Leiðsagnarlaust inn að fjórða hring Helvítis

Við fengum þennan gestapistil sendan frá Arngrími Vídalín, doktorsnema í miðaldabókmenntum og sérlegum áhugamanni um skrímsli.

Eitt er það rit sem flestir Íslendingar lesa en aldrei ratar á vinsældalista útgefenda og bókaverslana. Það hefur komið út á Íslandi árlega og aldrei verið tilnefnt til bókmenntaverðlauna, enda þótt verkið sé þrungið jafnt áþreifanlegri sem og táknrænni merkingu. Rit þetta er að sjálfsögðu vörulisti IKEA, hinn árvissi haustboði sem svo mjúklega smýgur inn um póstlúgur sérhvers heimilis í landinu með nýjar hugmyndir handa hinni meðalauðgu millistétt sem elskar nýaldarbullhugtök einsog „sjálfun“ (sjá IKEA 2013, bls. 83).

Fyrir margar sakir er áhugavert að greina vörulista IKEA, og ekki síst núna því vörulistinn 2013 er um margt frábrugðinn þeim fyrri. Vanalega hefst listinn til að mynda á eins konar ávarpi verslunarstjóra til hins innbyggða lesanda bæklingsins; hér áður fyrr var jafnan heilskrokksmynd í lit af forstjóra sem annars var svarthvítur og brosti aldrei, en á seinni árum hefur siðurinn verið svarthvít ofanmittismynd af kankvísum verslunarstjóra með hönd undir höku eða krosslagða handleggi; ætíð var nafn þeirra ritað skrifstöfum undir myndinni og lesandinn gat skemmt sér við að geta sér þess til hvort undirskriftin hafi verið mannsins sjálfs eða markaðsdeildarinnar. En nú bregður öðruvísi við: í nýja bæklingnum er ekkert andlit fyrirtækisins fremst, engin vinaleg kveðja til væntanlegra viðskiptavina verslunarinnar, og raunar er hvergi minnst á neina verslun fyrr en í lok bæklingsins. Þess í stað er lesandinn boðinn „VELKOMIN/N Í NÝJA VERÖLD HUGMYNDA,“ og því bætt við að „við viljum gefa þér meira en áður.“ (bls. 3) Lesandinn fyllist hér strax nokkurri óvissu um hvaða ferðalag hann eigi í vændum þar sem ekki er fyllilega ljóst hver „við“ eru né hvort veröld bæklingsins eigi sér raunverulega hliðstæðu í verslun – sú ráðgáta er sem fyrr segir ekki leyst fyrr en í lok verksins og deilir bæklingurinn því að vissu leyti þematískri uppbyggingu með spennusögu. Þetta getur valdið nokkrum óhug hjá óreyndum lesanda, og þessi „nýja veröld“ sem svo er ekkert útskýrð vekur upp hugrenningatengsl við aðvörunina á hliði Vítis í kviðum Dantes: Lasciate ogne speranza, voi ch'entrate – látið af allri von, þið sem gangið hér inn (Dante, bls. 36). Enda kemur fljótt á daginn að ekki er allt sem sýnist í Hugmyndaveröld IKEA.

Kitschfríður og kvennaráðin

Ein af litríkustu jólabókunum þetta árið er án efa húsráðakver Kitschfríðar Kvaran. Það er litríkt í bæði eiginlegri og óeiginlegri merkingu. Annars vegar eru blaðsíðurnar fullar af appelsínugulum og fjólubláum retrómunstrum og kitsch myndum af hamingjusömum húsmæðrum og fullkomnum fjölskyldum. Og hins vegar er ekki hægt að segja annað en að frúin sú sem bókina tók saman sé ansi litrík og margradda.

Það er bókin líka – margradda alltsvo. Í henni er að finna þrenns konar texta. Uppistaða bókarinnar eru auðvitað húsráðin en inn á milli þeirra eru annars konar ráð, svo sem varðandi umgengni við eiginmenn eða megranir, sem eru augljóslega ekki hugsuð sem annað en skemmtiefni. Þau eru yfirleitt vel aðskilin frá öðru efni og enginn vandi að þekkja þau úr. Í bland við þetta eru svo tilvitnanir í ýmis bjargræðisrit ætluð konum sem gefin voru út allt frá þriðja til sjöunda áratugs síðustu aldar. Það er vel til fundið að stinga þeim þarna inn á milli til að gefa karakter Kitschfríðar nauðsynlegan trúverðugleika. Því það kemur auðvitað í ljós við þann lestur að þyki einhverjum frúin afturhaldsöm er hún hátíð miðað við þær kvaðir sem í raun voru lagðar á konur á sínum tíma.