Bókmenntaverðlaunin veitt á Bessastöðum

Fyrir hálftíma eða svo var tilkynnt á Bessastöðum á Álftanesi að Íslensku bókmenntaverðlaunin 2008 hljóti Einar Kárason fyrir skáldsöguna Ofsa og Þorvaldur Kristinsson fyrir ævisögu Lárusar Pálssonar leikara.

Við óskum strákunum til hamingju með verðlaunin!

„Börn síns tíma“ og barnabækur.

Raymond Chandler og Dashiell Hammett eru höfundar sem ég hef ekki gluggað í lengi en nýlega varð breyting þar á og hef ég nú sökkt mér á kaf í reyfaralestur. Eins og Pollýanna vinkona mín hafa þeir elst misvel – írónían, ljóðrænn og ofbeldisfullur stíllinn í bland við þurran húmor og pent mannhatur eiga alltaf jafn vel við. Kvenfyrirlitningin og kynþáttafordómarnir líta hins vegar aðeins verr út í dag en fyrir 60-70 árum. Hins vegar eyðilagði það nú alls ekki fyrir mér lesturinn – enda slíkt fánýtt – Þeir félagar Hammett og Chandler komust víst ekki hjá því að vera börn síns tíma frekar en svo margir aðrir og þar fyrir utan má auðvitað telja þeim það til hróss að vera yfirhöfuð að draga upp nýjar og oft á tíðum ögrandi myndir af minnihlutahópum sem aðrir kusu að fjalla hreinlega ekki um.

Að lestri loknum hjó ég hins vegar eftir því að þrátt fyrir að vera stundum röngu megin við pólitísku réttsýnis línuna þá hefur (sem betur fer) ekki hvarflað að neinum að endurskrifa Chandler og Hammett fyrir nýjar kynslóðir lesenda – eins og til að mynda barnabókahöfundurinn Enid Blyton hefur mátt þola. Í bókum hennar voru „útlendingslegir“ menn yfirleitt óreiðumenn ef ekki illir glæpamenn og á meðan drengirnir „könnuðu aðstæður“ kom það í hlut telpnanna að þvo upp. Í nýjum útgáfum bóka Blyton er búið að „laga“ slík atriði – aflita hárið á nokkrum skúrkum og skikka strákana í heimilisstörfin.

Þótt ugglaust búi góður hugur að baki slíkum breytingum verður mér þó hálf órótt þegar ég hugsa til þeirra – ekki bara af því að mér finnst Blyton sýnd óvirðing heldur er hér eiginlega um sögufölsun að ræða – í öllu falli þegar kemur að heimilisstörfunum. Hefði Blyton sjálf látið Jonna rífa uppþottaburstann af Önnu og heimta að fá að blanda aldinsafa tæru lindarvatni hefði það þótt mjög sérkennilegt. Jafnvel hefðu einhverjir ályktað sem svo að höfundurinn væri að setja spurningamerki við kynhneigð Jonna eða í öllu falli karlmennsku hans. Bækurnar eru ekki skrifaðar í dag og þær eiga ekki að gerast í dag – margt hefur breyst og sumt til batnaðar. Í Ævintýra bókunum eru engir farsímar, engar tölvur – ekki einu sinni sjónvarp og kvenréttindi eru ekki komin langt á veg. Sem lítil stúlka dauðvorkenndi ég Önnu og Dísu þessi eilífu heimlisstörf og var því fegin að í ævintýrum okkar krakkanna í Þingholtunum mátti ég rétt eins og strákarnir „kanna aðstæður“.

Auðvitað má segja að barnabækur séu viðkvæmari viðfangs – eða í öllu falli er markhópurinn viðkvæmari og kannski það réttlæti endurskoðun. Sjálfri fannst mér út í hött þegar Tíu litlir negrastrákar voru gagnrýnilaust endurútgefnir og stillt upp í massavís í bókabúðum við hliðina á Línu Langsokk og annarri klassík. Ég var alls ekki á móti endurútgáfu bókarinnar heldur því að hún skyldi seld sem góð og gild barnabók.

Mér finnst hins vegar vera grundvallar munur á bókum sem eins og Ævintýrabækur Blyton eru „börn síns tíma“ og bók eins og Tíu litlir negrastrákar sem var upphaflega beinlínis skrifuð til að kynda undir kynþáttahatri – skrifuð til höfuðs ákveðnum þjóðfélagshópum. En sjálfsagt er þessi skilgreining mín loðin og alls ekki allir sammála. Engu að síður er athyglisvert að skoða hvað í bókmenntasögunni er ritskoðað og hvað ekki og á hvaða forsendum.

Af grafhýsum og legsteinum

Í desember var sjötta flaggskipsbúð Taschen-bókaútgáfunnar utan Þýskalands opnuð inni á milli listaverkasala og konfektmeistara við Sablon-torg í Brussel. Ofurhönnuðurinn Stark setti saman innvolsið eins og í öðrum búðum útgáfunnar og leggur sig allan fram. Þarna getur að líta gullhúðaðar bókahillur sem minna á trjáboli, hvít satíntjöld og kolsvarta veggi. Áhrifin eru eins og í grafhýsi, hressilega kitsch grafhýsi. Þetta er ekki fyrir minn smekk en því er ekki að neita að maður verður fyrir áhrifum. Bækurnar verða að skjöldum með nöfnum þeirra látnu þar sem hver titill kallar til manns sem grafskrift („The big penis“!). Ein bók rís þó upp eins og bautasteinn.

Taschen gaf út á dögunum, í samvinnu við sænska útgefandann Max Ström, doðrantinn The Ingmar Bergman Archives. Það hlýtur nú að teljast doðrantur þegar bók vegur heil sex kílógrömm. Bergman studdi verkefnið og gaf ritstjórunum Paul Duncan (texti) og Bengt Wanselius (myndir) fullan aðgang að gögnum sínum. Enda er allt er viðkemur manninum að finna í bókinni; mikið magn ljósmynda, teikninga, dagbókabrot, útkrassaðar síður úr handritum og ekki síst viðtöl við leikstjórann, allt á sexhundruð blaðsíðum. Mikið af frásögninni er því frá Bergman sjálfum en greinar frá fræðimönnum og samstarfsfólki Bergmans (og ástkonum) gefa svo fleiri sjónarhorn. Bókinni er skipt upp í sjö kafla í tímaröð og eru allar kvikmyndirnar 62 teknar fyrir í smáatriðum. Bergman var ekki síður þekktur sem sviðsleikstjóri, t.d. af uppsetningum sínum á Strindberg, og í bókinni er mikið af áður óbirtum ljósmyndum af sviðsuppfærslum hans. Vinnu hans í útvarpi og sjónvarpi eru einnig gerð full skil. Bókinni fylgir svo DVD-diskur og bútur af upprunalegri filmu úr Fanny och Alexander fyrir Bergmannörda.

Þó að ég teljist varla innvígð í þann félagsskap tók ég á mig pílagrímsferð síðasta sumar ásamt manni og dóttur að leiði Bergmans á eynni Fårö við Gotland, sem var heimili hans í áratugi. Þar gerði hann fjölda mynda sinna eins og hina stórbrotnu Persona með leikkonunum Bibi Andersson og Liv Ullmann.

Það var skjannasólskin og heitt þegar við komum að kirkjunni í Fårö. Ég var orðinn útbelgd af dramatík og gjörsamlega tilbúin að finna anda meistarans koma yfir mig er heil rúta af svenssonum þusti frammúr okkur við kirkjuhliðið. Hersingin lagði undir sig garðinn og sextíu manns tóku mynd af leiðinu. Á meðan við biðum þetta af okkur tíndi dóttirin blóm af minna merkilegum leiðum, eiginmaðurinn réði spakur í rúnastein en ég, líkt og Elisabet Vogler Bergmans, horfði fjarrænt út á sjó. Reyndi að blokkera út háværar sænskar vangaveltur um hvað legsteinninn væri lítill og sjávargrjótið ómerkilegur efniviður. Í þögninni sem myndaðist eftir að hópurinn var farinn mátti heyra rollur jarma og skíta með látum í skjólinu undir kirkjugarðsveggnum. Þegar ég gekk loks að leiðinu var galdurinn horfinn. Við Vogler runnum ekki saman eins og Bibi og Liv í myndinni heldur út í sandinn. Legsteinninn var á endanum bara lítið grjót og sagði mér ekkert um Bergman.

Minnisvarðinn frá Taschen veldur engum vonbrigðum. Hvílíkur gleðilestur, margslungin og marglaga umfjöllun um þennan mikla listamann. Það er heldur ekkert verið að fela manninn og hans fjölmörgu galla: skapsveiflur, skort á sjálfstrausti, grimmd eða fjörleg ástarmál og sæta bernskuaðdáun á Hitler; allt er með og lyftir bókinni uppfyrir það að verða mærðarfull líkræða. Það er eiginlega ekki hægt að komast yfir það að Bergman hafi getað unnið að svona gríðarlega mörgum skapandi verkum á einni ævi. Enda er þetta bók sem maður mun grípa í svo lengi sem maður getur loftað henni.

Bókinni er allri hægt að fletta á taschen.com.

Rúnturinn

Í vefútgáfu breska dagblaðsins The Guardian er sagt frá því að rithöfundurinn Irvine Welsh hyggist styrkja skosku góðgerðarsamtökin Love in action með því bjóða fram möguleikann á því að hæstbjóðandi á uppboði verði persóna í næstu skáldsögu hans. Næsta skáldsaga segir frá sömu persónum og skáldsagan Trainspotting og mun heita Skagboys. Margir muna eflaust eftir ástsælum heróínfíklum í Trainspotting, hver vill ekki verða næsti Renton eða Sick Boy? Þeim auðmönnum sem tókst að stinga einhverju undan í bankahruninu er bent á þennan möguleika, það er miklu svalara að vera persóna í skáldsögu en að kaupa ómálað málverk eftir Hallgrím Helgason eða fá Elton John til að gaula í afmælinu sínu. Jón Ásgeir og Spud slaka á í snekkjunni, Hannes og Sick Boy fá sér einn gráan í Chelsea íbúðinni...möguleikarnir eru endalausir. Hér má kynna sér málið.

Áhugafólk um fagrar bókakápur ætti að kynna sér þessa merkilegu vefsíðu. Viltu fylgjast með því heitasta í bókakápubransanum? Hér er bloggið fyrir þig.

Hér er svo dálítið skemmtilegt prójekt. Sjö konur lesa The Golden Notebook eftir Doris Lessing og kommentera á "spássíurnar". Kannski ættu druslubókakerlur að gera eitthvað svona? Þetta er að minnsta kosti sniðug hugmynd.

Eðalglæpir í boði Svía

Það þarf varla að taka fram að Íslendingar hafa tekið glæpasögum fagnandi á undanförnum árum, Arnaldur er kóngurinn og á hæla hans koma hinir ýmsu krónprinsar og svo Yrsa. Flestir þessara höfunda skrifa sögur sem eru í ætt við skandinavísku glæpasagnahefðina svokölluðu þar sem þjóðfélagsmálum og allskonar félagslegum vandamálum er fléttað saman við glæpaplottið. Vandamálin liggja venjulega ekki síst hjá aðalsöguhetjunum sem eru upp til hópa misvirkar fyllibyttur, iðulega með að minnsta kosti einn hjónaskilnað að baki og ýmisskonar samskiptavandræði þar að lútandi.

Ég held að það megi segja að íslenskar glæpasögur hafi notið mikillar velvildar og athygli lesenda og fjölmiðla. Það má líka segja að íslenskar glæpasögur verði sífellt betri en það má hinsvegar deila um það hvort þær standist samanburð við það besta í þessum geira. Fyrst og fremst finnst mér að íslenskir glæpasagnahöfundar megi oft vanda sig betur þegar kemur að plottinu en glæpasaga er auðvitað ekkert á almennilegs plots. Þeir fjölmörgu sem hafa látið dáleiðast af Millenium þríleik Stieg Larsson vita hvað ég á við, þær bækur eru gríðarlega vel skrifaðar og spennandi, sérstaklega sú fyrsta sem kom út fyrir nýliðin jól í íslenskri þýðingu. Það fór að vísu merkilega lítið fyrir henni í jólabókaoforsinu, svona miðað við vinsældir höfundarins, en enskar þýðingar á tveimur fyrstu bókunum eru vinsælustu glæpasögur bresku amazon netverslunarinnar þegar þetta er skrifað. Stieg Larsson var blaðamaður, þekktastur fyrir skrif sín og þekkingu á hægri öfgahreyfingum og kynþáttafordómum, en hann fékk hjartaáfall og lést árið 2004. Bækurnar komu út eftir andlát hans en hér má lesa meira um Stieg Larsson og bækur hans. Mér tókst að rúlla í gegnum múrsteinsígildin þrjú á undraskömmum tíma og veit til þess að það á við um ansi marga. Þeir sem vilja lesa allar bækurnar í einum rykk verða þó að sætta sig við það að lesa þær á einhverju öðru tungumáli en íslensku eða ensku, það er von á síðustu bókinni á ensku á þessu ári og vonandi er ekki langt í bók númer tvö á íslensku.

Karlar sem hata konur var ekki eina sænska glæpasagan sem gefin var út fyrir þessi jól hérlendis, einnig kom út þýðing á bók eftir Henning Mankell en hún er ekki síst merkileg fyrir þær sakir að druslubókadama nokkur þýddi hana af mikilli list. Þetta er bókin Fyrir frostið (Innan frosten 2002)en í henni er Linda Wallander, dóttir lögregluforingjans Kurt Wallander í aðalhlutverki, hún er nýútskrifuð úr lögregluskólanum þegar hér er komið sögu og er um það bil að hefja störf við hlið föður síns. Hér er fjallað um trúarofstæki sem á rætur sínar að rekja til raunveruleikans svokallaða, en við sögu kemur söfnuður Jim Jones og fjöldasjálfsmorð safnaðar hans í Jonestown í Gvæjana. Þeir sem hafa sjúklegan áhuga á fjöldamorðingjum og ofsatrúarhreyfingum, eins og ég, ættu því að kunna að meta þessa ágætu bók. Einhvern tímann var því haldið fram að Henning Mankell hefði stolið frá Arnaldi Indriðasyni. Einhvern veginn finnst mér það ólíklegt.

Í lokin langar mig aðeins að minnast á ansi hreint fína glæpasögu eftir enn einn Svíann, Håkan Nesser. Þetta er bókin En helt annan historia sem fékk sænsku glæpasagnaverðlaunin árið 2007. Nesser hefur skrifað heil ósköp af glæpasögum og einhverjar hafa verið þýddar yfir á ensku en hinsvegar kannast Gegnir ekki við að neitt hafi komið út eftir þennan höfund á íslensku. Einhversstaðar heyrði ég að Nesser sé uppáhalds glæpasagnahöfundur Ævars Arnar Jósepssonar en sel það svo sem ekki dýrara en ég keypti það. Ef eitthvað er að marka þessa einu bók sem ég hef lesið er óhætt að mæla með Nesser fyrir glæpasagnaaðdáendur. En helt annan historia er önnur bókin í svokölluðum Barbarotti þríleik og ég er nú þegar búin að útvega mér fyrstu bókina sem bíður nú eftir næsta glæpasagnaskeiði í mínu lífi.

Ég les glæpasögur nefnilega í skorpum og nú hef ég snúið mér að öðru í bili.

Shakespeare Wrote for Money - Nick Hornby

Bækur keyptar í janúar 2009
We Need To Talk About Kevin – Lionel Shriver
Shakespeare’s Wife - Germanie Greer
Twelfth Night – William Shakespeare
The Madwoman in the Attic – Gilbert og Gubar
Deaf Sentence - David Lodge

Bækur lesnar í janúar 2009
Twelfth Night – William Shakespeare
We Need To Talk About Kevin – Lionel Shriver
Bavian – Naja Marie Aidt
Dreams from my father – Barack Obama
Lives of Animals - J.M.Coetzee
Vanære (Disgrace) – J.M.Coetzee
De skæbneløse (Fatelessness) – Imre Kertész*
Skaparinn – Guðrún Eva Mínervudóttir
10 ráð til að... – Hallgrímur Helgason
Deaf Sentence – David Lodge
Shakespeare Wrote for Money - Nick Hornby

Síðan 2003 hefur Nick Hornby hafið mánaðarlegan dálk sinn, Stuff I’ve Been Reading, í tímaritinu The Believer á upptalningu eins og þeirri hér að ofan. Hvaða bækur hann keypti í síðasta mánuði og hvaða bækur hann las. Í raun og veru þyrftu greinar hans ekkert að vera lengri, þar sem það má ýmislegt lesa úr samhengi keyptra og lesinna bóka. En Hornby lætur auðvitað ekki þar með sitja heldur segir frá upplifun sinni af bókunum, á mjög óformlegan og hressandi hátt eins og honum einum er lagið. Í desember 2008 kom út greinasafnið Shakespeare Wrote for Money en það er þriðja og síðasta samantektin á skrifum hans í The Believer. Fyrstu tvær bækurnar í þessari skemmtilegu tríológíu voru Polysyllabic Spree (2004) og Housekeeping vs. the Dirt (2006).

Auðvitað er Hornby ekki að finna upp hjólið, frekar en við Druslubókadömurnar. Greinarnar hans eru hins vegar afar skemmtilegar aflesturs. Meinfyndið þus og einlægar umsagnir er kannski hin eina sanna blanda þegar kemur að bókagagnrýni í þessu formi, alvöruþrungnar túlkanir og greiningar á táknum og þemum eiga betur heima í akademískara umhverfi, að þeim og því ólöstuðu. Mikið má rýna í upptalningar hans um keyptar bækur og lesnar og má segja að lesendanum bjóðist með þeim innlit í hversdag Hornbys, í einum mánuði kaupir hann nokkrar bækur en les ekki eina einustu því hann gifti sig með tilheyrandi tilstandi. Þeir sem þekkja til Hornbys rennur þó grun í að Heimsmeistarakeppnin í fótbolta þann sama mánuð hafi einnig að eitthvað með lesleysið að gera. Ég ætla hiklaust að fylgja fordæmi Hornbys (stela þessari hugmynd hans) á árinu 2009 og halda til haga listunum mínum þar sem þetta hlýtur að virka sem fyrirtaks dagbók þegar lengra frá líður.

*Nóbelshöfundar á janúar listanum eru ekki back door bragging (bakdyramont?) heldur má við námskrána mína sakast, ég er í prófum.

Um ástsjúka menn, eigulegar konur, karllegar og klunnalegar stúlkur og fleira áhugavert

Síðustu áratugina hafa vinsældir svokallaðra sjálfshjálparbóka aukist verulega. Metsölulista prýða oft margar slíkar bækur og þær seljast betur en flest lestrarkyns. Deila má um hvers vegna bækurnar kallast sjálfs-hjálparbækur, því í rauninni er oftast um að ræða bókmenntir sem bjóða upp á forskriftir að lausnum við flóknum vandamálum, oft afar einföldum lausnum, sem synd væri að segja að væru sniðnar að einstaklingsbundnum þörfum.

Tvær dálítið sniðugar bækur um samskipti kynjanna komu út á Íslandi á síðustu öld, önnur 1938 en hin 1952. Umræddar sjálfshjálparbækur eru því farnar að eldast verulega en þær segja mögulega eitthvað um ríkjandi viðhorf á ritunar- og útgáfutíma sínum.

Árið 1938 kom út bókin Ástalíf eftir Pétur Sigurðsson aðventistapredikara. Bókin skiptist í tvo hluta, í fyrri hlutanum er rætt um aðdraganda giftingar og hvernig velja skuli maka, en einnig veltir höfundur fyrir sér viðhorfum til frelsis í ástamálum sem hann tekur vera að aukast. Aðallega er þó hugað að makavali og er Pétur óspar á dæmi úr eigin lífi hvað það varðar en höfundur kveðst hafa verið hamingjusamlega kvæntur um árabil.

Í upphafi Ástalífs ræðir Pétur af mikilli mælsku um gildi ástarinnar og mikilvægi þess að varðveita og rækta hjónaástina út lífið. Ástfanginn mann telur hann vera stórhuga og göfuglyndan. Ástföngnum manni finnist hann geta faðmað að sér allan heiminn og að slíkur maður geti komist í sátt við hverja smásál. Með samruna tveggja ástfanginna sálna verði öll tilveran þeim dásamlegt samræmi og eining. Sálirnar logi af heitri þrá og innileika, faðmlög og eldheitir kossar láti hinar hinstu fjarlægðir hverfa, bræði sálirnar saman og umbreyti jarðnesku lífi í himneska sælu. Með ást tveggja einstaklinga nái lífið hámarki sínu, í fullkominni fórn og fullkomnum sigurvinningum. En Pétur Sigurðsson bendir jafnframt á að ástalíf manns og konu eigi ekki að ná hámarki sínu á tilhugalífsárunum eða hveitibrauðsdögunum, heldur eigi það að rísa með hverjum nýjum áfanga þar til takmarkinu er náð; að elskast allt til dauða. Og hvernig á fólk nú að fara að því að varðveita hina eldheitu ást? Jú, Pétur Sigurðsson er með lausn við því. Hann ráðleggur eiginmönnum að ástunda réttan og heilbrigðan hugsunarhátt, en í slíkum hugsunarhætti felst að halda áfram allt lífið að hugsa um konuna sína eins og þegar hann varð ástfanginn fyrst. Sú ímyndun, sem hafi gert stúlkuna hans að fallegustu og bestu og elskulegustu stúlku undir sólinni eins og allir nýtrúlofaðir menn hugsa um kærustur sínar, sé í raun blekking, en engu að síður verði eiginmaðurinn að nota ímyndunaraflið til að halda áfram að sjá konuna í þessum töfraheimi og í dýrð ástarljómans, og að aldrei megi hann gerast það rýnandi og nærgöngull í hugsun að ástargyðjan sé flett dýrðarljóma og englaslæðu hins ástsjúka manns.

Pétri finnst ungt fólk ekki lifa nógu heilbrigðu ástalífi og hann vill að nokkrum reglum í mannrækt og uppeldismálum verði fylgt til að gera unga fólkið betur í stakk búið til að lifa í hamingjusömu hjónabandi. Honum finnst ungu mennirnir ekki nógu góð mannsefni og ungu stúlkurnar ekki nógu miklir kvenkostir og ekki nógu eigulegar, svo orðrétt sé vitnað. Ungar íslenskar stúlkur segir hann vissulega geta verið girnilegar, en þær séu ekki nógu elskulegar til að ungu mennirnir sækist eftir að eiga þær. Þær séu gleðidrósir, götustúlkur og hlaupa-hindir sem leiki á strengi holdlegra hvata ungu mannanna, sem vilji gjarna leika sér með þeim kvöld og kvöld á stangli, en að þeir kæri sig ekki alltaf um að eiga þær. Þess vegna sé því miður margt fólk einhleypt. Pétur Sigurðsson hefur mörg orð um hvað gott konuefni þurfi að hafa til að bera. Honum finnst mikilvægt að konur læri allt sem kunna þarf hvað varðar hefðbundin húsmóðurstörf og barnauppeldi, þær þurfi að vera ráðdeildarsamar og snyrtilegar, en að fyrsta og æðsta skylda konunnar sé að vera kvenleg. Í því felst að konan á að vera elskuleg, aðlaðandi, falleg, blíð og töfrandi, og hún á að rækta kvenlega fegurð sína og tign. Pólitískar hamhleypur, karllegar og klunnalegar stúlkur, málaðar og útflúraðar, allavega litar vindlingasugur og japlandi og jórtrandi tískudrósir, sem drekka og slarka og eru klúrar, eru honum ekki að skapi. Gott mannsefni á hins vegar að vera líkamlega hraustur og karlmannlegur, hugumstór með hetjulund og víkingsbrag, viljasterkur, stefnufastur, iðinn, sparsamur, reglusarmur og prúðmannlegur, ráðdeildarmaður og hann á að hafa góðar sálargáfur. Eftispurn sé eftir slíkum mönnum hjá ungum stúlkum.

Um sjálft hjónalífið segir höfundur að ástalíf karls og konu byggist aðallega á kynhvötinni, það sé fyrst og fremst holdrænt. Finni karlmaðurinn ekki sanna svölun í sambúðinni við konu sína, kunni hann að taka til þess ráðs að setjast við þann brunninn sem augnabliks svölun veitir. Með öðrum orðum þá þurfi hann einfaldlega að leita á önnur mið ef konan er eitthvað slöpp og sloj. Bæði þurfi að átta sig á því að það var upphaflega kynhvötin sem gerði þau drukkin af víni ástarinnar, þau verði að varðveita og viðhalda þeirri orkulind og virkja hana réttilega. Og ekki megi slíta konunni út við endalaust basl og barneignir. Þarna má að vissu leyti segja að Pétur Sigurðsson hafi verið dálítið nútímalegur í hugsun og það á hann reyndar líka til á fleiri sviðum. Hann er að sjálfsögðu á móti lauslæti, en þó má finna töluvert umburðarlyndi, til dæmis virðist honum ekki finnast tiltökumál þótt stúlkur hafi verið við karlmann kenndar fyrir giftingu og framhjáhald telur hann ekki endilega þurfa að vera sérstakt tiltökumál.

Aðra bók um skyld efni gaf Pétur út árið 1952. Sú heitir Vandamál karls og konu. Í formálsorðum segir að hún fjalli um „Þjóðfélagsvandamálið mikla, sambúð karls og konu, heimilið, uppeldi æskumanna, ræktun kynstofnsins, þjóðaruppeldið, sérmenntun karla og kvenna og það sem gott fjölskyldulíf grundvallast á.“ Pétri verður tíðrætt um skemmtanabrjálæði ungu kynslóðarinnar, vond áhrif ástarreyfara og hávaðasamrar jazzmúsíkur og slæm áhrif glaumsins og gleðinnar sem glepur æskufólkið. Til að forðast þá lausung sem fylgir skemmtanalífi og svalli leggur hann til að fólk stofni ungt til hjúskapar, þannig megi komast undan slæmum áhrifum skemmtanalífsins og forðast neikvæð áhrif langvarandi bælingar kynhvatarinnar. Hann segir unga menn verða ráðsettari, sparsamari og gagnlegri þjóðfélagsþegna þegar þeir eru orðnir eiginmenn og feður og því skuli menn gjarna drífa sig í hjónabandið, það forði þeim frá siðspillandi næturlífi. Pétur nefnir einnig hernámið og ástandið. Hann fordæmir vissulega ekki stúlkur þær sem lentu í ástandinu, en segir að stúlkurnar hefðu aldeilis ekki steypt sér út í spillingu ástandsins hefðu þær átt myndarlega og elskulega kærasta. Mannrækt og kynbætur eru einnig ræddar, Pétur telur að fólk eigi að kynna sér samviskusamlega ætterni þess sem það leggur lag sitt við. Hann ber þetta saman við kynbætur bænda og segir að Skagfirðingar kaupi til dæmis ekki hross nema vita undan hverjum þau séu!

Þorgerður og Þórdís

Jonas Hassen Khemiri

Meðal gesta Alþjóðlegrar bókmenntahátíðar í Reykjavík árið 2007 var eitt af vinsælustu ungu skáldum Svía, Jonas Hassen Khemiri. Höfundurinn, sem varð þrítugur núna milli jóla og nýárs, hóf ferilinn árið 2003 með bókinni Ett öga rött. Bókin, sem er að hluta til skrifuð á heimatilbúinni innflytjendasænsku, fékk verðlaun sem besta fraumraunin á útgáfuárinu, hún hefur náð til ólíkra lesenda á öllum aldri, verið sviðsett í leikhúsi og eftir henni verið gerð bíómynd.

Jonas Hassen Khemiri er Svíi í móðurætt en pabbinn er frá Túnis, persónur verkanna hans eru líka oft innflytjendur eða koma úr umhverfi nýbúa. Frá upphafi ferilsins hefur verkum Khemiris verið fagnað, jafnvel svo kröftuglega að manni verður um og ó. Skáldsagan Montecore. En unik tiger, sem kom 2006, var tilnefnd til Augustpriset, leikritið Invasion! var sett á svið í Borgarleikhúsi Stokkhólms veturinn 2007-2008 og fékk almennt lof og er nú sýnt í fleiri löndum, leikritið Fem gånger Gud er sýnt víða um Svíþjóð við fögnuð áhorfenda og gagnrýnenda og Jonas Hassen Khemiri fékk nýlega smásagnaverðlaun Sænska ríkisútvarpsins. Segja má að þessi viðkunnanlegi höfundur (sem uppnefndur var á Bókmenntahátíð eftir fagurri söguhetju enskra barnabóka, en þar sem ég vil ekki uppnefna feisbúkkvini mína ætla ég að láta aðra um að ljóstra upp viðurnefninu) sé orðinn hálfgerð költfígúra í heimalandinu, hann á sér aðdáendaskara í fjölbreyttum þjóðfélagshópum, allt frá krökkum í félagsmiðstöðvum og matráðskonum í skólum til uppskrúfaðaðra og trénaðra magistera með flagaraklúta um hálsinn.

Einhverjir óttuðust að Jonas Hassen Khemiri næði ekki að fylgja fyrstu bókinni eftir, það er ekki auðvelt að koma með annað verk eftir að hafa verið kysstur og faðmaður af öllum fyrir frumraunina. En honum tókst að komast yfir hindrunina og trompa sjálfan sig því Montecore er að mínum dómi betri en Ett öga rött. Höfundurinn er galdrakall sem tekst að snúa á lesandann og leika sér með hann af fimi sjónhverfingamanns sem hefur algjört vald yfir áhorfandanum sem gleypir við trolleríinu og sprellinu með augun upp á gátt en veit samt vel að það er verið að svindla og blekkja.

Aðalpersóna Montecore. En unik tiger er rithöfundurinn Jonas Khemiri (já, já, metafiksjón) sem reynir ásamt Kadir, gömlum vini föður síns, að skrifa sögu pabbans sem kom fyrir nokkrum áratugum til Stokkhólms frá Túnis til að reyna fyrir sér sem ljósmyndari en tókst aldrei að komast inn í lokað þjóðfélagið og hvarf aftur út í heim. Þar hefur pabbinn, að sögn vinarins, öðlast frægð sem stjörnuljósmyndari sem minglar við Bono og Salman Rushdie í boðum hinna ríku og frægu. Þeir senda hvor öðrum tölvupósta og Kadir skrifar óborganlega fyndna sænsku sem er blönduð arabísku, frönsku og bókmenntamáli í anda sænskra þjóðskálda. Persónan Jonas leggur til bernskuminningar sínar um pabbann, mann sem passaði ekki inn í sænskt þjóðfélag sem byggir á óskrifuðum hirðsiðum og stífum samskiptareglum. Lýst er lífinu í samfélagi þar sem fólki er gert ómögulegt að lifa eftir eigin hugmyndum og óskum. Í orði er Svíþjóð land frjálslyndis og umburðarlyndis en undir yfirborðinu krauma rasismi og fordómar. Bókin er grípandi frásögn um fjölskyldu sem tekst ekki að láta draumana rætast vegna ytri takmarkana og um útlendinginn sem gefst upp og leggur á flótta því hann getur ekki látist vera eitthvað annað en hann er.

Gagnrýnandi skrifaði einu sinni eitthvað á þá leið að Jonas Hassen Khemiri hefði þann hæfileika að geta sýnt hið kjánalega í fari persóna sinna án þess að þær væru kjánalegar og það er nokkuð til í því. Þetta er náttúrlega mikilvægur hæfileiki góðra höfunda; að geta sýnt persónur gera sig að fíflum eða í niðurlægjandi aðstæðum án þess að gera þær annað hvort að aumingjum sem þarf að vorkenna eða einhverjum ómennskum vitleysingum. Khemiri er aldrei meinfýsinn eða hæðinn, hann predikar ekki og setur sig ekki á háan hest gagnvart oft hálfógæfulegum persónunum og hann er fyndinn og orðheppinn án þess að hægt sé að tala um einhverja tilgangslausa hnyttni. Hann á heldur ekki til bókmenntalega tilgerð, sem maður gæti í rauninni alveg búist við, það væri líka örugglega auðvelt að klúðra efniviðinum því höfundinum er oft mikið niðri fyrir.

Nýjasta bókin eftir Khemiri er Invasion! sem kom út 2008. Hún er safn styttri texta og tveggja leikverka, þar á meðal er Invasion! sem er verkið sem kom höfundinum upp á leiksvið Evrópulandanna þar sem hefur verið sýnt víða undanfarið, líklega síðast í Soho í London. Eins og á við um allt sem Khemiri lætur frá sér er tungumálið í aðalhlutverki og um leið sjálfsmynd manneskjunnar sem notar orðin hverju sinni. Margir halda að það að tala mörg tungumál frá barnæsku og að nota ólík mál heima og í skóla sé á einhvern hátt takmarkandi fyrir málþroskann og valdi jafnvel vitsmunalegri fötlun. En Jonas Hassen Khemiri, sem ólst upp við að tala nokkur afar ólík tungumál heima og heiman, sýnir að það er rugl (enda notar meirihluti mannkyns að jafnaði fleiri tungumál en eitt í daglegu lífi). Leyfi menn sér að leika sér með tungumálin, nota orðin eftir eigin hentisemi og móta eins og leir eða brauðdeig, getur margt ótrúlega skemmtilegt gerst, veröldin getur vitrast frá óvæntum sjónarhornum og eldingum jafnvel slegið niður af heiðskírum himni. Jonas Hassen Khemiri sagði í samtali á Bókmenntahátíð í Reykjavík að heima hjá honum hefðu hann, foreldrarnir og yngri tvíburabræður hans alltaf hrært saman tungumálum. Þau hefðu raðað saman orðum úr sænsku, frönsku, arabísku og ensku, snúið setningum á hvolf, blandað saman orðtökum og búið til allrahanda orðasalöt sér til skemmtunar. Þetta skilar sér því tungumálið í bókunum hans er ekki fyrirsjáanlegt, klisjukennt, útþynnt eða forskriftarlega „vandað“ og það sama má segja um persónurnar sem hafa orðið hverju sinni. Væri Jonas Hassen Khemiri íslenskur höfundur myndi hann mögulega búa til persónur sem rugla til dæmis saman orðapörum á borð við utanvið og viðutan og látlaus og lauslát. Invasion! er sundurlaus bók og þannig ólík skáldsögunum tveimur en hún er verulega áhugaverð og inspírerandi og textarnir bjóða bæði upp á fliss og allrahanda vangaveltur og fabúleringar.

Verk Jonasar Hassen Khemiri hafa mér vitanlega verið þýdd á norsku, dönsku, þýsku og ensku (og örugglega fleiri mál líka án þess að ég viti það). Bækurnar á frummálinu má til dæmis fá lánaðar á bókasafninu í Norræna húsinu.

Sedaris - beittur en aldrei bitur!

Ég ætla að byrja á því að biðja Æsu fyrirfram afsökunar á að grípa annan gleðigjafa úr höndum hennar – en meðan hún kvaldist yfir hroðbjóðnum Kevin og hinni köldu móður hans (foreldrarnir eru alltaf sekir), hló ég dátt að/með David Sedaris – einum skemmtilegasta höfundi sem hefur rekið á fjörur mínar.

Sedaris hóf feril sinn sem pistlahöfundur í útvarpi (eftir stutt stopp sem leikhúslistamaður) og sló í gegn á þeim vettvangi eftir að hafa flutt smásögu sína SantaLand Diaries – sú fjallar einmitt um hugsanlegan hápunkt leikferilsins þegar hann vann sem jólaálfur í bandarískum stórmarkaði einn kaldan desembermánuð. Tveimur árum síðar (1994) gaf hann út sína fyrstu bók, Barrell Fever sem er, eins og aðrar bækur hans, sjálfsævisögulegt samansafn pistla eða hugleiðinga.

Fyrsta bók Sedaris sem ég las var Naked (1997) og eftir það var ég friðlaus þar til ég hafði komist yfir þær allar – áðurnefnda Barrell Fever, Holidays on Ice (1997), My Talk Pretty One Day (2000) og Dress Your Family in Corduroy and Denim (2004). Allar eru þær svipaðar að formi (og innihaldi ef út í það er farið) og synd að segja að einhver þeirra skeri sig mikið úr. Í Holidays on Ice eru þó sögur tengdar hátíð ljóss og friðar í fyrirrúmi á meðan My Talk Pretty One Day snýst mikið til um búferlaflutninga hans og Hugh, sambýlismanns hans til margra ára, til Frakklands. Það er þó fjarri mér að spæla mig á skorti á listrænum hástökkum Sedaris – til þess er hann alltof skemmtilegur og það væri sorgardagur ef hann leggði húmorinn á hilluna til að einbeita sér að hinni stóru djúpþenkjandi skáldsögu.

Í nýjustu bók sinni – When You are Engulfed In Flames er Sedaris sem betur fer við sama heygarðshornið. Umfjöllunarefnið er eins og áður fengið úr daglegu lífi hans og óhjákvæmilega leika vinir og vandamenn þar stóra rullu. Ekki er gott að segja hvort Sedaris færir í stílinn eða hvort fjölskylda hans er upp til hópa létt biluð – nema hvort tveggja sé. Það verður þó að teljast þeim til tekna að ekkert þeirra virðist hafa afneitað Sedaris sem fer þó engum silkihönskum um fjölskyldulífið. Honum til varnar skal þó taka fram að hlífir hann ekki sjálfum sér nema síður sé.

When You are Engulfed In Flames segir meðal annars frá Helen, gamalli konu sem var nágranni þeirra Hugh í New York – og nánasti vinur Sedaris - milli þess sem hún barði barnunga, heyrnalausa sendla og bölvaði svarta kynstofninum. Í bókinni kynnumst við líka sérstaklega óhugnanlegri barnfóstru sem gætti Sedaris systkinanna í æsku og tengdamóður hans sem eitt sinn ól snák í sköflungnum. Sedaris er sérfræðingur í að lýsa örvæntingarfullum augnablikum daglegs lífs – eins og að missa brjóstsykur í kjöltuna á næsta manni í flugvél, sitja slopplaus og kaldur á læknabiðstofu eða missa sjónar á ferðafélaga á lestarstöð. Ítrekað veinaði ég af hlátri og strauk tárin úr augnkrókunum um leið og ég hryllti mig og kreppti tærnar í skónum.

Sedaris hefur sérstakt lag á að segja frá yfirgengilegu fólki sem hagar sér óafsakanlega án þess þó að taka frá því mennskuna. Hann er brjálæðislega fyndinn og hlífir engum en minnir stundum á 21.aldar, samkynhneigða, léttgeggjaða útgáfu af Chekhov því þrátt fyrir alla ógæfuna og niðurlæginguna sem hann lýsir verður Sedaris aldrei vís að hroka og mannhatri. Hann er beittur en ekki bitur!

Ekki lesa We Need To Talk About Kevin

Eftir að hafa oft labbað áhugalaus framhjá We Need To Talk About Kevin eftir Lionel Shriver tók ég bókina loksins upp í fyrradag og las aftan á hana. Ég hélt alltaf að hún fjallaði um uppeldi, sem ég hef takmarkaðan áhuga á en þarna kom í ljós að hún fjallar um fjöldamorð: bingó. Síðan ég las skáldsögu Wally Lamb um Columbine skotárásirnar hef ég verið haldin óútskýranlegum áhuga á fjöldamorðum. Ég hélt þessu útaf fyrir mig fyrstu vikurnar, enda hálf pervers að vera með svona hluti á heilanum. Með lævísum leiðum komst ég þó að því að saklausasta fólk í kringum mig drekkur í sig staðreyndir um aðferðir og ástæður viðurstyggilegra morða. Botnlaus hít internetsins nær varla til að fullnægja sjúklegri þekkingarlöngun fólks um frík eins og Harold Shipman, Fred og Rosemary, Charles Manson, Washington leyniskytturnar, auk allra skólaárásanna þar sem bólugrafin ungmenni frá Finnlandi til Flórída komast auðveldlega yfir byssur og stráfella samnemendur sína og kennara.

We Need To Talk About Kevin (2003) fjallar einmitt um skólaárás, en nálgun höfundar er mjög sérstök. Lionel Shriver staðsetur ímyndaða skólaárás tíu dögum áður en Columbine árásirnar áttu sér stað árið 1999, en bókin er safn bréfa sem Eva, móðir árásarmannsins, skrifar eiginmanni sínum, Franklin, tveimur árum síðar. Eva rekur sögu drengsins Kevin, allt frá því að hún fékk hann nýfæddan í fangið og fann ekki fyrir tengslum (nokkuð fyrirsjáanlegt fannst mér) til reglulegra heimsókna hennar í fangelsið sem hann mun dvelja næstu árin. Eva hlífir sér enganveginn í bréfum sínum til mannsins síns, hún ljóstrar upp ýmsum fjölskylduleyndarmálum svo sem að einu sinni hafi hún misst þolinmæðina og óvart handleggsbrotið Kevin (piff, aftur fyrirsjáanlegt hugsaði sérfræðingurinn ég) og aldrei sagt frá því. Lesandi áttar sig ekki á því í byrjun hvert samband þeirra Franklins og Evu er í dag, en fer fljótlega að átta sig á því að hjónaband þeirra hefur ekki staðist þessa raun.

Skemmst er frá því að segja að ekkert fyrirsjáanlegt er sem það sýnist og We Need To Talk About Kevin er ekkert nema óbærileg köfun í viðurstyggilega mannssálina. Ég vakti til fjögur í nótt að klára hroðbjóðinn og gat svo auðvitað ekki sofnað því heimurinn er svo vondur. Þetta er bók um blindaðar litlar stelpur og gröftinn úr augntóftum þeirra, kúkableyjur langt fram eftir aldri, óhugnarlega vonsku barnanna okkar og hryllilegt, hryllilegt vonleysi. Ég hélt fram á síðustu síðu að höfundur myndi gefa mér einhverja von um hið góða í manneskjunni en nei, svo var ekki. Ég sé eftir því að hafa lesið þessa bók. Hún er ekki góð fyrir sálina. Ég hef því lofað sjálfri mér að hætta að lesa um morð og ofbeldi á nýja árinu. Því miður var Maríanna mér fyrri til að skrifa um fíflið hana Pollýönnu, en ég ætla að leita að einhverjum álíka gleðigjafa til að fjalla um næst.

Doktor Proktor og spörfuglar Lesbíu

Í Fréttablaðinu í dag eru kynntar niðurstöður kosninga um slæma og góða nýlega bókatitla. Ein okkar er meðal þeirra sem nefndir eru sem álitsgjafar, en viðkomandi leitaði til hinna sem hér skrifa um tillögur. Að sjálfsögðu komu hinir og þessir titlar til tals en hér fyrir neðan er lausleg samantekt á því hvað okkur finnst gott og slæmt af nýlegum titlum.

Það er vinsælt núna að hafa skáldsagnatitlana eitt orð, margir eru frekar lítið eftirminnilegir og þeir renna sumir dálítið saman: Vetrarsól, Skaparinn, Ódáðahraun, Myrká, Ofsi, Auðnin, Rán, Konur, Vargurinn, Sólkross o.s.frv. Af þessum eins orða titlum þóttu Rökkurbýsnir flottur bókartitill (dulúð og undur) og Vonarstræti (margrætt og vekur forvitni) og Algleymi fannst einhverjum okkar líka fín heiti.

Titlar sem taldir voru með þeim betri:

- Loftnet klóra himin: Tvímælalaust einn besti titill ársins, flott mynd.
- Flautuleikur álengdar: Titill með aðdráttarafl.
- Heitar lummur: Tvístígandi með þennan en akkúrat núna gleðst ég yfir því hann býður upp á fullkominn fimmaurabrandara (selst eins og …).
- Gissursson - hver er orginal?: Fínn endapunktur á fínni ævisagnaseríu.
- Doktor Proktor og prumpuduftið: Góður titill af því að hann höfðar til hins síbernska í börnum og fullorðnum.
- Amtmaðurinn á einbúasetrinu: Eitthvað dularfullt og spennandi við þennan einbúaamtmann.
- Ú á fasismann og fleiri ljóð: Góð hvatning, við ættum öll að úa á fasismann.
- Ég skal vera Grýla: Fyndinn titill, maður gleymir honum allavega ekki um leið eins og sumum öðrum.
- Dexter dáðadrengur: Eitthvað sætt við þennan.

Titlar sem þóttu slæmir:

- Apakóngur á Silkiveginum: Þessi titill er einhvern veginn bæði góður og asnalegur.
- Fiðrildi, mynta og spörfuglar Lesbíu: Ungskáldatilgerð ársins.
- Stebbi Run - Annasamir dagar og ögurstundir: Er þessi titill ekki bara eitthvað spaug?
- 10 ráð til að hætta að drepa fólk og byrja að vaska upp: Brýtur vandlega upp eins-orðs-trendið sem er svo áberandi í skáldsögum ársins, en samt, veit það ekki ...
- Opinská ævisaga gleðikonu í London: Banvænn titill!
- Sjáðu fegurð þína: Hljómar eins og sjálfshjálparbók fyrir ófrítt fólk.
- Óvænt áfall eða fyrirsjáanleg tímamót. Brottför Bandaríkjahers frá Íslandi: Aðdragandi og viðbrögð: Svo vondur bókartitill að maður á ekki orð.

Klisjur ársins:

- Sæmi Rokk - Lífsdans Sæmundar Pálssonar: Lífsdans, þetta orð er hreinn viðbjóður.
- Melódíur minninganna: Það hljóta allir að vera búnir að fá nóg af þessu. Þetta er samt svo mislukkað að það er komið í hring og næstum orðið skemmtilegt.
- Hljómagangur: Svolítið sniðugur en líka afar klisjukenndur.

Pollýanna – úlfur í sauðagæru?

Í jólabókaflóðinu nú í haust skaut upp kollinum gömul vinkona, Pollýanna, sem á vissulega sinn stað í barnabókahillunni á heimilinu en hefur ekki verið tekin fram ansi lengi. Ég fagnaði því að sjá hana aftur mætta brosandi (en ekki hvað) til leiks. Ekki hafði hvarflað að mér annað en allir aðrir væru sama sinnis. Þótt barnabækur eldist misvel þá fannst mér Pollýanna vera sérstaklega saklaus og falleg barnabók – hvað er hægt að hafa á móti brjálæðislega jákvæðri stúlku?

Heilmargt kemur í ljós. Vinkona mín og samstarfskona til margra ára saup hveljur af skelfingu þegar hún rak augun í glaðlegt andlit Pollýönnu í bókaverslunum. Sem barn hafði hún hatast við bókina og hafði síður en svo tekið hana í sátt eftir því sem árin liðu. Hún benti mér á hversu hroðaleg fyrirmynd stúlkan hefði verið fyrir konur í gegnum árin – alveg sama hversu leiðinlegt fólk var við hana eða hversu illa örlögin léku hana – alltaf tók hún öllu með brosi á vör. Steininn tók svo úr þegar hún fékk ljóta hækju í jólagjöf og tókst að gera gott úr því! Ef allar konur væru jafn umburðalyndar og ljúfar og Pollýanna væru engin Stígamót – ekkert Kvennaathvarf, það væri engin þörf á því þar sem allar konurnar sætu brosandi heima undir barsmíðunum. Kvenfyrirmyndir eins og Pollýanna hafa verið notaðar til að bæla konur gegnum alla mannkynssöguna og því fór fjarri að vinkona mín ætlaði að fagna því að hún væri mætt enn og aftur.

Mig setti nú bara hljóða en sá mér ekki annað fært en lesa bókina aftur. Pollýanna er sum sé ellefu ára munaðarlaus stúlka sem fer í fóstur til ríkrar móðursystur sinnar sem er ógift (lesist einmana, bitur og kaldlynd). Bókin segir svo frá uppvexti Pollýönnu og hvernig hún tekst á við erfiðleika lífsins með „leikinn“ að vopni. Leikurinn felst í þeirri afstöðu til lífsins að finna eitthvað jákvætt við allt og þá meina ég ALLT. Með viðhorfi sínu og barnslegu sakleysi tekst Pollýönnu að bræða frosin hjörtu og dreifa hamingju allt um kring. Það er því um að gera að leggja alla kaldhæðni á hilluna áður en lestur hefst.

Höfundurinn, Eleanor H. Porter (1868-1920) var þekkt söngkona áður en hún gifti sig en tók síðar til við að skrifa barnabækur, flestar um munaðarlaus börn eins og var sérlega vinsælt á þessum árum. Það er þó hin síglaða Pollýanna (1913) sem hefur haldið nafni hennar á lofti í hartnær hundrað ár og þættir og kvikmyndir hafa verið gerðar eftir bókinni. Orðið Pollýanna hefur síast inn í tungumálið og skv. orðabók Oxford þýðir „Pollýanna“ manneskja sem er alltaf glöð og bjartsýn.

Árið 1915 birtist svo framhaldsbókin Pollyanna Grows Up. Þar flytur hún til stórborgarinnar og Mrs. Porter til varnar á Pollýanna víst erfitt með að leika „leikinn“ þegar hún sér hin skelfilegu áhrif kreppunnar (það hefði kannski verið ráð að endurútgefa þá bók nú um jólin...).

Eftir lesturinn varð ég að viðurkenna að vinkona mín hafði vissulega sitthvað til síns máls en bókinni og Pollýönnu var þó ekki alls varnað. Fyrir það fyrsta má í raun teljast kraftaverk að bók um stúlku sem er jafn jákvæð og Pollýanna sé ekki óbærilega leiðinleg – sem hún er ekki (þótt augum hafi verið ranghvolft meira við lestur nú en fyrir 20 árum). En því er ekki að neita að Pollýönnu tekst á ótrúlegan hátt að breyta fólki og fá það til að bæta ráð sitt bara með því að vera góð og glöð og það er kannski dálítið hæpið veganesti út í lífið fyrir litlar stúlkur. Á móti kemur að hún er sinnar gæfu smiður og kann að njóta lífsins og finna gleðina í litlu hlutunum sem er ekki amalegt – sérstaklega ekki á þessum síðustu og verstu. Pollýanna er barn síns tíma og ekki hægt að lesa hana gagnrýnilaust – enda er það kannski ekki endilega kappsmál. Góðar bækur þroska mann og fá mann til að spyrja spurninga á hvaða aldri sem maður er.

Niðurstaðan er sem sagt engin en það var hollt og gott að hitta aftur gamla félaga eins og Pollýönnu og endurmeta aðeins hvað hún sagði manni. Ég skil vel vinkonu mína sem fórnaði höndum yfir endurkomu hennar en sjálf var ég ekki alveg tilbúin að afskrifa hana...sá alveg ljósu punktana í bókinni...auðvitað – eitthvað af lífsspeki Pollýönnu hefur greinilega síast inn í viðkvæma barnssálina!

Nú er bara að grafa fram Önnu í Grænuhlíð, Rebekku í Sunnuhlíð og Yngismeyjar!

Gott á pakkið

Rétt fyrir jól keypti ég bókina Gott á pakkið: ævisaga Dags Sigurðarsonar, af höfundinum, viðkunnanlegum manni í gulri regnkápu. Bókina las ég seint á aðfangadagskvöld. Hún er skrifuð í dálítið furðulegum tóni, líkt og þroskað barn sé að reyna að skrifa formlegan stíl eða kannski eins og eldri manneskja sé að reyna að skrifa barnalega. Sumpart á þetta ekki illa við, Dagur Sigurðarson komst að mörgu leyti aldrei af æskuárunum, og stundum er textinn ágætur. En hitt og þetta í hugsun og orðalagi þessarar bókar er býsna einfeldningslegt og líkingarnar oft dálítið kjánalegar. Forlagið hefði átt að splæsa í einn eða tvo vandaða yfirlestra einhvers góðs ritstjóra, bókin og höfundur hefðu alveg átt það skilið því Gott á pakkið er alls ekki leiðinlegt eða gagnslaust rit þrátt fyrir augljósa galla. Bókin bætti hins vegar litlu við fyrir mig, mér finnst ég hafa heyrt eða séð flest sem þarna kemur fram áður.

Við óskum öllum lesendum gleðilegra jóla og margra harðra pakka. Á þessum vettvangi er von á mögnuðum umfjöllunum um fjölbreytt lesefni að jólahaldi loknu.

Bókabúðir í Kaupmannahöfn – annar hluti

Í Danmörku er auðvitað gífurlegur lúxus að kaupa bækur, jafnvel burtséð frá fljótandi íslenskum krónum. Eins mikið og Íslendingar kvarta yfir verði á bókum þá eru þær mun dýrari hér, sökum skattastefnu stjórnvalda. Hinum megin við Eyrarsundið er hins vegar hægt að gera kjarakaup á bókum, en það er önnur saga. Hér er þó ekki ætlunin að fjalla um verð á bókum í Kaupmannahöfn heldur fjalla áfram bestu bókabúðirnar í borginni, en þar má svo sannarlega gera margt annað en að kaupa bækur þó það sé óneitanlega fylgifiskur mikilla langdvala þar.

Politikens Boghal – Rådhuspladsen
Bókahöllin á Ráðhústorginu minnir mig svolítið á bókabúð Máls og menningar á Laugavegi, amk. áður en Pennaveldið gleypti hana. Innréttingarnar í Politikens Boghal eru mjög eighties, orðnar svolítið sjúskaðar og á rigningardögum þarf maður að passa sig að labba ekki niður fötuna sem stendur á miðju gólfi og tekur við nokkuð reglulegum vatnsdropum. Gersamlega óskiljanlegt þar sem bókabúðin er á jarðhæð fimm hæða húss. Hér er besta starfsfólkið í bókabúðum borgarinnar, það er svolítið veðrað eins og innréttingarnar en í hæsta gæðaflokki. Staffið veður náttúrulega ekki upp að manni og býður þessa gæðaþjónustu en hún er þó til staðar. Í búðinni er sérstakur rekki þar sem starfsfólkið hefur stillt fram áhugaverðum bókum að þeirra mati, þar er oft áhugaverður þverskurður og þau nösk að draga fram eitthvað sem annars hefði ekki fangað athygli manns.

Politikens Boghal var opnuð 1919 og er hluti af fjölmiðlaveldinu sem er bæði dagblaða- og bókaútgáfa. Hún er auðvitað staðsett á besta stað í bænum og iðulega full af ferðamönnum. Fyrst og fremst þarf ég reyndar að taka til baka að það sé meira af erlendum bókum í Arnold Busck. Framboðið af erlendum skáldsögum til dæmis er prýðilegt og nýjar bækur koma tiltölulega fljótt í sölu í Politikens Boghal. Eldri bækur fara hins vegar fljótlega niðrí kjallara og hafa ekki langan líftíma þar heldur. Bækur almenns efnis eru hins vegar fábreyttari hér en í Arnold Busck og heimsstyrjaldarbækur allsráðandi hér sem annars staðar. Ferðabókadeildin (hornið) er framúrskarandi, mikið úrval af fjölbreyttum útgáfum um öll heimsins horn. Lítil áhersla er lögð á barnabækur, einungis tveir rekkar hýsa þær. En það er líka allt í lagi, í borg sem býður uppá sérstakar barnabókabúðir.

Það er ekki kaffihús í þessari bókabúð og lítil aðstaða til nískulesturs. Það er einn stærsti galli búðarinnar, hún er satt að segja alveg að sprengja af sér húsnæðið þar sem lítið pláss er fyrir bæði bækurnar sjálfar og kúnnana. Niðursokkinn viðskiptavinur getur því hæglega lent í því að troða öðrum um tær. Í því samhengi má reyndar nefna að ég steig á tá Tommy Kenter í morgun. Gleðileg jól!

Jólabókin 1930

Sé setningin "Jólabókin í ár" slegin inn á timarit.is kemur þessi auglýsing frá 1930 upp sem elsta dæmið:

skáld og skvísur

Þórunn Erlu- Valdimarsdóttir fékk rétt í þessu viðurkenningu RÚV. Það finnst mér vel valið og við hrópum húrra fyrir því í huganum.

Svo eru eru hérna tvær myndir sem teknar voru í Nýlistasafninu í gær. Á annarri má sjá frísklegar konur sem gleðjast á góðri stundu, á hinni eru lipur ljóðskáld með blóm og blik í augum.

partí og piparkökur (og glaður ráðherra?)

Í gær veitti Bókmenntasjóður fimm nýræktarstyrki. Fullt af sætu skáldfólki fékk tvöhundruðþúsundkalla og túlípana í Nýlistasafninu og Þorgerður Agla bauð upp á piparkökuhjörtu, konfekt og vín. Samkvæmt frétt í Fréttablaðinu í dag, sem undirrituð er af pbb, veitti Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir styrkina og var ekki annað að sjá (að sögn fréttablaðsgreinarinnar) en að menntamálaráðherrann væri "glaður eftir að hafa komið þessum útgáfum og höfundunum til aðstoðar í útgáfunni." Druslubókadömurnar eru ekkert of góðar til að mæta í boð sem þeim er boðið í og þess vegna vita þær að menntamálaráðherrann komst ekki í Nýló í gær. Því ríkir algjör nagandi óvissa um hversu glaðbeitt hún var af þessu tilefni. Hins vegar voru þeir sem mættu alveg dúndrandi hressir og í miklu stuði. Partíið hélt síðan áfram því strax á eftir var útgáfubjóð á vegum Omdúrman vegna bókarinnar Díana í snjónum og þar var allt vaðandi í heimsfrægu fólki jafnt sem fögrum sveitamönnum.
Í dag fær svo rithöfundur pening frá Rithöfundasjóði RÚV. Druslubókadömum hefur ekki verið boðið í neinn gleðskap af því tilefni og því er alls óvíst hvort það verður nokkuð stuð í partíinu.

P.S. Myndasmiður þessarar síðu er enn í losti vegna konfektáts og víndrykkju. Hafi hann ekki týnt myndavélinni á skrölti um hála vegi næturborgarinnar birtast hér hugsanlega fljótlega myndir af glöðum skáldum.

Þegar vonin ein er eftir

Árið 1978 var gefin út í íslenskri þýðingu, frönsk bók sem vakti mikla athygli. Bókin heitir Þegar vonin ein er eftir og er eftir Jeanne Cordelier. Markaðssetning á bókinni var um margt athyglisverð. Hún var upphaflega skrifuð sem skáldsaga, á Íslandi var hún eingöngu kynnt til sögunnar sem „bók“ en áhersla lögð á ævisögulega þáttinn, sem er svo sannarlega mikilvægur þar sem frásögnin byggir á reynslu höfundarins, en hún starfaði sem vændiskona um fimm ára skeið. Bókin er ekki beinlínis kynnt sem ævisaga en bókarkápu- og kynningartexta má lesa á þann veg. Þar kemur að minnsta kosti aldrei beint fram að um skáldsögu sé að ræða enda algengur misskilningur að raunveruleikinn sé merkilegri en skáldskapur.

Jeanne Cordelier fæddist í París árið 1944. Tvennum sögum fer af því hvort Jeanne Cordelier sé dulnefni, einhverjir vilja meina að hún heiti í raun Danielle Valdelin, en það er þó algerlega óstaðfest. Þegar vonin ein er eftir kom fyrst út árið 1976, hún var þýdd á 19 tungumál enda um forvitnilegt efni að ræða. Samkvæmt bókarkápu tekst Jeanne Cordelier að „segja allt og verða þó hvergi klámfengin. Hún reynir ekki að draga neitt undan en forðast samt að laða fram gluggagæginn sem leynist í sérhverjum lesanda.“ Kannski er eitthvað til í þessu en undirritaðar leyfa sér álykta að margir hafi nákvæmlega sýnt bókinni áhuga af þeirri, kannski ágætu, ástæðu að þeir hafi aðeins þurft að viðra gluggagæginn í sjálfum sér.

Um það leyti sem Þegar vonin ein er eftir kom út vann Jeanne Cordelier í verslun, en 1980 hélt hún til Svíþjóðar, stofnaði þar fjölskyldu og bjó þar í 17 ár. Árið 1997 yfirgaf hún Svíaríki ásamt fjölskyldu sinni og bjó eftir það meðal annars á Indlandi, í Víetnam, Eþíópíu og Albaníu, svo einhver af þeim 28 löndum sem hún hefur dvalið í séu nefnd. Árið 2004 sneri hún þó aftur til Evrópu og settist að í Frakklandi. Hún hefur skrifað býsna margar skáldsögur eftir að Þegar vonin ein er eftir kom út, nokkrar fjalla um ástarsambönd en einhverjar líka um kynferðislega misnotkun og ofbeldi. Hún hefur einnig skrifað nokkur leikrit og svo hefur Þegar vonin ein er eftir verið kvikmynduð. Myndin var sýnd í Háskólabíói árið 1983 og skartaði meðal annars Mariu Schneider sem lék sællar minningar í Bertolucci-myndinni Síðasti tangó í París.

Líf vændiskonunnar er ekki sveipað neinum dýrðarljóma í bókinni sem hér um ræðir. Bókarýnir Þjóðviljans benti á sínum tíma á að Jeanne Cordelier haldi því fram í bók sinni að 70% gleðikvenna Frakklands, og væntanlega annarra landa, komi úr lægstu stéttum þjóðfélagsins og úr sveitahéruðum, sem í Frakklandi séu lágstéttahéruðin. Einni af hverjum fjórum vændiskonum hafi verið nauðgað í æsku og þá oft af eigin föður. Hvort sem þetta eru félagsfræðileg sannindi eða ekki, eru þetta blákaldar staðreyndir úr lífi Cordelier sjálfrar. Sjálf ólst Jeanne Cordelier upp við ömurlegar aðstæður, faðir hennar var glæpamaður og móðirin drykkjusjúklingur. Hún kynntist ung melludólgnum Gerard sem var flottur í tauinu og ók um á glæsibifreið en séntilmennskuskelin var æði þunn þegar á reyndi. Aðalpersónan Sophie í bókinni kynnist einmitt melludólg með sama nafni sem nýtir krafta hennar óspart sér til framdráttar. Bókin virðist ekki síst skrifuð með það í huga að opinbera niðurlægjandi aðstæður vændiskvenna og áhrif vændiskaupa á stöðu kvenna almennt og á í því tilliti fullt erindi enn þann dag enda vændi síst á undanhaldi. Sophie prófar ýmislegt á vændisferlinum, hún stundar starf sitt á ýmsum stöðum, prófar bæði götuna og fínustu hótelin.

Stíll bókarinnar er nokkuð sérstæður. Frásögn Sophie er sett fram í fyrstu persónu og mikið um upphrópanir, stundum er einhvern veginn ekki ljóst hvern hún er að ávarpa; lesandann, aðrar sögupersónur, sjálfa sig eða æðri máttarvöld. Ætla má að það hafi ekki ekki verið neitt grín að eiga við að þýða þennan texta en það var Sigurður Pálsson rithöfundur sem fékk það verðuga verkefni. Sigurður lýsir í nýlegri endurminningabók sinni, Minnisbók, hvernig það gekk allt saman en skáldið bjó eins og kunnugt er í París og vann á þessum tíma sem fréttaritari Ríkisútvarpsins þar í borg. Það má eiginlega segja að Minnisbók sé sama marki brennd og Þegar vonin ein er eftir, hún er í raun endurminningabók en fékk hinsvegar verðlaun í flokki fagurbókmennta við afhendingu Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2007. Það má þannig segja hún leiki einnig tveimur skjöldum

Sigurður Pálsson hefur samkvæmt Minnisbók ekki gert sér fullkomlega grein fyrir eðli og lengd bókar vændiskonunnar fyrrverandi, sem er um 360 blaðsíður, þegar hann tók þýðingaverkefnið að sér á sínum tíma. Hann þurfti að kljást við ýmis vandamál sem málfari bókarinnar tengjast, út í þau verður ekki farið nánar hér en þess má þó geta að þýðingarvinnan krafðist þess að hann skryppi á búllur og sæti að spjalli við næturdrottningar Parísarborgar.

Af Jeanne Cordelier er það að frétta að hún hefur haldið áfram að skrifa og jafnframt látið ofbeldi á börnum sig varða og hún tjáði sig meðal annars um Dutroux-málið svokallaða í Belgíu, en Marc Dutroux var kærður fyrir að ræna, pynta og misnota sex stúlkur kynferðislega og myrti tvær þeirra seint á síðasta áratug síðust aldar. Jeanne Cordelier tjáir sig oft á sérstakan hátt um skáldskap sinn en um franskar bókmenntir segir hún að mikilvægi þeirra megi meta með því að skoða áhrif þeirra á franska tungu, það er að segja á orðabækur. Sjálf ferðast hún aldrei án þess að hafa með sér að minnsta kosti eina orðabók og skýrir það á þann veg að eina bókin á heimili foreldra hennar hafi verið frönsk orðabók. Faðirinn notaði hana aðallega til þess að berja þau systkinin í höfuðið og sagði þá gjarnan „þarna kemur það inn.“ Ekki er vitað nákvæmlega hvað karlinn átti við með þessu en Jeanne Cordelier kýs að túlka á skáldlegan hátt og segir að þannig hafi öll orðin komist inn í höfuðið á henni.
Þorgerður og Þórdís.

Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana

Eins og flestir eflaust vita eru bóksalar upp til hópa gáfað og skemmtilegt fólk með vit og áhuga á bókum en í kvöld var tilkynnt um úrslit í árvissri kosningu þeirra á meðal um bestu bækur ársins. Úrslitin eru sem hér segir:

Besta íslenska skáldssagan: 1. Ofsi - Einar Kárason 2. Rökkurbýsnir - Sjón 3. Skaparinn - Guðrún Eva Mínervudóttir.

Besta þýdda skáldsagan: 1. Bókaþjófurinn - Markus Zusak 2. Karlar sem hata konur - Stieg Larsson 3. Vatn handa fílum - Sara Gruen.

Besta íslenska barnabókin: 1. Garðurinn - Gerður Kristný 2. Steindýrin - Gunnar Theodór Eggertsson 3. Fíasól er flottust - Kristín H. Gunnarsdóttir.

Besta þýdda barnabókin: 1. Hver er flottastur? - Mario Ramos 2. Ljósaskipti - Stephenie Meyer 3. Bangsímon - A. A. Milne.

Besta ljóðabókin: 1. Eg skal kveða um eina þig alla mína daga - Páll Ólafsson 2. Hvert orð er atvik - Þorsteinn frá Hamri 3. Ljóð og myndir - Þorsteinn frá Hamri.

Besta ævisagan: 1. Magnea - Magnea Guðmundsdóttir og Sigmundur Ernir Rúnarsson 2.-3. Ég ef mig skyldi kalla - Þráinn Bertelsson 2.-3. Í húsi afa míns - Finnbogi Hermannsson.

Besta handbókin/fræðibókin: 1. Dýrin - David Burnie 2. Íslenskar kynjaskepnur - Sigurður Ægisson og Jón Baldur Hlíðberg 3. Myndlist í þrjátíu þúsund ár - Ýmsir.

Ég hef bara lesið eina af þessum bókum sem er auðvitað skandall en ég get staðfest að hún er allra atkvæða virði. Þið megið geta hvaða bók það er.

„Ég hef verið manninum mínum ótrú“

Yfirskrift þessa pistils er fyrsta setning bókar sem einhverjir gætu kannski haldið nýlega játningasögu eða félagslegt raunsæisverk frá sjöunda- eða áttunda áratugnum. En svo er ekki, hér er um að ræða bók sem kom út fyrir meira en hundrað árum. Fyrsta setningin lýsir í rauninni ótrúlegri djörfung og skáldlegu hugrekki höfundarins, sem var þá 25 ára gömul skrifstofustúlka, en síðar varð hún skálddrottning Norðmanna. Um er að ræða Sigrid Undset, sem fæddist árið 1882 en lést 1949, og bókin sem hefst á setningunni; Ég hef verið manninum mínum ótrú, heitir Frú Marta Oulie og kom út í Osló, sem þá hét reyndar Kristjanía, árið 1907.

Framhjáhald hefur líklega aldrei verið almennt viðurkennt athæfi í okkar heimshluta, og allra síst fyrir rúmum hundrað árum þegar Sigrid Undset hóf höfundarferil sinn á því að skrifa bók um þetta viðkvæma efni. Enn þann dag í dag er Frú Marta Oulie umhugsunarverð lesning og um margt vönduð sálfræðileg stúdía. Um er að ræða fyrstupersónu frásögn í dagbókarformi. Dagbókina skrifar sögukonan á árunum 1902–1904 en sögupersónan er Marta Oulie, fjögurra barna móðir á fertugsaldri, sem heldur framhjá eiginmanni sínum Ottó, sem dvelur á berklahæli úti í sveit. Viðhaldið heitir Henrik og er besti vinur og samstarfsmaður eiginmannsins. Þau Marta og Henrik hafa meira að segja eignast barn saman, dóttur sem eiginmaðurinn heldur mest upp á af öllum börnunum. Ottó grunar ekki tvöfeldni eiginkonunnar en hugarangist og samviskubit Mörtu eru að eyðileggja líf hennar. Lesandinn gengur í gegnum sterkar tilfinningar með sögupersónunni; ást, angist, sektarkennd og sorg. Ottó deyr síðan úr tæringu og Marta giftist Henrik, en hjónabandið er óhamingjusamt, skuggi sektarkenndarinnar vofir yfir og þau fara að lokum hvort sína leið. Það má segja það ótrúlegt að þessi bók hafi verið skrifuð fyrir rúmum 100 árum, slík er einlægnin þegar fjallað er um framhjáhald aðalpersónunnar og samskipti hennar við karlmennina í lífi hennar; hún elskar þá báða.

Bókin um framhjáhald Mörtu Oulie olli víst umtali og töluverðri hneykslun og fussi meðal siðprúðra Norsara árið 1907. Hún var líka umrædd í kreðsum bókmenntamanna, enda var þarna nýstárleg samtímasaga á ferð og bókin seldist víst vel því oft eru menn til í að kaupa það sem kitlar hneykslistaugarnar. Fleiri bækur fylgdu síðan í kjölfarið, Sigrid Undset varð fræg fyrir skáldskap sinn og fékk Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1928 þegar hún var aðeins 46 ára gömul.

Frú Marta Oulie kom út í íslenskri þýðingu í ritröðinni Bókasafn Helgafells árið 1946 en um er að ræða ritröð sem ber yfirskriftina Listamannaþing og þetta er fimmta bókin í þeim flokki. Á titilsíðu kemur fram að þýðandinn sé Kristmann Guðmundsson og hann skrifar einnig inngang þar sem hann fjallar um höfundinn, ekki aðeins verk hennar, sem skáldið íslenska er töluvert hrifið af, heldur lýsir hann líka líkamlegu atgjörvi og viðmóti skáldkonunnar. En tvennum sögum fer af þessari þýðingu og menn greinir á um hvort Kristmann hafi raunverulega verið þýðandinn eða hvort hann hafi í rauninni verið að eigna sér verk annars manns. Að því verður kannski komið síðar.

Njósnari í húsi ástarinnar

Varla þarf að minna lesendur á að Góði hirðirinn er gullnáma fyrir bókaunnendur, þar bíða ljóðabókafíklar í röðum eftir dagsskammtinum þegar búðin opnar og oftar en ekki má gera afar góð kaup, Kolaportið er eins og hver önnur góðærisbúlla í samanburði. Í einum leiðangrinum í Góða hirðinn fjárfesti ég í bókinni Unaðsreitur eftir hina alræmdu Anaïs Nin en um er að ræða þýðingu á smásagnasafninu Delta of Venus sem kom út árið 1977 en gleðisögurnar þrettán sem það inniheldur eru hinsvegar mun eldri. Þær eru skrifaðar á fimmta áratug tuttugustu aldarinnar fyrir ónefndan safnara erótískra sagna sem borgaði rithöfundum fyrir sögur "til einkanota". Höfundarnir fengu þau fyrirmæli að forðast ljóðrænu og slíkt óþarfa flúr og einbeita sér frekar að opinskáum og refjalausum kynlífssenum.

Lífið þenst út og skreppur saman í hlutfalli við kjarkinn skrifaði Anaïs Nin einhversstaðar og það er óhætt að segja að hún hafi lifað í samræmi við það. Hún var gift tveimur mönnum í einu og var þar fyrir utan orðuð við marga, ekki síst rithöfundinn Henry Miller en margir muna eflaust eftir hinni ögn tilgerðarlegu mynd Henry and June eftir Philip Kaufmann sem gerði sambandi þeirra skil og í þeirri mynd er Nin jafnframt orðuð við June, eiginkonu Henrys en það fer hinsvegar tvennum sögum af því hvort þær hafi átt í ástarsambandi í raunveruleikanum.

Einhvern tímann fyrir löngu las ég þessar erótísku sögur og ég hafði satt best að segja áhyggjur af því að þær hefðu ekki elst sérstaklega vel. Í minningunni voru þær upphafnar og tilgerðarlegar og ekkert sérlega krassandi. Margt hefur jú gerst síðan í erótískum skrifum kvenna, Erica Jong og Nancy Friday hafa staðið vaktina, svo ekki sé minnst á franska kúratorinn Catherine Millet sem vakti mikla athygli fyrir vægast sagt opinskáar endurminningar sínar af kynlífssviðinu sem eru reyndar merkilega leiðinlegar, svona miðað við efniviðinn. Það er skemmst frá því að segja að skáldskapur Anaïs Nin er ennþá heillandi og ekki jafn væminn og mig minnti, sögurnar eru margar hverjar ennþá býsna ögrandi. Þær eru bæði fallegar og hættulegar, sjónarhornið er oft óvenjulegt og það er augljóst að höfundurinn hefur haft bæði næmt auga og smekk fyrir möguleikum munúðarinnar sem er afar hressandi núna á gósentímum vélræns leiðindakláms. Í dagbók sinni ávarpar Anaïs Nin nafnlausa kaupandann að erótísku sögunum fyrir hönd skáldanna sem vinna fyrir hann og gerir lítið úr áhuga hans á óskáldlegum samfaralýsingum:

"Kæri safnari. Við hötum yður. Kynlíf missir allan mátt sinn og töfra þegar það verður of berort, tæknilegt eða ýkt, þegar það verður að vérænni þráhyggju. Það verður leiðinlegt. Þér hafið kennt okkur betur en nokkur annar hversu rangt það er að blanda það ekki með tilfinningum, hungri, girnd, losta, duttlungum, hugdettum, tengslum milli manna og dýpri samböndum sem breyta lit þess, bragði, hrynjandi og áhrifamætti.

Þér vitið ekki hvers þér farið á mis með þessum smásjárathugunum yðar á kynferðislegum athöfnum og útilokið þar með þá þætti sem eru eldsneyti þess, sem tendra athafnirnar; hið skynræna, hugmyndaflugið, rómantíkin og hið tilfinningalega. Það er þetta sem veitir kynlífinu síbreytileika sinn og hárfín blæbrigði og er hinn eiginlegi lostavaki þess. Þér eruð að setja tilfinningaheimi yðar takmörk. Þér látið hann þorna upp, visna í hel og þér tæmið úr honum hvern blóðdropa.

Ef þér nærðuð kynlíf yðar á allri þeirri spennu og ævintýrablæ sem ástin veitir því, yrðuð þér getumesti karlmaður heimsins. Uppsprettni kynferðislegrar orku er forvitni, ástríða. Þér eruð að horfa á hinn veika loga hennar kafna. Kynlíf þrífst ekki á einhæfni. Án tilfinninga, ímyndunarafls, uppátækja og síbreytilegs hugarástands, yrðu engar nýjungar í rúminu. Kynlíf verður að blanda með tárum, hlátri, orðum, fyrirheitum, árekstrum, afbrýðissemi, öfund; öllu því kryddi sem fylgir ótta, ferðum til útlanda, nýjum andlitum, sögum, frásögnum, draumum, hugarórum, tónlist, dansi, ópíumi og víni." (úr formála Unaðsreits, þýð. Guðrún Bachmann).

Er ekki margt til í þessu?

Delta of Venus má lesa í heild sinni hér.

Goðheimar

Fyrsta aðdráttaraflið er bókarkápan: troðfullt tungl af orðum á blóðrauðum bakgrunni, glottuleit skuggavera í forgrunni, hrafnar fljúga yfir. Það næsta: litskrúðugt mósaík fremst og aftast í bókinni úr blómum og hauskúpum, gleði-, áhyggju og skelfingarsvip og ýmsu þar á milli. Og síðan sogast maður inn í sagnaheiminn …

Bókin Örlög guðanna – sögur úr norrænni goðafræði er samvinnuverkefni Ingunnar Ásdísardóttur og Kristínar Rögnu Gunnarsdóttur. Vandfundin eru skemmtilegri söguefni en norrænu goðin og heimsmyndin sem þeim tengist og þessu eru gerð verðug skil í bókinni á skapandi og skemmtilegan hátt. Ingunn segir sögurnar í orðum, Kristín Ragna í myndum og hvort tveggja helst mjög vel í hendur. Hver opna er ein heild, eitt myndverk sem textinn er hluti af. Því miður er letrið ekki alveg nógu læsilegt, allra síst á bakgrunni með litbrigðum sem víða er að finna í bókinni og fyrir kemur að í miðri mynd séu mikilvæg atriði sem hverfa inn í kjölinn, t.d. nýtur ein myndin af Óðni sín ekki fullkomlega af þessum sökum. Flestar opnurnar koma þó vel út.

Flestar sögurnar eru ein, tvær eða þrjár opnur og fjalla oftast um afmarkað efni þannig að þær geta staðið sjálfstæðar en saman mynda þær jafnframt samfellda sögu þar sem byrjað er á tilurð heimsins og endað á ragnarökum og tóminu sem þróast svo yfir í nýjan heim.

Myndirnar eru oft bráðfyndnar og skemmtilega uppbyggðar. Á opnunni sem sýnir borðhaldið í Valhöll er borðið t.d. á jöðrum blaðsíðnanna og af einherjunum sjást einungis hendur og fætur en úlfarnir Geri og Freki narta í tærnar. Hrafnarnir Huginn og Muninn eru utan myndar en talblöðrur þar sem þeir spjalla um matinn eru til marks um nærveru þeirra. Ef bókinni er snúið á hvolf má svo lesa matseðilinn. Raunar er heilmikið lesefni fléttað inn í sumar myndirnar, t.d. má finna lista yfir dverganöfn í einni og heiti Óðins í annarri, auk þess sem myndin um Njörð geymir alls konar orð og frasa sem tengjast veðri og sjóferðum svo nokkur dæmi sé nefnd. Myndirnar eru líka iðulega morandi í skemmtilegum smáatriðum af ýmsu öðru tagi, t.d. eru engir tveir einherjar í fyrrnefndri mynd af borðhaldinu með eins útlimi þannig að auðvelt er að eyða drjúgum tíma í að rýna í þær.

Texti bókarinnar er miklu meira en endursögn. Hann er líflegur og skapandi, fullur af sviðsetningum og felur í sér bæði beinar og óbeinar vangaveltur, túlkanir og útskýringar. Gott dæmi er m.a. kaflinn þar sem lesendum er gert morgunljóst hvernig það getur staðist að Þór sé sonur Óðins og Jarðar:

„Það var í upphafi tímans þegar Óðinn var að skapa heiminn að hann lét sogast upp og inn í himininn. Hann varð himinninn og himinninn varð Óðinn. Og himinninn lagðist yfir um jörðina, vafði hana örmum, umlukti hana og jós yfir hana regni og snjó, hagli og röku þokumistri. Allt helltist þetta yfir hana í einni bendu, stjórnlaus vatnsausturinn buldi á jarðskorpunni og flæddi og byltist um hana. Hún þambaði og svolgraði í sig lífgefandi flauminn. Þannig frjóvgaði himinninn jörðina.“

Þótt bókin sé gefin út sem barnabók er enginn vafi að fólk á öllum aldri á eftir að njóta hennar Bæði myndirnar og textinn einkennast af kunnáttu, húmor og hugkvæmni og hvort tveggja þolir vel að vera skoðað aftur og aftur – og svo nokkrum sinnum í viðbót.

(Birtist einnig í Börnum og menningu, 2. tbl. 2008. Eftir að ritdómurinn var skrifaður bárust þau ánægjulegu tíðindi að bókin hefði verið tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna en hún var eina barnabókin sem þar komst á blað.)

Anne-Cath Vestly

Norski barnabókahöfundurinn og leikkonan Anne-Cath Vestly fékk, að sögn norskra fjölmiðla, hægt andát í nótt. Hún var 88 ára gömul og um skeið hafði hún þjáðst af alzheimer-sjúkdómnum.

Anne-Cath Vestly skrifaði tugi barnabóka og margar þeirra komu út á íslensku fyrir nokkrum áratugum. Fyrst skal nefndur flokkurinn um Óla Alexander Fílibomm-bomm-bomm, en fyrsta sagan um hann, sem kom út í Noregi 1953 var þýdd á íslensku 1960. Síðan má nefna sögurnar um systkinin átta sem búa með ömmu sinni, hundinum Stuttfæti og foreldrum í skóginum og bækurnar um Áróru sem býr í blokk X ásamt litla bróður sínum Sókratesi. Mamman kemur lítið við sögu í Áróru-bókunum því hún vinnur úti en systkinin eiga heimavinnandi föður. Loks má nefna sögurnar sem fjalla um strákinn Litla bróður sem leikur sér oft með trjágrein sem hann kallar Stúf.

Það er erfitt að ímynda sér að þessi hlýlegi höfundur hafi einhverntíma verið umdeildur en raunin er sú að á sjötta og sjöunda áratugnum voru landsmenn hennar ekki allir sáttir við hana. Anne-Cath mun, mörgum foreldrum til skelfingar, hafa frætt krakka sem hlustuðu á barnatíma útvarpsins á að storkurinn kæmi ekki fljúgandi með ungbörnin og margir fundu að því að pabbi Áróru væri óttalega lufsulegur og léleg fyrirmynd þar sem hann spígsporaði um með barnavagn á milli þess sem hann hékk heima hjá sér og skrifaði óskiljanlega doktorsritgerð um forn-Grikki.

„allklúr og blautleg og hin mesta saurlífssaga“ - Þegar miðdegissögur komu fólki í tilfinningalegt uppnám.

Árið 1981 kom út á íslensku þýðing Dagnýjar Kristjánsdóttur á bókinni Praxis eftir Fay Weldon (f. 1931). Þar er líf nokkurra kynslóða kvenna í forgrunni en bókin hafði komið út á ensku 1978 og verið tilnefnd til Booker-verðlaunanna í Bretlandi. Praxis segir ævisögu konu allt frá óhamingjusamri barnæsku til fullorðinsára. Ferill hennar um ævina er vægast sagt stormasamur og viðburðaríkur. Þarna er fjallað um stöðu konunnar í samfélagi 20. aldarinnar, en sagt hefur verið að í sögu þessarar einu konu sé ævisögu margra vesturlenskra kvenna þjappað saman og margir telja Praxis til nútímaklassíkera. Sagan hefst í Brighton um 1920, en aðalpersónan er Praxis Duveen, sem einnig gengur undir mörgum öðrum nöfnum á lífsleiðinni. Praxis er meðal annars skólastúlka, vændiskona, móðir og stjúpmóðir, ástkona og eiginkona, starfsmaður auglýsingastofu, morðingi, leiðtogi og fyrirmynd kvenna, en sögunni lýkur uppúr 1970. Praxis, sem margir telja eitt af lykilverkum kvennabókmenntanna ásamt til dæmis Kvennaklósettinu eftir Marilyn French, hefur mörgum þótt bera af bókum höfundarins, sem einnig hefur komið víða við og mikið skrifað um dagana. Fay Weldon er ennþá umdeild fyrir skoðanir sínar, hún er þekkt fyrir að ögra fólki með beittum penna, svörtum húmor og skoðunum sem hún liggur aldrei á og eru oft í algjöru ósamræmi við það sem kallað er pólitísk rétthugsun.

Praxis olli fjaðrafoki og deilum á Íslandi sumarið 1981 þegar Dagný las hana sem miðdegissögu í Ríkisútvarpið. Þá skrifuðu menn gjarna í dálkinn Velvakanda í Morgunblaðinu til að tjá sig og birtum við nú nokkur sýnishorn af þeim sígilda vettvangi kverúlantanna, en bréfin birtust öll í ágústmánuði 1981:

Heiðraði Velvakandi.
Nokkrar umræður hafa orðið í dálkum þínum um miðdegissögu þá er nýlega hefur verið lokið við að lesa í útvarpinu. Er hún, eins og margir hafa þegar bent á allklúr og blautleg og hin mesta saurlífssaga. Það ætlar illa að ganga hjá bókmenntaforkólfum að draga okkur Íslendinga upp og kenna okkur að meta æðri bókmenntir, svo sem Kvennaklósettið og fleiri meistaraverk nútímasnillinga. Við höfum semsé hingað til leyft okkur að telja þær annars flokks, gefið þeim hornauga og litið á þetta sem illa hnoðaðar klámvísur. Alveg gekk það líka yfir menningarvita þegar hlustendur fúlsuðu við eyrnakonfektinu Praxis, fluttu af þessari líka englarödd og mátti alveg skilja á orðum dagskrárstjóra í viðtali við Morgunblaðið sl. sunnudag að nú hefðu íslenskir útvarpshlustendur endanlega komið upp um sinn skrælingjahátt og ómóttækilegheit fyrir nýjum útlendum menningarstraumum. Skáldsagan Praxis er nefnilega hinn sanni skilningur á manninum, loksins kominn fram í öllu sínu veldi eftir samfellt strit skáldakynslóða um þúsundir ára. Fá rithöfundar framtíðarinnar líklegast engu þar við bætt og gætu allt eins farið á eyrina strax þess vegna. En ég vil nú samt halda því fram að klám sé klám og verði aldrei annað. Vilji einhver predika að klámtugga eins og Praxis sé stórkostlegt listaverk þá er það allt í lagi mín vegna. En ég vil síður borga slíkum menningarvitum kaup og halda þeim uppi. Hefði þessi saga birst í blaði sem ég væri áskrifandi að hefði ég einfaldlega sagt því upp og ekki gert meira í málinu. En því er nú einu sinni þannig farið með Ríkisútvarpið að það hefur sína margfrægu einokun og er eitt um að miðla efni, klámi eða öðru sem því sýnist, út á öldur ljósvakans. Fólk skal því hlusta á það sem menningarklíkan þar velur til flutnings, hvort sem því líkar betur eða ver, ellegar vera útvarpslaust. Er ekki meira en kominn tími til að rekstur útvarpsstöðva verði gefinn frjáls hér á landi og útvarpsstöðum verði fjölgað? Að Ríkisútvarpið verði svipt einokun og frjálsar og heilbrigðar útvarpsstöðvar fái að taka til starfa. Þá gætu menningarvitar Ríkisútvarpsins haldið áfram að láta lesa í það sóðasögur og gælt við ónáttúru sína óáreittir, en við sem viljum ekki slíka "menningu" gætum hlustað á aðrar útvarpsstöðvar á annarri bylgju. Góðir landar. Látum ekki mata okkur á hverju sem er. Látum ekki sjálfskipaða menningarvita telja okkur trú um að ónáttúrusögur úr forarpyttum hins stóra heims séu sígild listaverk. Tökum okkur vald til að velja og hafna. Hnekkjum einokun Ríkisútvarpsins og klíkunnar sem að því stendur. Útvarpseigandi.

Viðtalið sem útvarpseigandi nefnir í greininni í Velvakanda, hafði birst í Morgunblaðinu nokkru áður, við Hjört Pálsson dagskrárstjóra, þar sem hann ræddi lestur miðdegissögunnar, sem þá hafði fengið töluverða gagnrýni. Í viðtalinu er haft eftir Hirti að hann sé ósammála gagnrýninni en skilji hana því höfundurinn lýsi: „hugsunarhætti, viðhorfum og tilfinningalífi kvenna. Bæði reynslu þeirra og afstöðu til ýmissa hluta í tilverunni, á miklu naktari og hreinskilnari hátt en maður hefur oft átt að venjast í svona sögum. Ég held að það sé fyrst og fremst það að vegna þess að í bókinni eru lýsingar og þar eru tekin fyrir viðhorf sem að hafa verið „tabú“ að tala um hingað til. Það er þess vegna sem þessi bók hefur valdið svona miklum hræringum hjá sumum hér“. Hjörtur segir söguna vekjandi og umhugsunarverða og að um sé að ræða bókmenntir sem eigi erindi. Engu að síður héldu bréfin áfram að streyma til dagblaðanna. Ekki voru þó allir neikvæðir, til dæmis fagnaði Kristján G. Arngrímsson lestri sögunnar:

Okkar sívinsæla einokunarútvarp hefur sjaldan fengið hrós frá hlustendum, enda vart von á slíku meðan efnið sem framborið er, er yfirleitt álíka fýsilegt og súr mjólk. En engum er alls varnað og Ríkisútvarpið átti virkilega góðan sprett þegar tekin var til flutnings afskaplega merkileg saga, nefnilega Praxis eftir Fay Weldon. Nú, auðvitað var ekki að sökum að spyrja: "Konur úr Vesturbænum" og fleira gott fólk sem aldrei má heyra neitt nema sveitarómantík og þvíumlíkt bull, geystist fram á ritvöllinn með skömmum og ólátum í garð útvarpsins. Einhver varð trítilóður útaf því að börnin fengju þetta yfir sig á ferðalagi í bílnum. Var ekki hægt að slökkva á útvarpinu? Annar aðili hellti sér yfir Hjört Pálsson og spurði hvort allt klámið og viðbjóðurinn væri "vekjandi", eins og hann orðaði það, og hvort það væri vekjandi að Praxis tók uppá því að stytta kornabarni aldur. Við skulum bara líta á söguna í heild: Það að Praxis kæfði barnið var alls ekki út í hött, miðað við allt sem yfir hana hafði gengið á ævinni. Barnið var mongólíti. Í framhaldi af því langar mig að minnast á setningu í bókinni: "Children who have been hurt, grow up to hurt" (ég treysti mér hreinlega ekki til að hafa þetta eftir á íslensku). Pennar sem demba niður orðum og senda bréf til þátta eins og Velvakanda, þyrftu stundum að athuga sinn gang áður en þeir pósta ritverk sín, til dæmis að hugleiða aðeins það sem þeir skrifa um. Ef einhver þeirra sem skammast hefur útaf sögunni hefur hug á að kynna sér hana nánar þá má fá hana víða í enskri útgáfu. Það er mikið til í orðum Hjartar Pálssonar, að segan er vekjandi, frábærlega vel skrifuð og vel þýdd. Hafi útvarpið þakkir fyrir og vonandi fer það ekki að hlaupa eftir ruglukollum sem ekkert vilja heyra nema rugl um Óla og Ásu sem fara upp í sveit til afa og ömmu, læra að mjólka beljur, kveða rímur og allt það. Kristján G. Arngrímsson

Þessu bréfi Kristjáns var svarað, kona hringir daginn eftir í Velvakanda og segir:

Ég er víst ein af þeim sem trassa hlutina því ég ætlaði fyrir löngu að vera búin að hafa samband við Velvakanda og lýsa óánægju minni með útvarpssöguna Praxis. Bréfið frá Kristjáni í gær, þar sem þessari sögu er hrósað uppúr öllu valdi ýtti við mér og mig langar að segja mína skoðun. Mig undraði stórlega að nokkur skyldi finna hvöt hjá sér til að þýða svona leiðinlegt og ljótt lesefni, og enn meir að fá þetta svo lesið yfir fólk um hábjartan dag í Ríkisútvarpinu. Öll mín fjölskylda og allir mínir kunningjar eru sammála um að þessi óþverrasaga átti ekkert erindi í útvarpið.

Nokkrum dögum síðar hefur annar hlustandi samband við Velvakanda og mótmælir konunni með þessum orðum:

Það var einhver kona sem tjáir sig um það í Velvakanda síðastliðinn föstudag að henni finnist Praxis óþverra saga og ekkert erindi hafi átt til okkar. Ég vildi bara koma því á framfæri að mér þótti sagan góð og eiga erindi til okkar. Hún lýsir mjög vel staðreyndum lífsins, bæði fyrr og nú. Útvarpið ætti að flytja meira af svona efni, því það er ekki bara gamalt fólk sem hlustar á útvarp. Semsé þetta er góð saga og mættu koma fleiri.

Þannig kölluðust menn á á síðum Morgunblaðsins í ágústmánuði 1981 vegna miðdegissögunnar Praxis. Ljúkum þessum pistli um dagblaðaumfjallanir um bókina á bút úr löngu bréfi Þrándar nokkurs í Götu:

Ekki heyrði ég nema fáa lestra af útvarpssöguni Praxis og hafði þó nokkra skemmtun af, þó óneitanlega væri orðbragðið á stundum full klúrt. Það er kannski allt í lagi að láta lesa svona sögu í útvarp en þó held ég að fjölmiðlar megi vara sig á að ánetjast klámefni um of. Klámhundar fyrirfinnast nefnilega í öllum stofnunum og í kring um þær, og þeir eru vísir til að færa sig upp á skaftið um leið og þeir sjá sér það fært. Varðandi þessa sögu held ég að menningarvitum útvarpsins hafi orðið fótaskortur, þó þeir vilji auðvitað ekki viðurkenna það.Framvegis ættu þeir að vera reynslunni ríkari, jafnvel Ríkisútvarpið hefur sín takmörk og getur ekki boðið fólki upp á hvað sem er. Þegar klám og sóðaorðbragð er annars vegar er áreiðandlega best að setja sér skýr mörk og standa við þau, því varla hefur slíkur kjaftháttur neitt listgildi í sjálfum sér, eða hvað? Þrándur í Götu

Þórdís og Þorgerður