„For sorrow there is no remedy“

Hér er fín grein eftir Julian Barnes (sem m.a. skrifaði Flaubert's Parrot) um sorgina sem ástand og ferli. Útgangspunkturinn er tvær minningabækur skáldkvenna, þeirra Joyce Carol Oates og Joan Didion (sjá fyrri druslubókablogg um JCO hér, hér og hér). Báðar urðu ekkjur skyndilega eftir áratugi í hjónabandi og skrifuðu í framhaldinu bækur, sem báðar takmarkast við fyrsta árið í ekkjudómi - lýsa snarbreyttum hring í annars gamalgróinni hringrás. Bók Oates heitir einfaldlega A Widow's Story: A Memoir en bók Didion ber hinn lýsandi titil The Year of Magical Thinking. Ég hef hvoruga bókina lesið sjálf og ætla svosem ekki að tíunda efni greinar Barnes hér, mæli frekar með að þið lesið hana. Í stuttu máli ber hann saman hjónaböndin tvö eins og þau birtast í skrifum kvennanna og dregur önnur sambærileg verk inní það samhengi, en greinin inniheldur ekki síst hans eigin hugleiðingar um sorg. Hérna fannst mér t.d. vel að orði komist:

In some ways, autobiographical accounts of grief are unfalsifiable, and therefore unreviewable by any normal criteria. The book is repetitive? So is grief. The book is obsessive? So is grief. The book is at times incoherent? So is grief. [...] This is how it feels, and what is grief at times but a car crash of cliché?

Í Undralandi Oates

Það getur verið vandræðalegt að skrifa um bækur sem maður er rosalega hrifinn af, rétt eins og rosaleg hrifning almennt getur verið vandræðaleg. Maður hættir að minnsta kosti á kjánaskap og væmni. En verandi svona hrifinn er manni náttúrlega alveg sama.
Í maí síðastliðnum heimsótti ég Bandaríkin í fyrsta skipti og keypti þar slatta af bókum, sumum nýjum en fleiri notuðum. Ef ekki hefði verið takmarkað rúmmál ferðatöskunnar hefðu þær orðið mun fleiri. Ein hinna notuðu sem varð fyrir valinu var lítil, þykk og gulnuð bók að nafni Wonderland (1971), fjórða skáldsaga hinnar bandarísku Joyce Carol Oates.

Ég hafði ekkert lesið áður eftir Oates en kannaðist við nafnið, án þess að muna hvaðan (sem kom á daginn að var úr druslubloggi Þórdísar síðan í vor). Undralandið fylgdi mér semsagt frá Ameríku og hófst lestur fljótlega eftir heimkomuna.

Ekki líkaði mér allskostar við hana í fyrstu. Það var líkt og eitthvað við upphaf og inngang sögunnar passaði ekki við þá mynd sem ég hafði gert mér af henni fyrirfram, byggt á káputexta og -mynd (og óljósum fordómum í garð gamalla Bandaríkjakvenna sem hafa gefið út bækur í fleirtölu á ári, áratugum saman).* Kjánaleg ályktun þegar ég hugsa hana upphátt og eftirá, en einhverra hluta vegna átti ég bágt með að trúa að þessar upphafssíður, sem mér virtust takmarkaðar, yfirmáta morbid og vonlitlar, gætu leitt þangað sem þær virtust þó myndu þurfa að fara.

Nú hef ég lesið fimm skáldsögur og nóvellu eftir Oates og efast ekki lengur um að sögurnar hennar komist hvert sem þær þurfa. Það er einmitt einkenni á sérstaklega lengri skáldsögunum að teygja sig gríðarlega langt og vítt, yfir löng tímabil og gegnum miklar breytingar á bæði ytri þjóðfélagsaðstæðum og lífi persónanna, án þess þó að tapa trúverðugleikanum hið minnsta. Sögur eins og Wonderland eða The Gravedigger‘s Daughter láta lítið yfir sér í byrjun en síðan líkt og stigmagnast í margar áttir samtímis, þó aldrei úr augsýn. Þetta eru sögur af því taginu að geta verið epískar að umfangi, skelfilegar og átakanlega hræðilegar, um morð og sjálfsmorð, fátækt og örbirgð, nauðganir, ofbeldi, kúgun og ótta - en líða samt áfram svo átakalaust og eðlilega, líkt og öðruvísi hefðu hlutirnir ekki getað farið. (Eins og lífið!) Fjölskyldur slitna sundur, persónur ganga gegnum ótrúlegar hörmungar, flýja upprunann tilneyddar og móta sér nýtt sjálf við nýjar aðstæður á ótrúlega grípandi og sannfærandi hátt. Ég skrifa ótrúlega og ótrúlega, en á auðvitað einmitt við það að einhvernveginn tekst Oates að gera skil öllum þessum margbrotnu atburðum og tilfinningum á ofur trúlegan og jafnvel hversdagslegan hátt.

Það mætti ætla að höfundurinn Oates byggi yfir algerum skilningi á mannskepnunni – en við nánari umhugsun gengur það ekki upp, enda sumir hlutir þannig að enginn fær skilið til fulls. Líklega má kalla það innsýn frekar en skilning, einnig inn í það að ekki þarf alltaf að skilja allt - að það getur samt verið hægt að lýsa því. Hún lýsir óskiljanleika lífsins. Um leið deilir hún hart á kúgara í ýmsum myndum, fátækt og ójöfnuð og ameríska drauminn og er líka femínísk almennt (raunar myndi ég kalla öll verk hennar sem ég hef lesið mjög femínísk, með eins vel heppnuðu móti og skáldverk geta yfirhöfuð verið pólitísk). Svo ég leyfi mér að vitna í ofannefnda bloggfærslu Þórdísar: „Hún virðist vera að reyna að fanga Bandaríki nútímans, koma böndum á þau og lýsa þeim í allskonar flóknu samhengi og til þess notar hún skáldskapinn“ – ég er ekki frá því að það sé að takast hjá henni.

Ég gæti skrifað miklu meira um Oates, einstök verk og stíl almennt – t.d. hvernig hún notar sendibréf og tölvupósta í textanum – en í bili læt ég duga þá fullyrðingu að hún skrifar alvöru skáldskap. Án þess að vera viss um hvers konar skáldskapur fengi þá falleinkunn fyrir alvöru finnst mér henni rétt lýst þannig. Auðvitað hef ég oft lesið skáldsögur sem mér fundust ekkert spes. Mér finnst skáldsögur líka geta verið góðar án þess að vera brillíant, og mér finnst þær reyndar mjög sjaldan brillíant. En Joyce Carol Oates finnst mér algjörlega brillíant.


*) Oates virðist ansi forvitnilegur karakter, skrifar náttúrlega ofurmikið (m.a. einhverjar einkennilegar fabúleringar um fagurfræði boxíþróttarinnar, að mér skilst). Hún segist þó ekki endilega skrifa á hverjum degi, hvað þá allan daginn. (Í framhjáhlaupi má nefna að samkvæmt viðtali við Sofi Oksanen sem ég las um daginn vinnur hún 10-12 tíma á dag, ALLA daga. Og á sér engin áhugamál utan vinnunnar.)

Kennarablæti og hamskipti

Beasts eftir Joyce Carol Oates er stutt skáldsaga en áhrifarík, sterk og grípandi. Mér finnst bráðnauðsynlegt að skrifa eitthvað um hana en vandinn er að segja eitthvað af viti án þess að gefa of mikið upp um söguþráðinn. Sagan er sögð af hinni tvítugu Gillian, nemanda í litlum kvennaháskóla í Bandaríkjunum, nánar tiltekið Nýja-Englandi, um miðjan áttunda áratuginn. Námsmeyjarnar eru upp til hópa ástfangnar af bókmenntaprófessornum Andre Harrow og keppast um að verða útvaldar af honum og konu hans, myndhöggvara. Þau hjónin þykja sérlega smart og frjálslynd, hæfilega upp á kant við kerfið.

Einhvern veginn tekst Oates að fá mann til að lifa sig nógu mikið inn í söguna til að þykja ást Gillian á Harrow og undirgefni við hann fullkomlega eðlileg. Harrow virðist hæfileikum gæddur við að miðla skilningi á ljóðlist til nemenda sinna en aðferðir hans við kennslu í skapandi skrifum, þar sem fámennur hópur útvaldra nemenda keppist við að þóknast honum, eru heldur vafasamar. Þar þykir beinlínis eftirsóknarvert að vera niðurlægð af Harrow fyrir framan hópinn, en niðurlæging felur jú í sér að hann veiti manni athygli. Og hann lætur nemendur halda dagbækur þar sem ekki skal halda aftur af neinu, allar innstu hugsanir og þrár skulu látnar flakka, svo ekki sé minnst á fjölskylduleyndarmál, og þessu skal deila með hópnum.

Oates tekst þarna að koma heilmiklu til skila í stuttri bók. Það er ekki verið að eyða orðum í óþarfa og ekkert af textanum fer til spillis. Hún nýtir sér ímyndunarafl lesandans til að koma óhugnaði til skila; í stað langra og ógeðfelldra lýsinga gefur hún hluti í skyn og segir jafnvel (eða lætur Gillian segja) að eitthvað sé of ógeðfellt til að lýsa því. Það sem segja má að skipti máli þarna er ekki einhver keppni í að ganga sem lengst í óhugnaði heldur það að gengið er fram af sögupersónum, traust þeirra misnotað og tilfinningar þeirra meðhöndlaðar sem leikföng. Þarna flykkjast hæfileikaríkar, ungar konur um að verða niðurlægðar af valdasjúklingum. Er þráin eftir viðurkenningu svona sterk? Hvað er hægt að fá fólk til að ganga langt fyrir það eitt að upplifa sig sem útvalið umfram aðra?

Einkennandi fyrir þessa bók er hvernig hún vekur upp spurningar um mörkin milli fegurðar og ljótleika og á milli góðs og ills. Lýsingarnar eru oft myndrænar og Gillian, og lesandinn með henni, skiptir um skoðun á því hvort eitthvað sé ljótt eða fallegt og eins verður það stundum óljóst hvort það sem verið er að lýsa sé ljótt eða fallegt. Eftir alla leikina með mannlegar tilfinningar fer að verða freistandi fyrir lesandann að líta á illvirki sem góðverk. Og hefndin er sæt, hvort sem sá sætleiki er nú hollur eða ekki.

Viðtalsbók við afkastamikinn höfund

Joyce Carol Oates er með rosalegt plan, það er gígantískt prójekt í gangi og sennilega má tala um köllun. Hún virðist vera að reyna að fanga Bandaríki nútímans, koma böndum á þau og lýsa þeim í allskonar flóknu samhengi og til þess notar hún skáldskapinn. Ég hef bara lesið eina bók eftir Joyce Carol Oates, Blonde, sem er skálduð ævisaga Marilyn Monroe og mikill múrsteinn. Ég var frekar ánægð með þá bók, sem ég las skömmu eftir að hún kom út árið 2000. Neðst á Wikipedia-síðu um Oates er listi yfir verk hennar, ég nenni ekki að telja þau en þetta er gríðarlegt höfundarverk svo ekki sé meira sagt. Oates er reglulega orðuð við Nóbelinn, en kannski tapar skáldkonan á afköstunum, hugsanlega nennir sænska akademían ekki að þvælast í gegnum höfundarverkið auk þess að þurfa stöðugt að vera að lesa eitthvað nýtt sem kemur út eftir hana. En kannski er hún líka mjög mistæk, ég er of illa að mér til að geta sagt til um það.

Joyce Carol Oates vaknar snemma, byrjar strax að vinna og vinnur og drekkur te til klukkan tvö. Síðan hjólar hún eða skokkar og svo les hún handrit seinnipartinn en hún rekur bókaútgáfu og gefur út bókmenntatímarit með manninum sínum (eða gerði það allavega þegar viðtalsbókin við hana kom út árið 2003, nú er maðurinn sem hún átti í áratugi dáinn og hún á nýjan mann). Hún vinnur alla daga ársins og tekur sér aldrei frí!

Bókin sem ég var að lesa heitir Joyce Carol Oates - Samtal med Stig Björkman. Þetta er sem sé viðtalsbók kvikmyndagerðarmannsins Björkmans við skáldkonuna, en hann hefur áður gert svona viðtalsbækur, m.a. eina ágæta við Woody Allen. Bókin var unnin þannig að Björkman tók viðtöl við Joyce Carol Oates í eigin persónu, hringdi stundum í hana, þau skrifuðust á og síðan skrifaði Stig Björkman líka eigin ritgerðir um verk Oates og birtir þau í bókinni. Þau höfðu ekki tölvupóstsamskipti því Oates var búin að loka tölvuna inni í skáp og notaði bara ritvél og blöð og blýanta því henni fannst óþægilegt að nota tölvu.

Mér fannst gaman að lesa þessa bók þótt óneitanlega hefði ég þurft að vera betur lesin í verkum Oates, það er mjög mikið fjallað um einstakar bækur hennar. En viðtölin við hana þar sem hún ræðir um uppvöxt sinn, ævi og bandarískt þjóðfélag eftirstríðsáranna eru mjög áhugaverð.

Oates skrifar skáldskap um fjölskyldulíf Ameríkana, börnin og nágrannana, stútfullu matvöruverslanirnar, drive-in bíóin og lífið í úthverfunum, stéttaskiptinguna, fátækt sumra og ríkidæmi annarra, valdaleysi einstaklingsins og ofbeldið sem allsstaðar er sýnilegt. Í bókunum hennar er mikið um fjölskyldur sem eru að leysast upp, hún rýnir í samfélagið og gagnrýnir. Oates hefur áhuga á allskonar hlutum, til dæmis hefur hún mikinn áhuga á box-íþróttinni og hefur skrifað um hana og tengir hana stríðsþorsta, sem hún telur vera innbyggðan í manneskjuna (ég held nú reyndar að hún sé eitthvað úti að aka í þessu).

Ég veit ekki til þess að nokkuð hafi verið þýtt eftir Joyce Carol Oates á íslensku en lestur þessarar viðtalsbókar varð til þess að mig langar að lesa meira eftir hana.

Þórdís