Glæpablæti (væri sniðugt orð en tengist þessum pistli ekki nema mögulega óbeint)

Glæpasögur geta verið vandasamar umfjöllunar, a.m.k. ef forðast skal að ljóstra of miklu upp um söguþráðinn. En reyndar má segja að söguþráður flestra glæpasagna sé líka oftar en ekki, og eðli þeirra samkvæmt, fyrirsjáanlegur að meira eða minna leyti: glæpur er framinn, hetja kynnt til sögunnar (og er iðulega karlkyns, iðulega dularfull og troubled, iðulega rannsóknarlögregla eða spæjari). Glæpur er rannsakaður, þræðir plottsins byrja að rekjast sundur en einnig að flækjast enn frekar, samfara því að fleiri persónur, mögulegir sökudólgar og/eða hjálparkokkar hetjunnar, eru kynntar til sögunnar. Uppgjör verður að lokum og ávallt svöl hetjan leysir gátuna.

Svona getur þetta verið í sinni einföldustu mynd – svona atburðarás þætti eflaust fullgilt framlag inní glæpasöguhefðina, þótt mörgum kynni að þykja hún klisjukennd og, já, fyrirsjáanleg. En ef til vill má einnig líta á þessi viðbúnu fyrirsjáanlegheit formsins sem skemmtilega áskorun fyrir glæpasagnahöfund: að fylgja hefðbundnu glæpur–rannsókn–farsæl lausn -plottinu, en skrifa samt sem áður læsilega og spennandi sögu – t.d. með því að ná að telja lesandanum tímabundna trú um að í annað stefni. Nú, og svo má að sjálfsögðu halda í þau grunnelement sem gera sögu að glæpa- : glæpur er framinn, glæpur er rannsakaður, en sneiða framhjá mestu klisjunum, t.d. með því að neita glæpnum um að leysast á hinn hefðbundna, snyrtilega hátt.

Sjálf hef ég alls ekki lesið mikið af glæpasögum í seinni tíð (eða varla síðan á Agöthu Christie -tímabilinu í grunnskóla) og því kunna þessar hugleiðingar frekar að bera vott um það sem ég held um formið en það sem ég tel mig vita. Þannig hef ég varla neitt lesið af norrænum samtímaglæpasögum og ekkert eftir Arnald Indriðason – enda grunar mig líka að ég eigi margt annað og girnilegra ólesið. Án þess að ég telji glæpasögur í heild sinni endilega tímasóun, þá verður að segjast að þær sem ég hef þó lesið upp á síðkastið hafa ekki heillað mig sérstaklega. Í vor skrifaði ég um eina arfaslaka eftir Camillu Läckberg og nú hef ég nýlega lokið við Skindauða, fyrstu bók Norðmannsins Thomas Enger, sem Uppheimar gáfu út á íslensku fyrir skömmu. Hún er reyndar töluvert mikið betri en Morð og möndlulykt Läckberg er og, þrátt fyrir að ná engum umtalsverðum hæðum, hreint ekki slæmt byrjandaverk.

Läckbergskt léttmeti, morð og möndlulykt (inniheldur spoilera!)

Í texta aftan á bókarkápu er glæpasögunni Morð og möndlulykt lýst sem „heillandi nóvellu í anda Agötu Christie“. Höfundurinn Camilla Läckberg er sögð „einn vinsælasti glæpasagnahöfundur á Íslandi og víðar“. Ennfremur er það tíundað að hún sé „meðal mest lesnu höfunda Evrópu“ og bækur hennar séu „gefnar út um allan heim“. Þótt ég skilji ekki þörfina á að hamra svona á vinsældum Läckberg (en þetta er hvorki meira né minna en áttunda bók hennar til að koma út á íslensku á síðastliðnum 5 árum) dreg ég svosem hvorki útbreiðslu þeirra né umfang í efa. Nóvella er sagan óneitanlega, en heillandi fannst mér hún ekki og samlíking við Agötu Christie er álíka lýsandi og að segja að Scary Movie 5 sé í anda The Shining.

Sögusviðið er erkitýpískt; aðalpersónan er lögga sem heldur út í eyju á ættarmót með kærustunni. Fyrsta kvöldið borðar fjölskyldan saman og moldríkur ættfaðirinn hnígur örendur ofaní eftirréttinn. Snjóstormur brestur á og viðstaddir komast ekki í land. Það segir sig svosem sjálft að sameiginlegi þátturinn sé morðgátan eða whodunit, form sem Christie er þekkt fyrir meistaraleg tök á – og þar dettur samanburðurinn dauður niður. Þessi morðgáta Läckberg er ekki einu sinni – nei, spoilering hefst ekki strax. Sýnið þolinmæði.

(Ég játa það áður en lengra er haldið að ég tók umfjöllun um þessa bók gagngert að mér afþví ég hélt það gæti verið gaman að lesa eitthvað hrikalega vont. Það reyndist alveg frekar gaman en aðeins meira vont. Þessi bók er samt hlægilega fljótlesin enda léttmeti á alla kanta – um 150 síður í broti á stærð við Nýja testamentið og vegur kannski helming þess.)

En að innvolsinu: Martin Molin er sænsk lögga og aðalpersónan í Morð og möndlulykt. Einhverjir fara ef til vill undireins að aka sér af ofstuðlun, en reyndar heitir bókin á frummálinu Snöstorm och mandeldoft. Ég sé ekki að þýðingin hefði orðið neitt verri fyrir að heita eitthvað minna stuðlandi, en það kæmi hinsvegar varla á óvart þótt það væri beinlínis satt og sannað, klárt og kannað að stuðlaðir frasar/titlar/upphrópanir væru einfaldlega útsett fyrir meiri velgengni (sem í þessu tilfelli væri þó kannski afsakanlegt sjónarmið, þar sem bókin var víst skrifuð og útgefin til styrktar langveikum börnum). En hvort sem það var af markaðslegu hyggjuviti, persónulegu stuðlablæti eða öðru, þótti semsagt einhverjum við hæfi að kalla verkið Morð og möndlulykt á íslensku, þrátt fyrir það (og spoiler hefst HÉR) að í bókinni sé ekki framið eitt einasta morð. Tvö að-því-er-virðist-morð eiga sér stað, en kemur í ljós áður en yfir lýkur að um er að ræða sjálfsmorð sem eiga að líkjast morðum – það fyrra er framið til að kenna fégráðugum erfingjum móralska lexíu og það seinna af sektarkennd vegna samsektar í hinu fyrra, auk einhverskonar andlegs ójafnvægis viðkomandi sem ekki er skilgreint alltof náið (en má þó skilja af öllu að sé há-átakanlegt). Morðsviðsetning seinna sjálfsmorðsins er tekin beint uppúr sögu af Sherlock Holmes, en bæði voru „fórnarlömbin“ aðdáendur Lundúnaspæjarans knáa og það er að lokum þekking Molins á umræddri sögu sem gerir honum kleift að leysa gátuna (en fram að því dregur hann eigin rannsóknargetu stöðugt í efa á einkar klifandi hátt).

Hér höfum við semsagt morðsögu sem ekki er morðsaga. Hún er saga um fólk með allskonar banal og yfirborðsleg persónueinkenni eins og forherta peningagræðgi í bland við botnlaust fjármálaóvit og almenna taugaveiklun í bland við kvenkyn á miðjum aldri. Höfundur hefur leiðinda tilhneigingu til að setja fram senur og lýsingar á hugarástandi sem líta út fyrir að eiga að leiða eitthvert (dæmi: Molin er kynntur fyrir frænku kærustu sinnar og finnst hún svo óumræðilega fögur að hann fellur í andartaks trans og má vart mæla, annað dæmi: frændsystkini, hvort öðru minna heillandi karakterar, stunda saman forboðið kynlíf við hvert tækifæri) en leiða svo bara alls ekki neitt. Frænkan fagra hefur engin frekari áhrif á framvindu sögunnar og enginn kemst að sambandi frændsystkinanna, hvað þá að samband þeirra þróist hætis hót. Eitt dæmi er að finna um einhverskonar persónulega þróun – taugaveiklaða miðaldra frænkan léttir loks byrði af hjarta sér og játar fyrir dóttur sinni að hún sé ávöxtur ástarævintýris sem hún átti með mági sínum, og losnar þannig á svipstundu við allan þann þrúgandi kvíða sem hafði plagað hana undangengna áratugi. Eins konar deux ex machina sem minnir frekar á leið út úr ógöngum í söguþræði sápuóperu en nokkuð sem maður byggist við í glæpasögu, en þessi andlega lausn frænkunnar hefur reyndar engin greinileg áhrif á neitt út fyrir hana sjálfa og síst á litlausa söguframvinduna.

Þetta er bók um fólk sem borðar óspennandi mat sem lýst er af tilgangslausri gaumgæfni og fremur (burtséð frá sviðsetningarfyrirhöfn heldur tilþrifalítil og óspennandi) sjálfsmorð. Kannski hún sé fyrst og fremst bók um fólk sem hefur lesið Sherlock Holmes. Ef einhvern langar enn að lesa um morð eftir þessar lýsingar mæli ég reyndar með Sérláki, já eða Agötu Christie.

Camilla Läckberg

Bækur keyptar í mars 2009: My Favourite Wife – Tony Parsons
Alle tiders supper – Amanda Cross
Mit pakistanske køkken – Rushy Rashid
The Emperor’s children – Claire Messud
Unaccostomed Earth – Jhumpa Lahiri
Revolutionary Road – Richard Yates
Sjöjungfrun – Camilla Läckberg

Bækur lesnar í mars 2009:
Konur – Steinar Bragi
Much Ado About Nothing – William Shakespeare
Mit pakistanske køkken – Rushy Rashid
My Favourite Wife – Tony Parsons
Sjöjungfrun – Camilla Läckberg
Shakespeare, Invention of the Human – Harold Bloom
Enn er ég við það heygarðshornið að lesa lélegar bækur og síðast kláraði ég bók sem er næstum óbærilegt að biðja um í sænskri bókabúð, sökum gífurlega hallærislegs framburðar á titlinum. Sjöjungfrun er sjötta bókin í Fjällbacka-flokknum sem fjallar um hina sí-óléttu Ericu og eiginmann hennar, lögguna Patrick. Hið sænska og síkáta nafn bókaflokksins er kennt við skítapleis fyrir norðan Gautaborg, þar sem Camilla sjálf ólst upp í og sviðsetur allar sínar bækur. Jätta trevligt.

Á undanförnum 10-15 árum hafa glæpasagnahöfundar sprottið upp eins og gorkúlur hist og her um Norðurlöndin, sumir þeirra ansi góðir, aðrir síðri eins og gengur. Markaðurinn fyrir glæpasögur frá Norðurlöndunum er gífurlega stór og margir höfundanna eru þýddir á mörg tungumál, ss. Hennig Mankell, Liza Marklund, Stieg Larson, Arnaldur, Viktor Arnar (uppáhaldið mitt), Ævar Örn, Yrsa, Kirsten Holst, Karin Fossum og fleiri sem ég kann ekki að nefna. Títtnefnd Camilla Läckberg hefur nú bæst í hópinn en hún gaf út sína fyrstu bók, Isprinsessen árið 2002 (þýdd á íslensku 2006), Predikanten (á ísl. 2007) kom út tveim árum síðar en síðan hefur komið ein bók á ári. Og þær verða bara verri og verri.

Ólíkt mörgum öðrum skandinavískum glæpasagnahöfundum leggur Camilla litla áherslu á þjóðfélagsvandamál eða félagslegt drama. Jú, það var reyndar aukapersóna, litla systir Ericu, sem átti mann sem lamdi hana – en það vandamál var svo sannarlega leyst á snaggaralegan hátt. Aðalpersónurnar Erica og Patrick eru frekar óspennandi og vandamál þeirra hjónabands frekar hversdagsleg. Það er athyglisvert að þau sofa aldrei saman en samt er Erica alltaf ólétt. Ég hefði alveg verið til í eina eða tvær kynlífslýsingar í staðinn fyrir nákvæmar og ítrekaðar lýsingar á grindargliðnum og þyngdaraukningu á meðgöngunni. Plottin sjálf eru frekar fyrirsjáanleg, það var bara í þarsíðustu bók,Tyskungen, sem plottið kom mér algerlega á óvart. Og það var augljóslega af því að einhver hafði sagt Camillu að þegar einhver sögupersóna „fyndist hún vera að gleyma einhverju mikilvægu en bara gæti ekki komið því fyrir sig“ gæti lesandinn alltaf flett 10 blaðsíður aftur á bak, fundið út hvað það væri og þ.a.l. fundið hinn seka. Sjöjungfrun slær allar hinar út í ófrumleika og lélegu plotti – hvaða djók er það að láta morðingjann vera skitsófren sem vissi ekki að hann hefði framið morðin?

Camilla Läckberg er slæmur rithöfundur, hún er afleitur glæpasagnahöfundur og hún er alltaf að birta myndir af sér með órætt augnaráð á blogginu sínu. Hún fer, eins og sjá má, frekar mikið í taugarnar á mér. Samt þarf ég að horfast í augu við sjálfa mig með það að ég hef ekki bara lesið allar bækurnar hennar heldur keypt þær líka. Svona er þetta.