Prófessor og rithöfundur en þó ekki forseti

Ármann Jakobsson er miðaldabókmenntafræðingur og prófessor við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Eftir að hafa lagt stund á fræðistörf um allnokkurt skeið og gefið út dágóðan slatta af efni á því sviði laumaðist (tja, eða kannski fór það ekki svo leynt) hann til að gefa út skáldsöguna Vonarstræti árið 2008 og svo Glæsi 2011 og um þær hafa allir almennilegir íslenskir bókmenntavefir fjallað. Á Ármanni er að heyra að jafnvel kunni að vera von á fleiri skáldsögum frá honum einhvern tíma. Druslubækur og doðrantar tóku hann tali.

D&D: Hafðirðu látið þig dreyma lengi um að skrifa og/eða gefa út skáldsögu áður en þú lést verða af því?

ÁJ: Ég hafði sannarlega skrifað skáldsögur áður, frá 18 ára aldri var ég yfirleitt með skáldsögu í smíðum í nærfellt áratug og hef ekki tölu á því hversu margar þær urðu alls, a.m.k. fjórar eða fimm. En aldrei fannst mér þær verða nógu góðar og í þau tvö skipti sem ég ræddi við útgefendur voru þeir býsna sammála mér um það. En síðan hætti ég að hugsa um skáldskap um hríð, gafst eiginlega upp á þessum draumi. Sögurnar hættu þó aldrei að birtast í kollinum og svo kom að því að mér var nauðugur einn kostur að fara að láta draumana rætast til að geta haldið áfram tilvistinni. Ég hreinlega varð. Það á aldrei að bíða of lengi með draumana. En ég er allt annar maður en sá sem skrifaði þessar fyrri sögur. Enda kemur ekki til greina að gefa þær út, ekki einu sinni þær skárstu.

Glæsir, eða maðurinn sem aldrei brosir

Aðalpersóna bókarinnar Glæsir eftir Ármann Jakobsson situr í manni lengi eftir lesturinn. Hún er þríklofin – í bola, draug og mann. Hvert brot um sig lifir sinni tilvist eftir lögmálum þess forms sem það hefur tekið. Nautið Glæsir rymur, draugurinn Bægifótur skelfir og maðurinn Þórólfur ágirnist.

Ármann byggir skáldsögu sína á atburðarás í Eyrbyggju sem ég hafði ekki lesið þegar ég fékk Glæsi í hendurnar. Fyrir ykkur sem eru í sömu sporum þá fjallar Eyrbyggja að miklu leyti um Snorra goða Þorgrímsson og hvernig hann kemst með klókindum frá litlum efnum til mikilla metorða á Snæfellsnesi í kringum árið 1000. Eyrbyggja er einnig mikil ættar- og héraðssaga með ógrynni persóna og hliðarfrásagna. Ármann Jakobsson er íslenskufræðingur og kennari við Háskóla Íslands. Hann hefur sérhæft sig í miðaldabókmenntum og hefur yfirgripsmikla þekkingu á efniviði Eyrbyggju og tímabilinu sem Glæsir á að gerast á. Það er því eðlilegt að spá í það hvort lesandinn þurfi að þekkja Eyrbyggju eða vera eitthvað inní fornaldarbókmenntunum til að hafa gaman af sögu Ármanns.

Vonarstræti

Þrátt fyrir að Ármann Jakobsson sé enginn öldungur hefur hann ritað þykkar fræðibækur og ótrúlegan fjölda greina og bókakafla í íslensk og erlend fræðirit. Hann hefur samið bók um verk Tolkiens, gefið út bloggbókina Fréttir frá mínu landi og skrifað fjölbreyttar greinar um barnabókmenntir í tímaritið Börn og menningu svo fátt eitt sé nefnt. Ármann, sem er kennari við Háskóla Íslands, tók líka nýlega á móti verðlaunum Dags Strömbäcks sem konunglega Gustavs Adolfs-akademían í Uppsölum veitir fyrir framlag til íslenskra og norrænna fræða. Nýjasta bók Ármanns er söguleg skáldsaga sem ber hinn fallega titil Vonarstræti. Í bókinni segir hann frá langafa sínum og langömmu, Theodóru og Skúla Thoroddsen, sem flestir þekkja líklega eitthvað til.

Undirrituð á oft dálítið erfitt með sögulega skáldsagnaformið. Aðdáun höfundanna á persónum er oft yfirdrifin og lygin er svo augljós og kjánaleg þegar verið er að dikta upp koddahjal löngu dauðra persóna. En Vonarstræti gafst ég ekki upp á. Ármann er með eindæmum þægilegur penni og ljúfur og launfyndinn höfundur. Atburðum er fléttað saman að því er virðist af fyrirhafnarleysi (fyrirhafnarleysið er sjálfsagt ranghugmynd lesandans) og höfundurinn hikar ekkert við að nota nútímaleg hugtök í bland við gömul orð þannig að menn sem aka í átómóbíl geta líka verið fréttafíklar.

Sagan gerist árið 1908, hún hefst þegar hjónin Skúli og Theodóra koma til Kaupmannahafnar ásamt millilandanefndinni snemma árs og lýkur þegar Uppkastið er fellt í kosningunum í september um haustið. En aftur og aftur er vísað aftur í tímann eða vikið að því sem síðar á eftir að gerast. Við lesturinn lifnaði Theodóra sérstaklega á síðunum, enda sagan mikið til sögð út frá hennar sjónarhorni. Hjónin eru skondin og áhugaverð, margbrotin, mótsagnakennd og um margt nútímaleg (fólk er auðvitað miklu líkara á öllum tímum en við viljum oft halda). Það háði mér dálítið við lesturinn að ég hef mest af þekkingu minni á pólitíkinni á tíma Vonarstrætis úr Ofvitanum, auk skammarlega yfirborðskenndrar barnaskólaþekkingar á körlum á borð við Hannes Hafstein og Bjarna frá Vogi. Ármann hefur áttað sig á að fólk er misvel að sér þannig að aftast er listi yfir sögupersónur ásamt grundvallarupplýsingum og hann er til hjálpar. Síðan er auðvitað hægðarleikur fyrir fákunnandi lesendur að fletta upp atburðum og fólki, veki bókin löngun til að kynna sér menn og málefni betur.

Vonarstræti er mér, sem áhugakonu um sögu borgarmyndunar og mannlífs í Reykjavík, vænn biti í borgarsögupúslið. Og eins og allar almennilegar sögulegar skáldsögur kallast bókin á við nútímann. Það er áhugavert að bera saman Ísland árin 1908 og 2008. Ágætur samkvæmisleikur gæti verið að setja atburði Vonarstrætis í samhengi við umræðu og atburði okkar daga, hvort sem menn vilja diskútera pólitíska flokkadrætti, mikilvægi inngöngu Íslands í Evrópusambandið eða nauðsyn þess að standa utan við það umdeilda batterí, jafnréttismálin og ójafnréttismálin, fjármálaheiminn eða jafnvel verndun gamalla og sögufrægra húsa í miðborg Reykjavíkur.