Litbrigði ástarinnar - um samkynhneigð í heimi múmínálfanna

Bolli Ernu með Tofslan og Vifslan

Stundum óttast ég að bækurnar um múmínálfana, sem ég hef haldið ótakmarkað upp á og lesið óteljandi sinnum síðan ég var fimm ára, hverfi í skuggann af varningi sem hefur flætt inn á markaðinn undanfarið. Þar á ég við allskonar dót á borð við leirtau, töskur, sængurföt og hvaðeina með myndum af persónunum úr múmínálfabókunum. Nú í vikunni rakst ég í fyrsta skipti á „kaffi múmínmömmu“ á markaðinum á Östermalm í Stokkhólmi. Ég á auðvitað sjálf ýmislegt dót með krúttmyndum af persónum Múmíndals en ekkert af því dóti hefur glatt mig eins mikið og bækurnar sjálfar. Þær verða aldrei of oft lesnar!

Í tilefni Hinsegin daga drakk Erna Erlingsdóttir kaffið sitt úr Þönguls og Þrasa-bollanum sínum og birti mynd af bollanum á facebook. Í framhaldinu kom greinin sem fylgir hér á eftir til tals, en hún birtist í tímaritinu Börnum og menningu 2/2008. Börn og menning er eina íslenska tímaritið sem fjallar aðeins um barnamenningu, og ekki síst barnabókmenntir, og ég hvet fólk endilega til að kynna sér það og gerast gjarna áskrifendur.

Litbrigði ástarinnar
Í næstsíðasta kafla bókarinnar Pípuhattur Galdrakarlsins eftir Tove Jansson koma tveir smávaxnir kumpánar til sögunnar. Í íslenskri þýðingu bókarinnar heita þeir Þöngull og Þrasi. Þeir hafa leyndardómsfulla tösku meðferðis og eru á flótta undan Morranum. Þöngull og Þrasi tala sitt eigið tungumál „...sem allir Þönglar og Þrasar tala. Það er ekki hver og einn sem getur skilið það, en aðalatriðið er þó, að þeir vita sjálfir hvað þeir eru að segja.“ (Pípuhattur Galdrakarlsins bls. 116).

Tove og fjölskyldan í Múmíndal

Líf og starf Tove Jansson
Finnlandssænska myndlistarkonan og rithöfundurinn Tove Jansson var 87 ára gömul þegar hún lést árið 2001. Starfsævi hennar náði yfir meira en sjötíu ár. Hún skrifaði ekki eigin ævisögu en í bókum hennar má finna mikið af vísunum í eigið líf og vitað er að ýmsar persónur Múmínálfabókanna áttu sér fyrirmyndir í vinahópi höfundarins og persónueinkenni hennar sjálfrar má finna í sögupersónum í ólíkum verkum. Á síðasta ári kom út mikið verk um ævi Tove Jansson. Höfundurinn, Boel Westin, varði doktorsritgerð um verk Tove fyrir tuttugu árum, þær tengdust vinaböndum og hún fékk frjálsan aðgang að öllum persónulegum pappírum Tove, einkabréfum, teikningum, dagbókum, myndum og fleiru. Bókin er tæpar 600 síður og mikill fjársjóður fyrir þá sem hafa áhuga á lífi og starfi skáldsins og myndlistarkonunnar.

Tove Jansson átti bæði í ástarsamböndum við konur og karla. Eftir þrítugt fór hún að prófa sig áfram á því svæði sem hún kallaði „spöksidan“, eða draugasvæðið og síðar flutti hún sig reyndar alfarið yfir á það svæði og bjó í áratugi með konu. Samkynhneigð var refsiverð í Finnlandi til ársins 1971, Tove Jansson var fædd 1914 og á fimmta áratugnum þegar hún átti fyrst í ástarsambandi við kynsystur sína varð að fara afar leynt með sambandið. Talið er víst að leikstjórinn Vivica Bandler, sem síðar varð leikhússtjóri Sænska leikhússins í Helsingfors, hafi verið fyrsta ástkona Tove. Og þar komum við aftur að Pípuhatti Galdrakarlsins því Boel Westin upplýsir að Tove hafi skrifað samband þeirra tveggja inn í bókina, sem kom fyrst út 1948. Nöfn persónanna sem heita Þöngull og Þrasi í íslensku bókinni, eru í upphaflegum sænskum texta bókarinnar Tofslan og Vifslan, sem voru gælunöfn Tove og Vivicu. Leyndarmálið í töskunni þeirra, sem afhjúpað er í lokakafla bókarinnar, er rúbínsteinn á stærð við hlébarðahöfuð, tákn sjálfrar ástarinnar, sem Morrinn ógnar og girnist.

Heiðarlegi svikarinn hennar Tove Jansson

Tove Jansson skrifaði ekki bara hinar stórfenglegu múmínálfabækur, hún teiknaði/skrifaði líka myndasögur og samdi skáldsögur fyrir fullorðna. Þekktust fullorðinsbóka hennar er líklega Sumarbókin (1972) sem m.a. kom út í enskri þýðingu fyrir örfáum árum og varð nokkuð vinsæl í Bretlandi, þar sem fólk annars kveikir sjaldnast á nafni finnsku skáldkonunnar og tengir múmínálfana aðeins við teiknimyndirnar.

Svo er kápan líka undurfalleg, enda eftir höfundinn.

Nýlega las ég hins vegar aðra bók eftir Tove Jansson, Den ärliga bedragaren (1982), eða Heiðarlega svikarann (í minni bókstaflegu og óljóðrænu þýðingu).

Börn og menning

Vorhefti Barna og menningar árið 2011 kemur út í vikunni. Í ritinu eru þrjár greinar um múmínálfabækurnar eftir Tove Jansson; Erna Erlingsdóttir, íslenskufræðingur, fjallar um skáldsöguna Seint í nóvember, Sirke Happonen, kennari við Háskólann í Helsinki, skrifar um dansinn sem tjáningu persóna í múmínálfabókunum og Dagný Kristjánsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands, skrifar grein með yfirskriftina Múmínálfarnir og hamskiptin. Af öðru efni má nefna umfjöllun Elinu Druker, kennara við Stokkhólmsháskóla, um nýja strauma í myndlýsingum sænskra barnabóka og einnig skrifa Gerður Kristný, Hallgrímur J. Ámundason, Rúnar Helgi Vignisson, Arndís Þórarinsdóttir, Brynja Baldursdóttir og Þórdís Gísladóttir greinar í blaðið um fjölbreytileg efni, auk þess sem í því má finna fréttir af öflugu starfi IBBY-samtakanna.

Börn og menning kemur út vor og haust og er þetta 26. árgangurinn. Það er alþýðlegt fræðirit um barnamenningu og eina íslenska tímaritið sem eingöngu fjallar um þann geira menningarinnar sem snýr sérstaklega að börnum.

Börn og menning er gefið út af IBBY á Íslandi, sem er skammstöfun fyrir International Board on Books for Young People, en það eru alþjóðleg samtök sem stofnuð voru 1953 og starfa nú í sjötíu löndum. Markmið samtakanna er að vinna í anda stofnandans, Jellu Lepman, sem áleit að góðar barnabækur gætu byggt brú á milli þjóða heims og miðlað fróðleik og skilningi milli ólíkra menningarsamfélaga. IBBY á Íslandi hefur starfað frá árinu 1985.

Ritstjóri Barna og menningar er Þórdís Gísladóttir en aðstoðarritstjóri er Helga Ferdinandsdóttir, sem tekur alfarið við ritstjórninni frá og með haustheftinu 2011.

„það þarf að murka líftóruna úr áhættufælnum frösum“

Okkurgulur sandur er nýtt safn með tíu ritgerðum um bókmenntaverk Gyrðis Elíassonar. Höfundarnir eru Guðmundur Andri Thorsson, Guðrún Eva Mínervudóttir, Halldór Guðmundsson, Helgi Þorgils Friðjónsson, Hermann Stefánsson, Ingunn Snædal, Jón Kalman Stefánsson, Sigurbjörg Þrastardóttir, Sveinn Yngvi Egilsson og Fríða Björk Ingvarsdóttir.

Í inngangi ritstjórans, Magnúsar Sigurðssonar, segir að tilgangurinn með bókinni sé að kortleggja eftir megni þann margbrotna og um margt einstaka sagna- og ljóðaheim sem Gyrðir hefur dregið upp frá fyrstu bók sinni Svarthvít axlabönd sem kom út 1983, en hann tekur auðvitað fram að slík kortlagning sé takmörkunum háð, enda verk Gyrðis, þýdd og frumsamin, á fimmta tuginn. Ritgerðirnar geta varla talist langar, bókin er ekki nema 125 bls. með inngangi, svo það er augljóst að þetta er engan veginn tæmandi verk. Höfundarverk Gyrðis hefur þróast og tekið miklum breytingum í gegnum árin. Það er fátt líkt, að minnsta kosti á yfirborðinu,  með ljóðabókinni Tvíbreitt (svig)rúm frá 1984 og Sandárbókinni, sem kom út 2007, svo ég nefni tvö verk Gyrðis sem ég hef lesið (ég hef ekki lesið allar bækur hans) en oft finnst mér fólk ræða verk Gyrðis Elíassonar eins og þau séu einsleit og hvert þeirra öðru líkt, sem er alls ekki rétt þó að auðvitað megi alveg tala um ákveðin höfundareinkenni. En það er sem sagt ljóst að í þessari stuttu bók er aðeins drepið á hinu og þessu en bókin er þó happafengur fyrir þá sem vilja kynna sér verk Gyrðis. Mér finnst þetta líka afskaplega skemmtilegt form, það er gaman að fá svona safn sem er eingöngu helgað verkum eins höfundar og þau rædd á fjölbreyttum nótum af ólíkum höfundum.

Ritgerðunum í bókinni er ætlað að vera aðgengilegar og fræðandi (en ekki endilega fræðilegar eins og tekið er fram – hvað það svo sem þýðir). Þær má margar segja lýsingar á lestrarreynslu höfundanna, en sjónarhorn hvers ritara er þó hnitmiðað. Margar greinanna eru skrifaðar af mikilli aðdáun á skáldinu Gyrði Elíassyni og fer ekki hjá því að sumar eru skáldlega fram settar, enda oftar en ekki skáld sem halda á penna eða berja á lyklaborð. Sem dæmi má nefna innlegg Jóns Kalmans Stefánssonar, Á svörtum vængjum inn í ljósið, þar sem segir :

Skáldskapur er undurfurðuleg blanda af fegurð og feigð, grimmd og kvíða, visku og barnaskap, og þá kannski vegna þess að hann er órökvís í eðli sínu. Órökvís og getur þess vegna orkað undarlega sterkt á okkur, sér í lagi ljóðið, andblær þess smýgur inn og andar á það sem sefur í djúpinu. Ljóðið getur hjálpað okkur þegar möguleikum lífsins virðist fækka, birtan hefur dofnað, við fálmum kannski inn í runnaþykkni eftir ljóskúlu sem hefur verið falin annarsstaðar; þá getur ljóðið komið til hjálpar með órökvísi, djúpri og stundum barnalegri visku sinni; hjálpað okkur til að sjá eða gruna að kuldinn er hugsanlega bara yfirborð: (bls. 11)

Þetta, og fleira í grein JKS, finnst mér óneitanlega ansi páfuglslega skrifað þó að það sé svolítið skemmtilegt, en við Jón Kalman erum greinilega óskaplega ólíkt fólk, hann segir á öðrum stað frá því þegar hann sá Gyrði í fyrsta skipti í Ríkinu við Lindargötu: „Ég man að það var talsvert áfall fyrir mig, að hann skyldi vera svona kátur, ég stóð þá í þeirri trú að skáld bæru sársaukann utan á sér, …" (bls. 12). Undirrituð, hafandi ekki umgengist mörg skáld fram eftir aldri, er svo óskáldlega innréttuð að hafa aldrei látið hvarfla að sér annað en að skáld bæru ekki meira sársauka utan á sér eða innan í sér en annað fólk. Jafnvel held ég að ég hafi talið þau hljóta að vera glaðbeitta lukkuriddara að fá að vinna skemmtilegri vinnu en flestir aðrir. En hvað um það Jón Kalman fjallar ágætlega um ljóð Gyrðis og tengir verk hans við verk annarra skálda og gerir þetta býsna skemmtilega og greindarlega. Grein Guðrúnar Evu fjallar um Bréfbátarigninguna, hún er á persónulegum nótum í nálgun sinni og greinin er fremur stutt, fyrir mér var þetta mest upprifjun á þessari ágætu bók. Það er margt ágætt í grein Fríðu Bjarkar um þýðingar. Hún fjallar meðal annars um galdurinn við góða þýðingu, sem hún telur byggðan á skapandi mætti þýðandans og hæfileikum hans til að miðla því sem eitt tungumál getur tjáð yfir á annað þannig að þýðingin sé ekki síðra verk en frumtextinn. Þýðandinn þarf að lesa í hugarheim höfundarins og menningarheiminn handan orðanna, þann sem verkið rís úr. Guðmundur Andri Thorsson skrifar grein um tónlist í verkum Gyrðis. Hann minnist meðal annars á munnhörpuna, sem hann segir eftirlætishljóðfærið og finna má víða í verkunum. Tónlist hljómar sífellt hjá Gyrði og undirtitill Sandárbókarinnar, Pastoralsónata, vísar jú einmitt til fimmtándu píanósónötu Beethovens.

Ég er á því að grein Hermanns Stefánssonar um Sandárbókina sé sú beittasta og besta í bókinni. Hermann skrifar: „það þarf að murka líftóruna úr áhættufælnum frösum sem ávallt koma upp í tengslum við verk einstakra höfunda, þjóða og kynslóða.“ (bls. 73). Hann segir líka að það sé alkunna að þeim mun auðveldara sé að fabúlera um verk rithöfunda sem þau séu meira drasl og að nóg sé til af vaðli um slakar bækur eftir vonda höfunda. Hermann telur Sandárbókina einhverja mest afgerandi pólitísku yfirlýsingu sem út kom á tímum góðærisins. Fyrir þessu færir hann góð rök og þessi grein er lúnkin og gagnleg greining á Sandárbókinni. Mig langar að lauma því að hér að mér finnst að það ætti að kvikmynda Sandárbókina (hefur það kannski einhversstaðar verið rætt?) þar sem sagan er svo myndræn, ég sé hana fyrir mér sem bíómynd. Ég ætla ekki að tíunda fleiri greinar í þessu safni sérstaklega en mæli eindregið með Okkurgulum sandi (ég hefði samt ekki valið þennan titil á bókina).

Hefði ég verið beðin að skrifa grein í safn um verk Gyrðis Elíassonar hefði greinin mín fléttað saman verkum Gyrðis og Tove Jansson, þeirrar sem skrifaði bækurnar um Múmínálfana og um tug annarra skáldverka. Ég sé samtengjandi þræði á hverju strái. Í Múmínálfabókunum leikur til dæmis tjaldbúinn og einfarinn Snúður á munnhörpu og virðist smellpassa inn í vissar sögur Gyrðis og í Sommarboken (sem ekki hefur verið þýdd á íslensku) minna samskipti gamallar konu og sérviturrar stelpu, sem búa saman á eyju, á persónur í bókum Gyrðis þar sem sérvitur börn og einræn gamalmenni eru gjarna á stjákli og stússandi í ýmsu í öllum veðrum.

Þórdís Gísladóttir

Múmínálfar í Máli og menningu þriðjudagskvöldið 9. nóvember

Halastjarnan eftir Tove Jansson hefur verið endurútgefin á íslensku!

IBBY-samtökin á Íslandi fagna þessum tíðindum og og því verður haldið Múmínálfakvöld á Súfistanum í Máli og menningu á Laugavegi 18 í Reykjavík þar sem valinkunnir múmínaðdáendur fjalla um þessar geðþekku skepnur.  Samkoman fer fram þriðjudagskvöldið 9. nóvember klukkan átta og fyrirlesarar verða:

Erna Erlingsdóttir - Seint í nóvember. Síðasta múmínbókin, fjarvera og ferðalög

Stefán Pálsson - Múmínsnáðinn, Kattholtsstrákurinn, Erlendur lögregluforingi & Sir Edmund Halley

Dagný Kristjánsdóttir - Múmínálfarnir og hamskiptin

Sérstakur gestur frá múmínvinunum í borgarstjórn verður Óttarr Ólafur Proppé.

Í þessu samhengi er vert að benda á grein um Halastjörnuna sem birtist í tímaritinu Börn og menning fyrr á árinu og var endurbirt hér á síðunni.

Hamfarir í Múmíndal og nágrenni

Múmínálfabækurnar eru mörgum kærar og nýlega var stofnuð Facebook-síða þar sem hvatt er til að bækurnar verði endurútgefnar á íslensku. Mörghundruð manns hafa fagnað því framtaki. Þess vegna datt mér í hug að setja inn greinina hér fyrir neðan sem birtist í tímaritinu Börnum og menningu sem kom út í vor. Það eru ekki eintóm krúttheit í Múmíndal!

Árið 2010 er haldið upp á að sextíu og fimm ár eru síðan fyrsta bók Tove Jansson um múmínálfana og vini þeirra kom út. Bókin heitir Småtrollen och den stora översvämningen en þar birtust í fyrsta skipti opinberlega Múmínsnáðinn og mamma hans. Þau voru í fyrstu dálítið grannleitari en síðar varð en viðkunnanlegu mæðginin eru að öðru leyti sjálfum sér lík. Ári síðar, eða 1946, kom síðan út það verk sem er frumgerð bókarinnar sem við köllum Halastjörnuna en hún hét upphaflega Kometjakten. Skömmu síðar breytti höfundurinn henni dálítið og þá fékk hún nafnið Mumintrollet på kometjakt en árið 1968, eftir endurbætur, varð titill bókarinnar Kometen kommer.

Tove Jansson fæddist í Helsingfors 1914 og lést árið 2001. Hún starfaði sem myndlistarkona og rithöfundur í yfir sjötíu ár. Tove hóf ferilinn formlega árið 1928, þá fjórtán ára, sem myndskreytir í tímariti og fyrstu skopteikningarnar birti hún fimmtán ára. Nítján ára átti hún fyrst verk á sýningu en 1943 hélt Tove sína fyrstu einkasýningu, þá var hún byrjuð að skrifa stuttar sögur sem birtust í ýmsum tímaritum og árið 1945 birtist, sem fyrr segir, fyrsta múmínálfasagan í bókabúðum. Småtrollen och den stora översvämningen var gefin út samhliða í Stokkhólmi og Helsingfors. Bókin fékk engar sérstakar viðtökur og aðeins einn ritdómur birtist um hana en á eftir henni fylgdu Halastjarnan (1946) og Pípuhattur galdrakarlsins (1948) og eftir þá síðari má segja að höfundurinn hafi verið búinn að skapa sér rithöfundarnafn í Finnlandi og Svíþjóð. Á sjötta áratugnum varð Tove Jansson stór höfundur á heimsvísu, myndabækur um múmínálfana komu út í Englandi, bækurnar komu síðan út ein af annarri í ýmsum löndum, sett voru upp leikrit um múmínálfana á Norðurlöndum og snemma var hugmyndafræði og heimspeki þessara verka rædd á menningarsíðum blaða jafnt sem í háskólum.

Múmínálfar í heimsstyrjöld
Tove leit alltaf fremur á sig sem myndlistarkonu en rithöfund og teikningar hennar eru órjúfanlegur hluti Múmínálfabókanna, myndir og texti eru alltaf samofin. Í Helsingfors var lengi gefið út pólitískt rit á sænsku sem hét Garm. Þar sló Tove fyrst í gegn sem skopmyndateiknari og segja má að hún hafi þróað stíl sinn á þeim vettvangi, en fyrir blaðið vann hún í fimmtán ár. Á heimsstyrjaldarárunum teiknaði hún myndir af illilegum Hitler og grimmilegum Stalín, hún var stundum ritskoðuð og þótti vera beittasti skopmyndateiknari Finnlands. Það var í fyrrnefndu tímariti sem múmínálfur birtist fyrst opinberlega en þá hét hann Snork. Þetta var árið 1943. Þessi vera varð eins konar vörumerki Tove, hún merkti teikningar sínar með litlum múmínálfi. Þegar þarna var komið sögu var múmínálfurinn með mjórra nef en seinni tíma fígúrurnar, eyru í spíss og langt skott. Mumintrollets underliga resa kallaði Tove Jansson fyrstu múmínálfafrásögnina í minnisblöðum sínum árið 1944. Hún skrifaði hana þegar vetrarstríðið geysaði 1939-1940, Finnland var í höndum Sovétríkjanna og Stalín var hinn ógnandi einræðisherra. Í þessari bók eru múmínsnáðinn og mamma hans í leit að heimili fyrir veturinn. Á ferð sinni rekast þau á lítið „barn“ sem er sá sem seinna fékk nafnið Sniff eða Snabbi og þar með fer fjölskyldan að myndast. Pabbinn er horfinn og óvíst hvort hann sé týndur, á lífi eða einfaldlega stunginn af. Sundrun fjölskyldunnar, leit að heimili og þrá eftir öruggum samastað einkennir söguna. Sem fyrr segir er þessi fyrsta múmínálfasaga skrifuð í miðri heimsstyrjöld og hún lýsir í raun sundraðri fjölskyldu á stríðstímum, það er kalt og múmínálfana vantar skjól yfir höfuðið. Þetta fyrsta handrit af sögu um múmínálfa sendi Tove til forlags en bókin kom ekki út fyrr en töluvert seinna eða 1945. Sagan hafði þá þróast og hét sem fyrr segir Småtrollen och den stora översvämningen Þarna fæðist múmínsnáðinn sem bókmenntapersóna í texta og mynd. Orðið mumintroll eða múmínálfur hafði þó lengi verið til í orðaforða fjölskyldunnar. Tove sagði það komið frá sænskum móðurbróður sínum sem kom að henni sem krakka að næla sér í mat úr búrinu og varaði hana við múmínálfi sem byggi á bak við ofninn og kæmi fram og nuddaði snoppunni við fæturna á henni ef hún væri að þvælast um í búrinu og stela. Fyrsta múmínálfabókin er eins konar sköpunarsaga. Mamman og sonurinn leita að stað til að búa á yfir veturinn, pabbinn er einhversstaðar á ferð með hattíföttunum og fram kemur að múmínálfarnir liggja í dvala frá því í nóvember og fram í apríl, sem er afar hentugt þar sem þeir eru lítið fyrir kulda og myrkur.

Hamfarir og heimspeki
Múmínmamman er frá upphafi lykilpersóna í bókunum um múmínálfana. Hún heldur í alla þræði og í fyrstu bókinni passar hún múmínbarnið sitt, tekur Snabba að sér og bjargar læðu með kettlinga sem lent hefur í flóðbylgju. Persónueikenni hennar eru góðmennska og jafnaðargeð, gestrisni og örlæti, allir eru alltaf velkomnir í múmínhúsið. Fyrstu bókinni lýkur á því að mamman leiðir soninn inn í múmínhúsið og allt fellur í ljúfa löð. Þegar þessi fyrsta múmínálfabók kom út var Tove sem fyrr segir þekktur listamaður í Helsingfors. Hún sagði síðar frá því að það hefðu verið hinir hryllilegu stríðstímar sem hefðu fengið sig, sem leit í raun á sig sem myndlistarmann, til að byrja að skrifa lengri sögubækur. Í stríðinu féllust henni á tímabili hendur við myndlistarsköpunina. Sögurnar um múmínálfana buðu upp á annars konar tjáningu en myndlistin, það var hægt að túlka vonir og drauma, örvæntingu og depurð, aðskilnað og sameiningu betur í texta en mynd. Á vissan hátt var veröld múmínálfanna heimur sem gott var að flýja til þegar stríðið geysaði, veruleikaflótti inn í barnalegan heim þar sem hlutirnir voru í jafnvægi, leið til að láta sig dreyma um aðra og betri veröld en stríðsveruleikann sem hún skrifaði mikið um og lýsti í beittum teikningum í tímaritinu Garm. En sögurnar um múmínálfana eru samt miklu stærri vettvangur en ætla má við fyrstu kynni. Í bókunum er mikið um flóttamenn, heimilislausa og ýmiss konar hamfarir. Hamfaraþemun endurtaka sig í sífellu í bókunum. Í grunninn höfum við fjölskyldu sem lifir í fallegum dal í friðsamlegum heimi. Þetta er dásamleg veröld þar sem íbúarnir lifa í sátt við náttúruna og sjálfa sig. Síðan birtist alltaf einhver ytri ógn sem veldur upplausn og tímabundinni ringulreið, persónurnar fara á flandur og týna hver annarri, lenda í ævintýrum og síðan leysist úr öllu með einhverjum hætti í lok hverrar bókar. Þeir sem hafa lesið bækurnar um múmínálfana sem hafa komið út á íslensku þekkja þetta vel. Í Örlaganóttinni kemur flóðbylgja og múmínfjölskyldan og vinir þeirra neyðast til að leggja á flótta, þau sundrast, nokkur þeirra setjast að í fljótandi leikhúsi og síðan finna þau smám saman hvert annað og rata heim. Í Vetrarundrum í Múmíndal eru vetrarhörkurnar ógnin, í Eyjunni hans múmínpabba er tekist á við óblíð náttúruöfl og innri demóna og í Pípuhatti Galdrakarlsins eru það galdrar sem tengjast hatti og ógnvænlegur galdrakarl ásamt hinum ískalda Morra sem ógna íbúum Múmíndals.

Halastjarnan
Hamfaraþemað er frá upphafi augljóst í Halastjörnunni, sem er sú bók um múmínálfana sem kom út á eftir fyrstu bókinni. Halstjarnan var skrifuð 1945-1946. Í bókinni eru alvöru náttúruhamfarir yfirvofandi – heimsendir er á næsta leiti! Upphafleg gerð Halastjörnunnar hefst með dularfullum og biblíulegum táknum – maurum og máfum sem mynda stjörnu með hala. Vísað er í Gamla testamentið, spádómar opinberast um að senn muni hamfarir bresta á. Í fyrsta kafla þeirrar gerðar bókarinnar sem til er á íslensku brestur á óveður og í öðrum kaflanum kemur í ljós að heimsendir er í nánd. Dularfullur grámi leggst yfir allt; himinninn, trén, húsið, allt er orðið grátt og ömurlegt. Síðan kemur í ljós að von er á halastjörnu sem mun rekast á jörðina á ákveðnum degi og ákveðnum tíma. Í Halastjörnunni er Bísamrottan mikilvæg persóna. Bísamrottan bankar upp á í lok fyrsta kafla í miklu óveðri þar sem húsinu hennar hefur skolað burt. Það kemur hvergi fram í texta bókarinnar en hins vegar má sjá á myndinni af Bísamrottunni í hengirúminu að hún er að lesa bók eftir þýska heimspekinginn Osvald Spengler en bók hans um fall vestrænnar menningar Der untergang des Abendlandes kom út 1918-1922 og var mikið lesið rit á sínum tíma. Í myndasögu um Halastjörnuna sem kom út síðar sést allur titill þeirrar bókar. Bísamrottan fræðir múmínsnáðann rólega og yfirvegað um að jörðin sé að farast og segir ekkert hægt að gera í málunum, jörðin sé einfaldlega að farast, en hún segir líka frá geimrannsóknarstöð í Einmanafjöllunum þar sem prófessorar vinna í turni á hæsta tindi og skoða stjörnurnar. Múmínsnáðinn og Snabbi leggja af stað í ferð til Einmanafjallanna með það að markmiði að skoða geimrannsóknastöðina og fá að kíkja í stjörnukíkinn. Í Halastjörnunni kemur fram gagnrýni á einangraðan intellektúalisma (sem ákveðnir menn myndu líklega kalla kaffihúsaspeki) sem er stillt upp á móti gjörðum og praktískum framkvæmdum, því að láta verkin tala. Prófessorarnir í geimrannsóknastöðinni vita ekkert hvað muni gerast þegar halastjarnan rekst á jörðina og þeir hafa takmarkaðan áhuga á því. Þeir ætla bara að skrá atburðina mjög nákvæmlega. Tove hafði lesið töluvert af heimspekilegum verkum, hún hafði áhuga á heimspeki og átti á þessum tíma heimspekinginn Atos Virtanen sem kærasta, en hann er talinn er vera fyrirmynd Bísamorottunnar. Í Halastjörnunni sést augljóslega að verið er að gera gys að ákveðnum lífsskoðunum sem eru í nösunum á fólki. Bísamrottan lifir ekki eins og hún lærir, hún segir að sér finnist alveg óþarfi að láta hafa fyrir sér en þiggur samt allt sem henni er boðið og lætur í raun hafa mjög mikið fyrir sér. Hemúllinn sem safnar fiðrildum er önnur persóna sem vert er að gefa gaum. Hann er algjörlega einangraður í eigin heimi og sér veröldina í gegnum afar sjálfmiðaða og einangraða vísindastarfsemi sem gengur bara út á söfnun og flokkun. Þegar Snúður minnist á halastjörnuna er Hemúllinn viss um að hann sé að tala um einhverskonar fiðrildi en nennir ekki að hlusta og fer þegar hann áttar sig á um hvað er að ræða. Hann hefur bara áhyggjur af að lækurinn sem hann fer í fótabað í sé að þorna upp. Þegar athygli hans er vakin á einkennilegum lit himinsins, segir hann: „Mín vegna má himinninn vera hvernig sem hann vill, köflóttur eða mislitur eða hvað sem er. Ég horfi svo sjaldan á hann. Það sem veldur mér áhyggjum er að að þessi indælislækur minn er að þorna upp. Ef hann heldur svona áfram hætti ég að geta kælt fæturna í vatninu.“ Þannig kemur í Halastjörnunni fram beitt gagnrýni á einangraða fræðimenn sem sjá ekki út fyrir sjálfa sig og eigið fræðasvið og hafa enga heildarsýn eða áhuga á umhverfi sínu. Hetjur bókarinnar eru hins vegar þeir sem eru forvitnir um heiminn og vilja vita og skilja hvað sé raunverulega á seyði. Það eru Múmínsnáðinn, Snúður og Snabbi sem leggja upp í ævintýralega ferð til að kynna sér það sem raunverulega er að gerast og þeir lenda í allskonar hremmingum í ferðinni sem síðan endar vel eins og góð ævintýri.

Á ógnartímum atómsprengjunnar
Halastjarnan er algjörlega einstök sem barnabók. Lýst er heimsendaógn, gjöreyðing jarðar vofir yfir. Vel má hugsa sér halastjörnuna sem lýsir upp himinninn spegla atómsprengjuna sem féll í ágúst 1945, sem fyrr segir er bókin skrifuð á árunum 1945-1946. Það er miklu meiri depurð í Halastjörnunni en til dæmis í Pípuhatti galdrakarlsins sem kom út á eftir henni, þó að það sé vafasamt að halda því fram að Múmínálfabækurnar séu dapurlegar yfirleitt. Í Halastjörnunni er mikil lífsgleði þrátt fyrir yfirvofandi heimsendi. Og heimsendir brestur á í bókarlok. Múmínfjölskyldan leitar skjóls í helli og þau bera neðanjarðarsólarolíu, sem Snúður hefur fengið hjá hattíföttunum, á teppi sem hengt er fyrir hellismunnann. Halastjarnan kemur síðan brunandi og slær halanum í jörðina og morguninn eftir heimsendinn mætir múmínfjölskyldunni algjörlega nýr heimur í nýjum litum. Himinninn er blár, hafið sem var þornað upp er komið aftur, fiskarnir skríða upp úr holum og mávar koma fljúgandi yfir sjóndeildarhring. Þau skríða út úr hellinum líkt og endurfædd.

En þrátt fyrir að í öllum Múmínálfabókunum séu náttúruhamfarir stöðug ógn við friðsældina og jafnvægið sem ríkir í Múmíndal er raunveruleg hætta auðvitað aldrei á ferð. Halastjarnan er þrátt fyrir allt líka dæmigert ævintýri þar sem hetjan fær verkefni upp í hendurnar, gengur í gegnum hremmingar og þarf að horfast í augu við ógnir og svartnætti en sigrar allar hættur og snýr aftur sem sigurvegari. Í Halastjörnunni er Múmínsnáðinn, hinn sextíu og fimm ára gamli unglingur, í hlutverki hetjunnar.

Þórdís Gísladóttir

Heimildir:
Jansson, Tove: Halastjarnan. Steinunn Briem Þýddi. Setberg, Reykjavík 1971.
Westin, Boel: Tove Jansson – Ord, bild, liv. Schilts, Finnlandi 2007.

Múmínálfar í sextíu og fimm ár

Árið 2010 er haldið upp á það víða að sextíu og fimm ár eru síðan fyrsta bókin um Múmínálfana kom út. Bókin heitir Småtrollen och den stora översvämningen og þar birtast í fyrsta skipti opinberlega Múmínsnáðinn og mamma hans. Þau voru pínulítið mjóleitari en síðar varð en annars sömu sætu mæðginin og við þekkjum flest. Ári síðar, 1946, kom bókin sem er forveri þeirrar stórmerkilegu bókar sem við köllum Halastjörnuna en hún hét upphaflega Kometjakten. Síðar var henni breytt dálítið og þá fékk hún nafnið Mumintrollet på kometjakt en árið 1968 fékk hún titilinn Kometen kommer, aftur aðeins endurunnin. Pípuhattur galdrakarlsins kom 1948 og síðan þær bækur sem við þekkjum (það er eð segja ef við höfum getað útvegað okkur eintök) Örlaganóttin 1954, Vetrarundur í Múmíndal 1957 og Eyjan hans Múmínpabba 1965.

Tove Jansson fæddist í Helsingfors 1914 og lést árið 2001. Foreldrar hennar voru Viktor Jansson, myndhöggvari frá Helsingfors og Signe Hammarsten, prestsdóttir frá Stokkhólmi, myndskreytir og frímerkjateiknari. Þau höfðu kynnst í myndlistarnámi í París og þar stundaði dóttirin líka nám löngu síðar. Tove starfaði sem myndlistarkona og rithöfundur í yfir sjötíu ár. Hún hóf ferilinn formlega árið 1928, þá 14 ára, sem myndskreytir í tímariti og fyrstu skopteikningarnar birti hún 15 ára. 19 ára átti hún fyrst verk á sýningu en 1943 hélt Tove sína fyrstu einkasýningu, þá var hún byrjuð að skrifa sögur sem birtust í ýmsum tímaritum og árið 1945 birtist, sem fyrr segir, fyrsta múmínálfasagan í bókabúðum, það var sem sé  Småtrollen och den stora översvämningen, en bókin var gefin út samhliða í Stokkhólmi og Helsingfors. Bókin fékk engar sérstakar viðtökur og aðeins einn ritdómur birtist um hana en á eftir henni fylgdu Kometjakten/Halastjarnan (1946) og Pípuhattur galdrakarlsins (1948) og þá má segja að höfundurinn hafi verið búin að skapa sér rithöfundarnafn í Finnlandi og Svíþjóð. Á 6. áratugnum varð Tove Jansson stór höfundur á heimsvísu, myndabækur um múmínálfana komu út í Englandi, bækurnar komu síðan út ein af annarri í ýmsum löndum, sett voru upp leikrit um múmínálfana á Norðurlöndum og snemma var hugmyndafræði og heimspeki þessara verka rædd á menningarsíðum blaða og í háskólum.

Margt hefur verið skrifað um Múmínfjölskylduna og margt á eftir að skrifa um þá fjölskyldu og vini þeirra en hér er krækja í viðtal við bróðurdóttur Tove Jansson sem birtist í Dagens Nyheter um helgina.

Þórdís

Sumarbók Tove Jansson

Margir vita ekki að Tove Jansson, höfundur bókanna um Múmínálfana og alla furðulegu vini þeirra, skrifaði ekki bara bækur fyrir börn (reyndar hugsaði hún Múmínálfabækurnar ekki síður sem lesningu fyrir fullorðna). Hún skrifaði líka um tug ágætra bóka fyrir fullorðna, sem hafa fallið í skuggann vegna gífurlegra vinsælda Múmínálfabókanna.

Ég held mjög mikið upp á litla bók eftir Tove Jansson sem heitir Sommarboken, eða Sumarbókin og kom fyrst út árið 1972. Sumarbókin fjallar um hina sex ára gömlu Soffíu og fjörgamla ömmu hennar, en þær dvelja saman um sumar á pínulítilli vindasamri eyju. Báðar eru þær sérvitrar með afbrigðum og skapmiklar líka og á ýmsu gengur í samskiptunum. Stelpan hefur misst mömmu sína og amman og hún ræða saman um hitt og þetta sem tengist lífi og dauða, meðal annars ber á góma hvort það séu hugsanlega til maurar í himnaríki. Þær teikna saman og búa til skúlptúra og endurbyggja Feneyjar í drullupolli og þær lenda líka í miklu ofviðri. Samtöl Soffíu og ömmu hennar eru stórskemmtileg og minna oft á samtölin í Múmínálfabókunum. Barnið spyr sakleysislegra spurninga og amman svarar, en hún er húmoristi og kann að leika sér og sprella. Þannig er heilmikil "Múmínálfastemning" í Sumarbókinni, Amman á ýmislegt sameiginlegt með Múmínmömmu. Hún fylgist með barninu eins og verndarengill með annað augað opið, en leyfir því þó algerlega að ráða för, gera mistök og þroskast á eigin forsendum. Sú gamla á ekki langt eftir en hún hefur ekki mjög miklar áhyggjur af dauðastundinni. Henni finnst verra að hún man ekki nógu vel hvernig tilfinning það er að sofa í tjaldi og hún sér eftir að hafa ekki sagt gömlum kærasta að henni hafi aldrei þótt sjerrí góður drykkur.

Milli þess sem Soffía vex og amman eldist og þær leika sér saman, spjalla þær á heimspekilegum nótum. Þær ræða um hvernig það sé að vera maðkur, sem er þræddur uppá öngul eða höggvinn í sundur með skóflu, þær ræða um guð og himnaríki og helvíti og hvort það síðastnefnda sé virkilega til. Soffía spyr hvernig guð geti eiginlega fylgst með öllum sem biðja bænirnar sínar á sama tíma og amman reynir að snúa sig útúr spurningunni og segir að guð sé bara svo hrikalega klár. En barnið sættir sig ekki við þetta svar og endurtekur spurninguna og þá segir amman að guð almáttugur sé með fjölmarga ritara í vinnu sem aðstoði hann við að fylgjast með þeim sem biðja til hans.

Hver kafli Sumarbókarinnar gæti staðið einn sem sérstök saga og hver setning er einföld en textinn er djúpur, allt er yfirvegað og engu ofaukið. Ýmislegt eftir Gyrði Elíasson minnir mig sterklega á Sumarbókina, ég þori næstum að vaða blint í sjóinn og veðja vinstri handleggnum upp á að Gyrðir hefur einhvern tíma lesið þessa bók.

Sumarbókin hefur því miður aldrei verið þýdd á íslensku fremur en mörg önnur verk Tove Jansson en hún er til á Norðurlandamálunum, ensku og fjölmörgum öðrum tungum fyrir þá sem hafa áhuga.