orsök og afleiðing

(Bara, s.18-19)

Í bókum Vésteins er að finna allar stjörnur himinsins – og því varla á það bætandi og engar stjörnur hvort eð er til í búinu, en væru hér stjörnur myndum við splæsa og splæsa, sulla í hann stjörnum þar til engar væru lengar eftir (þetta er ekki kennslustund í heimilishagfræði). „Þegar fara saman / þakklæti og undrun / á fyrsta atkvæðið ekki / alltaf heimangengt".

Takk fyrir mig.

Eiríkur Örn Norðdahl

Drekkhlaðin rolla af gleði

Myndabókin Grallarar í gleðileit er ætluð börnum frá fjögra ára aldri. Björg Bjarkadóttir er höfundur sögunnar og einnig sú sem myndskreytir. Hún hefur samið fjölda myndabóka fyrir yngri lesendur eins og bækurnar um Ömmu: Leyndarmál ömmu og Amma fer í sumarfrí. Eins og í fyrri bókum Bjargar eru myndirnar í Gröllurum í gleðileit fjörugar og litríkar. Allt er á hreyfingu; prump puðrast, fíflar skjótast og vatn skvettist yfir heila opnu. Það ríkir ekki lognmolla í kringum þá Tolla og Todda og Björg sýnir það vel með einföldum myndskreytingum.

Mamma er búin að fá nóg af þeim félögum Tolla og Todda. Hún er hætt að brosa og heimilislífið orðið ansi súrt. Drengurinn Tolli og sauðurinn Toddi henda sér í það að finna eitthvað sem gleður mömmu. Toddi kind hefur frábært reyfi sem getur falið hvað sem er. Hin fullkomna hirsla sem tekur endalaust við dýrmætu dóti eins og krakkar fylla venjulega vasana af. En þeir félagarnir eru ekki að leita að dóti handa sér heldur mömmu og þurfa að hugsa um hvað hún myndi vilja. Toddi og Tolli þurfa að setja sig í spor annarra sem er ekkert sjálfsagt mál hjá lesendahópi bókarinnar. Heyrir mamma ílla? Er hún þreytt? Hvað gæti glatt hana? Þessu velta þeir fyrir sér og reyna svo að finna það sem gæti leyst vandann. Þegar Tolli er kominn með fulla kind af gleðigjöfum fyrir mömmu dynur ógæfan yfir. Toddi hristir reyfið og gjafirnar þeytast út og suður og verða að klessu á götunni. Nema einn fífill, sem reynist að lokum hafa kraftinn til að gleðja mömmu.

Þó að margt sé ágætlega heppnað í Gröllurunum þá hefði mátt vinna söguna aðeins betur hér og þar. Sem dæmi má nefna að Tolli stelur púða fyrir mömmu, stingur honum í reyfið á Todda og síðan hlaupa þeir félagarnir í burtu. Það að þeir séu komnir út  í gripdeildir fær ekki frekari umfjöllun rétt eins og það sé bara alvanalegt hjá myndabókaaldurshópnum að standa í slíku.

Grallarar í gleðileit  er bráðskemmtileg myndabók með góðri blöndu af grallaraskap og væntumþykju sem gefur færi á áhugaverðum samtölum við litla spekinga um líðan fólksins í kringum okkur.   

Helga Ferdinandsdóttir

Framhaldsfærslur Eiríks Arnar um Hreinsun og Oksanen

Eiríkur Örn Norðdahl les Hreinsun eftir hina dónalegu Sofi Oksanen þessa dagana. Ég er ekki búin að lesa bókina en ég les hins vegar bloggfærslur Eiríks Arnar um bókina af iðandi áhuga. Hér er bloggið hans! Nýjustu færslurnar eru auðvitað efst þannig að það er kannski ráð fyrir áhugasama að renna sér neðar á síðuna og byrja á upphafsfærslunni um bókina.

Það eru greinilega misjafnar skoðanir á Hreinsun og Sofi Oksanen er víst ekki öllum Eistum að skapi, kannski er hún dæmi um spámanninn í föðurlandinu (ja eða móðurlandinu, faðir Sofiar er víst finnskur en mamman frá Eistlandi) ég veit ekkert um það. En það er margt áhugavert í því sem Eiríkur Örn skrifar og tínir til um þessa marglofuðu bók, til dæmis segir hann: „Sofi Oksanen skrifar einsog gamall grobbinn kall. Hún skrifar „bókmenntastíl“ – nóbelsverðlaunastíl fyrir dummies." Og hér er önnur tilvitnun úr nýjustu færslunni þar sem hann fjallar um greiningu gagnrýnenda, eða kannski greiningarleysi: "Ég finn reyndar mjög lítið af analýsu í þeim dómum sem ég hef lesið – það er mikið af stórum lýsingarorðum og ýjað að því að bókin fjalli um átakamikið samband tveggja kvenna og ble og bla, en 99 af hverjum hundrað orðum gætu hæglega verið úr auglýsingatexta útgefandans. Sem segir kannski sitt um standardinn – hvað sé að verða um bókmenntakrítík í Evrópu."

Ég hlakka til að lesa bókina (ekki alveg strax samt - ég má ekki vera að því) og komast að því hvort þessi margverðlaunaða bók sé Hollywood-melódrama í ætt við Schindler's list eða hvort hún sé eins stórfengleg og flestir vilja halda fram.

Þórdís

„það þarf að murka líftóruna úr áhættufælnum frösum“

Okkurgulur sandur er nýtt safn með tíu ritgerðum um bókmenntaverk Gyrðis Elíassonar. Höfundarnir eru Guðmundur Andri Thorsson, Guðrún Eva Mínervudóttir, Halldór Guðmundsson, Helgi Þorgils Friðjónsson, Hermann Stefánsson, Ingunn Snædal, Jón Kalman Stefánsson, Sigurbjörg Þrastardóttir, Sveinn Yngvi Egilsson og Fríða Björk Ingvarsdóttir.

Í inngangi ritstjórans, Magnúsar Sigurðssonar, segir að tilgangurinn með bókinni sé að kortleggja eftir megni þann margbrotna og um margt einstaka sagna- og ljóðaheim sem Gyrðir hefur dregið upp frá fyrstu bók sinni Svarthvít axlabönd sem kom út 1983, en hann tekur auðvitað fram að slík kortlagning sé takmörkunum háð, enda verk Gyrðis, þýdd og frumsamin, á fimmta tuginn. Ritgerðirnar geta varla talist langar, bókin er ekki nema 125 bls. með inngangi, svo það er augljóst að þetta er engan veginn tæmandi verk. Höfundarverk Gyrðis hefur þróast og tekið miklum breytingum í gegnum árin. Það er fátt líkt, að minnsta kosti á yfirborðinu,  með ljóðabókinni Tvíbreitt (svig)rúm frá 1984 og Sandárbókinni, sem kom út 2007, svo ég nefni tvö verk Gyrðis sem ég hef lesið (ég hef ekki lesið allar bækur hans) en oft finnst mér fólk ræða verk Gyrðis Elíassonar eins og þau séu einsleit og hvert þeirra öðru líkt, sem er alls ekki rétt þó að auðvitað megi alveg tala um ákveðin höfundareinkenni. En það er sem sagt ljóst að í þessari stuttu bók er aðeins drepið á hinu og þessu en bókin er þó happafengur fyrir þá sem vilja kynna sér verk Gyrðis. Mér finnst þetta líka afskaplega skemmtilegt form, það er gaman að fá svona safn sem er eingöngu helgað verkum eins höfundar og þau rædd á fjölbreyttum nótum af ólíkum höfundum.

Ritgerðunum í bókinni er ætlað að vera aðgengilegar og fræðandi (en ekki endilega fræðilegar eins og tekið er fram – hvað það svo sem þýðir). Þær má margar segja lýsingar á lestrarreynslu höfundanna, en sjónarhorn hvers ritara er þó hnitmiðað. Margar greinanna eru skrifaðar af mikilli aðdáun á skáldinu Gyrði Elíassyni og fer ekki hjá því að sumar eru skáldlega fram settar, enda oftar en ekki skáld sem halda á penna eða berja á lyklaborð. Sem dæmi má nefna innlegg Jóns Kalmans Stefánssonar, Á svörtum vængjum inn í ljósið, þar sem segir :

Skáldskapur er undurfurðuleg blanda af fegurð og feigð, grimmd og kvíða, visku og barnaskap, og þá kannski vegna þess að hann er órökvís í eðli sínu. Órökvís og getur þess vegna orkað undarlega sterkt á okkur, sér í lagi ljóðið, andblær þess smýgur inn og andar á það sem sefur í djúpinu. Ljóðið getur hjálpað okkur þegar möguleikum lífsins virðist fækka, birtan hefur dofnað, við fálmum kannski inn í runnaþykkni eftir ljóskúlu sem hefur verið falin annarsstaðar; þá getur ljóðið komið til hjálpar með órökvísi, djúpri og stundum barnalegri visku sinni; hjálpað okkur til að sjá eða gruna að kuldinn er hugsanlega bara yfirborð: (bls. 11)

Þetta, og fleira í grein JKS, finnst mér óneitanlega ansi páfuglslega skrifað þó að það sé svolítið skemmtilegt, en við Jón Kalman erum greinilega óskaplega ólíkt fólk, hann segir á öðrum stað frá því þegar hann sá Gyrði í fyrsta skipti í Ríkinu við Lindargötu: „Ég man að það var talsvert áfall fyrir mig, að hann skyldi vera svona kátur, ég stóð þá í þeirri trú að skáld bæru sársaukann utan á sér, …" (bls. 12). Undirrituð, hafandi ekki umgengist mörg skáld fram eftir aldri, er svo óskáldlega innréttuð að hafa aldrei látið hvarfla að sér annað en að skáld bæru ekki meira sársauka utan á sér eða innan í sér en annað fólk. Jafnvel held ég að ég hafi talið þau hljóta að vera glaðbeitta lukkuriddara að fá að vinna skemmtilegri vinnu en flestir aðrir. En hvað um það Jón Kalman fjallar ágætlega um ljóð Gyrðis og tengir verk hans við verk annarra skálda og gerir þetta býsna skemmtilega og greindarlega. Grein Guðrúnar Evu fjallar um Bréfbátarigninguna, hún er á persónulegum nótum í nálgun sinni og greinin er fremur stutt, fyrir mér var þetta mest upprifjun á þessari ágætu bók. Það er margt ágætt í grein Fríðu Bjarkar um þýðingar. Hún fjallar meðal annars um galdurinn við góða þýðingu, sem hún telur byggðan á skapandi mætti þýðandans og hæfileikum hans til að miðla því sem eitt tungumál getur tjáð yfir á annað þannig að þýðingin sé ekki síðra verk en frumtextinn. Þýðandinn þarf að lesa í hugarheim höfundarins og menningarheiminn handan orðanna, þann sem verkið rís úr. Guðmundur Andri Thorsson skrifar grein um tónlist í verkum Gyrðis. Hann minnist meðal annars á munnhörpuna, sem hann segir eftirlætishljóðfærið og finna má víða í verkunum. Tónlist hljómar sífellt hjá Gyrði og undirtitill Sandárbókarinnar, Pastoralsónata, vísar jú einmitt til fimmtándu píanósónötu Beethovens.

Ég er á því að grein Hermanns Stefánssonar um Sandárbókina sé sú beittasta og besta í bókinni. Hermann skrifar: „það þarf að murka líftóruna úr áhættufælnum frösum sem ávallt koma upp í tengslum við verk einstakra höfunda, þjóða og kynslóða.“ (bls. 73). Hann segir líka að það sé alkunna að þeim mun auðveldara sé að fabúlera um verk rithöfunda sem þau séu meira drasl og að nóg sé til af vaðli um slakar bækur eftir vonda höfunda. Hermann telur Sandárbókina einhverja mest afgerandi pólitísku yfirlýsingu sem út kom á tímum góðærisins. Fyrir þessu færir hann góð rök og þessi grein er lúnkin og gagnleg greining á Sandárbókinni. Mig langar að lauma því að hér að mér finnst að það ætti að kvikmynda Sandárbókina (hefur það kannski einhversstaðar verið rætt?) þar sem sagan er svo myndræn, ég sé hana fyrir mér sem bíómynd. Ég ætla ekki að tíunda fleiri greinar í þessu safni sérstaklega en mæli eindregið með Okkurgulum sandi (ég hefði samt ekki valið þennan titil á bókina).

Hefði ég verið beðin að skrifa grein í safn um verk Gyrðis Elíassonar hefði greinin mín fléttað saman verkum Gyrðis og Tove Jansson, þeirrar sem skrifaði bækurnar um Múmínálfana og um tug annarra skáldverka. Ég sé samtengjandi þræði á hverju strái. Í Múmínálfabókunum leikur til dæmis tjaldbúinn og einfarinn Snúður á munnhörpu og virðist smellpassa inn í vissar sögur Gyrðis og í Sommarboken (sem ekki hefur verið þýdd á íslensku) minna samskipti gamallar konu og sérviturrar stelpu, sem búa saman á eyju, á persónur í bókum Gyrðis þar sem sérvitur börn og einræn gamalmenni eru gjarna á stjákli og stússandi í ýmsu í öllum veðrum.

Þórdís Gísladóttir

Maðkflugur og mansal...jólabókin í ár!

Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að hrósa Hreinsun eftir Sofi Oksanen (og þar að auki er komið skuggalega mikið af jákvæðum dómum hjá okkur á Druslubloggið  undanfarið) en ég held ég neyðist samt til að taka Hreinsun með dynjandi lófataki.

Henni tekst að segja erfiðar, já segjum bara ömurlegar, sögur af tveimur ólíkum konum á ólíkum tímum án þess að bókin sjálf verði nokkurn tíman þung eða niðurdrepandi aflestrar þótt vissulega taki hún á.

Það er ekki hlaupið að því að skrifa um mansal og misnokun án þess að detta í klisjur en það tekst Oksanen. Henni tekst að skrifa um hvernig nauðgun var (og er) systematískt notuð í stríðum til að brjóta niður manneskjur og þar með þjóðir og hvernig vestræn samfélög nútímans herja á sambærilegan hátt á líkama fátækra kvenna. Allt þetta á svo lipran hátt að aldrei hvarflar að manni að hún sé að predika eða koma upplýsingum á framfæri, maður bara rífur sig áfram gegnum bókina, æsispenntur.

Hér segir frá Aliide og Zöru sem eyða óvænt saman nokkrum dögum í húsi þeirrar fyrrnefndu. Við fyrstu sýn eiga þær ekkert sameiginlegt en smám saman flettist ofan af sögum þeirra svoleiðis að lesandinn hreinlega fölnar. Saga Aliide gerist um og eftir seinni heimstyrjöldina þegar Eistland var hertekið af Rússum en Zara er ung stúlka á flótta undan annars konar stríði í nútímanum. Sögur þeirra eru ólíkar en þó tengdar órjúfanlegum böndum þeirra sem standa hjálparvana gegn ofurefli.

Aliide er ein eftirminnilegasta bókmenntapersóna sem ég hef lengi rekist á og án þess að segja of mikið (þetta er nefnilega spennusaga ofan á allt annað og hvað elska ég meira en reyfara??) þá er óhætt að segja að Oksanen neyði lesandann til að fara út á hálan og óþægilegan ís með þessari sérkennilegu konu. Það er líka merkilegt að þótt að bókin sé átakamikil og jafnvel hröð er samt nostrað við smáatriði þannig að mér finnst ég gæti ratað blindandi um kotið hennar Aliide og þótt ótrúlegt megi virðast eru lýsingarnar á heimilisstörfum hennar eitt það eftirminnilegasta og magnaðasta í sögunni.

Tónn bókarinnar er sleginn strax á fyrstu síðu þegar Aliide reynir varna viðurstyggilegri maðkflugu að komast í kjötið og verpa þar og segja má að þessi huggulega maðkfluga smokri sér af mikilli list inn í söguna og skelli sér bæði í myndlíkingar og matinn áður en yfir líkur.

Maðkflugur, mansal og stríð...Hreinsun hljómar kannski ekki eins og jólabókin í ár en hún er auðlesin, lúmskt fyndin, æsispennandi og gríðarlega vel skrifuð. Hvað meira er hægt að biðja um?

Maríanna Clara

Þetta vill lifa. Þetta veit ekki betur.

Ég hef viðurkennt það á öðrum vettvangi að ég var full þegar ég byrjaði að skrifa þennan bókadóm, ef dóm skyldi kalla. Það kom til af góðu. Ég hafði bókina með mér á bar, las hana meðan drykkjufélagi minn fór á klósettið og lét hann lesa hana meðan ég fór á klósettið, og svo þegar annað okkar kom af klósettinu las hitt valdar línur úr bókinni og við ýmist hlógum tryllingslega eða hölluðum spekingslega undir flatt.

Ég er mjög hrifin af því að taka ljóðabækur með á barinn – þær eru yfirleitt knappar í forminu og henta sem skemmtilestur yfir bjór eða sem afþreying þegar viðmælandinn hverfur á klósettið eða út í sígó. Það verður hins vegar að viðurkennast að það mark sem ölvun setur á skrif um bækur er mun asnalegra og því leyfi ég mér að endurskoða þessi skrif lauslega. Ég skal samt ekki svindla og ritskoða allt hégóma mínum til þægðar, ég skal alveg segja ykkur að ég byrjaði á því að skrifa „Já sæll“, taldi upp fjögur props (gjafakort frá Victoria´s Secret, vodkastaup, Ljóð af ættarmóti eftir Anton Helga Jónsson og Stuck inside a mobile with the Memphis blues again – sérkennileg blanda) og á einum stað stóð VÚHÚ.

Þessi bók var meðal þeirra sem ég var spenntust fyrir að lesa þetta haustið og ég varð ekki fyrir vonbrigðum. Ég var svolítið skeptísk á titilinn áður en ég byrjaði, Ljóð af ættarmóti, fannst hann einhvern veginn ekki alveg nógu afgerandi, en svo sættist ég við hann þegar ég byrjaði að lesa. Bókin er nefnilega ættarmót – mætti kalla þetta konseptverk? – hér stökkva fram Íslendingar á ættarmóti með sínar samræður og einræður og þetta er á einhvern hátt afar íslenskt:

„Lykla-Pétur leiddi hann inn í dýrðina.

Maðurinn litaðist um og spurði: Hvar er mitt fólk?

Þitt fólk er ekki hér, svaraði Pétur.
Þitt fólk er allt farið suður.“ (15)

Þetta er allt fólkið sem er á ættarmótinu og það er misvel mælandi eins og gengur, sumt er það hikandi og stirt, aðrir kunna þetta, eru jafnvel fyndnir, tungutakið oft kunnuglegt. Þvílíkan sjálfsaga hlýtur það að hafa kostað af hálfu hins skáldmælta höfundar að leyfa þeim ekki að hlaupa út undan sér í háfleygum líkingum og lýrík, einfaldleikinn blífur:

„Ekki amast við geitungnum.
Hann er fulltrúi lífsins.
Hér á þessum stað.

Þetta vill lifa.
Þetta veit ekki betur.
Vill koma sér upp afkomendum.“ (19)

(Ég fékk hreinlega samviskubit þegar ég las þetta ljóð, hér eftir mun ég sitja pollróleg og láta geitungana kjamsa á mér, sannfærð um að þeir séu slíkir fulltrúar lífsins.)

Það er ekki svo oft sem maður sér í íslenskri ljóðabók lagt upp með svona ákveðna gegnumgangandi hugmynd um stíl, mér finnst það virka vel og heildarmyndin verða flott og metnaðarfull, mínímalisminn verður ekki eintóna. Blaðsíðurnar eru að sjálfsögðu misjafnar – ljóðin eru ótitluð, þetta er flæði, samræðuflæði – en heildin virkar nógu sterkt til að það skipti minna máli. Sjálfsagt hefði mátt þétta bókina, hún er frekar löng af ljóðabók að vera, en það eru nú smásyndir í mínum kokkabókum þegar restin er góð.

Efnið er í senn hversdagslegt og smátt, jafnvel lítilmótlegt, og mikilvægt og stórt, jafnvel tilvistarlegt. Ég hef gríðarlegt ofnæmi fyrir öllu sem kallað er íslenska þjóðin en í þessu ættarmótsformi lifnar samt við einhvers konar þjóð, samfélag með ákveðna drætti og rætur, hversdagslega sönn og fyrst og fremst mannleg. Það er geitungurinn sem vill lifa og dagarnir sem eru svo gráir að þeir eru eins og endurtekningar á sjálfum sér en samt betra að þeir komi en ekki og svo er að missa af skónum á útsölunni og hugsa til þeirra æ síðan, að langa í eitthvað í ísskápnum en vita ekki hvað, og helvítis frændinn sem platar mann til að hjálpa sér að flytja og gefur manni engan bjór. Ég ætla að hætta áður en ég þyl upp alla bókina, hér er smá brot í viðbót:

„Nú er hann aftur látinn
elsti Íslendingurinn.

Dáinn horfinn
harmafregn.

En varla á heimsvísu
elsti jarðarbúinn kvað vera dáinn líka.

Samt eru bara nokkar víkur
síðan hann dó síðast.“ (88)

Hún er nefnilega líka mjög skemmtileg, þessi bók, og það eykur enn á skemmtunina að hlusta meðfram á upplestur skáldsins sjálfs, enda tilþrifamikill upplesari: http://www.anton.is/?page_id=176

Kristín Svava