Alice Munro fær Nóbelsverðlaun

Í morgun var tilkynnt að Alice Munro fengi Nóbelsverðlaunin í bókmenntum þetta árið fyrir að vera „meistari samtímasmásögunnar“. Hún hefur nokkrum sinnum komið við sögu hér á síðunni en sérstök ástæða er til að rifja upp tveggja ára gamla umfjöllun eftir Maríönnu Clöru Lúthersdóttur þar sem hún segir m.a.:

„Munro skrifar fyrst og fremst smásögur og þykir meistari þeirra. Hver saga er þó svo þétt og efnismikil að í hugsun sprengja þær oftar en ekki af sér bönd smásögunnar og verða í minningunni eins og skáldsögur.“ [Meira hér.]

Einnig er gaman að grafa upp svar Alice Munro í viðtali við þýska blaðið Die Zeit árið 2006 við athugasemd um að hún hefði þá verið nefnd til sögunnar sem mögulegur nóbelskandidat um nokkurra ára skeið:

„Ekki minna mig á það! Þetta er hræðilegt. Fyrir tveimur árum taldi útgefandinn minn mér trú um að það væru miklar líkur á að ég fengi verðlaunin. Og ég var einfaldlega mjög spennt, ég gat ekki varist því, þótt ég teldi það ekki mögulegt. Daginn þegar tilkynna átti hver yrði fyrir valinu sat ég þegar klukkan fimm að morgni við símann. Og ég vissi að ef ég ynni yrði ég brjálæðislega hamingjusöm í hálftíma, og eftir það myndi ég hugsa: Þvílíkt kvalræði.“

Vonandi er Alice Munro ennþá hamingjusöm þótt meira en hálftími sé liðinn frá tilkynningunni. Aðdáendur hennar eru það að minnsta kosti.

Sjálfhverfir karlar dulbúnir sem húmanistar?

Halldór Laxness skrifaði einhversstaðar að Íslendingar væru, vegna landfræðilegrar legu, í dálítið skökku perspektívi ár og síð. Nú á dögum telst landfræðileg lega varla góð afsökun fyrir skökku perspektívi en samt finnst mér perspektívið oft ansi skakkt. Líklega er tungumálinu töluvert um að kenna, eða að heimurinn hefur ekki minnkað eins mikið og ætla mætti miðað við jöfn og stöðug tengsl við útlönd. Þetta datt mér af einhverjum ástæðum í hug þegar ég fór að lesa um Nóbelsverðlaunin í bókmenntum, nokkrum dögum eftir að opinberað var að Svíinn Tomas Tranströmer hljóti verðlaunin í ár.

Þegar tilkynnt var um Nóbelsverðlaunahafann í bókmenntum í ár fylltust erlendar menningarvefsíður af póstum um verðlaunahafann og verðlaunin yfirleitt og hér á okkar síðu skrifaði okkar kona í Svíþjóð. Val á verðlaunahafa er alltaf umdeilt og gagnrýnt og undanfarin ár hafa Ameríkanar verið sérstaklega gagnrýnir. Þessi gagnrýni Ameríkana var sérstaklega rædd í pistli í danska blaðinu Information um daginn og ekki síst grein Tim Parks, What’s Wrong With the Nobel Prize in Literature, sem birtist í New York Review of Books, en þar segir Tim Parks beinlínis að þessi verðlaun séu hlægileg og kjánaleg.

Margir ritarar í amerískum fjölmiðlum halda því fram að sænska akademían sé Evrópumiðuð og and-amerísk og eftir að tilkynnt var um að Tranströmer fái verðlaunin í ár blossaði umræðan upp. Því er ekki haldið fram að Tranströmer sé lélegt skáld en margir eru samt ansi óhressir með höfundarvalið. Greinarhöfundur Information, Rikke Viemose, nefnir t.d. gagnrýni blaðamanns Washington Post, sem finnst einkennilegt að sjö af síðustu tíu verðlaunahöfum séu Evrópumenn og blaðamenn hafa einnig nefnt að ansi margir Svíar hafi fengið verðlaunin, þeirra á meðal tveir sem sjálfir sátu í Akademíunni. Tim Parks reifar hvernig verðlaunahafi sé fundinn af sextán Svíum, en tveir af átján meðlimum Akademíunnar taka ekki þátt í starfinu, annar vegna skorts á stuðningi við Salman Rushdie á sínum tíma og hinn vegna óánægju með valið á Elfriede Jelinek. Það er ekki hægt að hætta í Akademíunni nema dauður þannig að nýtt blóð á ekki greiða leið inn. Aðeins fimm meðlimir eru konur, aðeins einn fæddur eftir 1960 og síðan spyr Parks hvort meðlimir Akademíunnar hafi virkilega þekkingu á því sem þeir eiga að vega og meta. Flestir sem sitja í Akademíunni eru í fullri vinnu með og eiga þó að lesa að lágmarki 200 bækur á ári og meta verk höfunda frá öllum heiminum. Efni bókanna og form er fjölbreytt og sprottið úr ólíkum menningarheimum, einhver verkanna séu til á ensku en önnur bara í þýðingum á frönsku, þýsku eða spænsku, úr enn meira framandi tungum.

Vonir, væntingar og Nóbelsverðlaunin

Í dag klukkan 13 mátti heyra gleðióp óma yfir allri Svíþjóð. Ástæðan: sænska ljóðskáldið Tomas Tranströmer fékk loksins bókmenntaverðlaun Nóbels. Sjálf sat ég á undirkjólnum við eldhúsborðið heima hjá mér í sænskum smábæ og tók þótt í ópinu. Ég var ekki svona glöð af því að ég hafi lesið kynstrin öll eftir Tranströmer og vonað að hann fengi verðlaunin árum saman. Nei, ég var kannski fyrst og fremst glöð af því að ég hef lesið kynstrin öll af ummælum annars fólks sem hefur vonað árum saman. Eftir fimm ára búsetu í Svíþjóð hefur það orðið mér ljóst að sænsku þjóðina dreymir um tvennt, heimsmeistaratitli í fótbolta (dream on!) og Nóbelsverðlaun handa Tranströmer. Í nokkra októberdaga á hverju ári eru fjölmiðlar fullir af vangaveltum um hver hljóti verðlaunin. Hver sérfræðingurinn á fætur öðrum er leiddur fram og allir beðnir að gefa sitt álit, hvaða höfund þeir telji líklegastan og nafn hvers þeir vilji sjálfir helst heyra nefnt þegar ritari sænsku akademíunnar stígur inn í Börssalen fullan af fréttamönnum og tilkynnir ákvörðun hennar. Og ævinlega hefur nafn Tranströmers bergmálað í viðtölum, greinum og veðbönkum.  Ár hvert, daginn sem verðlaunin eru tilkynnt, ku stigagangurinn í fjölbýlishúsinu sem Tranströmer býr í á Södermalm í Stokkhómi líka fyllast af vongóðum blaðamönnum. Þar laumast þeir hljóðlega upp tröppurnar skömmu fyrir klukkan eitt og standa svo í hóp fyrir framan dyrnar að íbúð hans í von um að ef Tranströmer fái verðlaunin þá nái þeir fyrsta viðtalinu, fyrstu myndinni af nýjasta nóbelsverðlaunahafa Svía. Og nokkrar mínútur yfir eitt hafa þeir svo hingað til neyðst til að laumast lúpulega til baka, blómvöndurinn eins og lafandi skott milli fótanna á þeim.

Erfitt að finna góðar metsölubækur?

Af einhverjum ástæðum tekst mér alltaf að gíra upp í mér einhverja spennu fyrir því hver fái Nóbelinn í bókmenntum. Í kringum Nóbelsverðlaunatilkynninguna heyrist alltaf umræðan um hvort höfundurinn sem vinnur happdrættið sé frægur/ekki frægur, hvort fólk þurfi almennt að gúggla viðkomandi og hvort bækur viðkomandi séu skiljanlegar eða hvort þetta sé óskiljanlegur litteratúr fyrir einhverja útvalda furðufugla.  Fólk hefur allskonar skoðanir á málunum og í ár birtist að venju einhver könnun, samdægurs eða daginn eftir að verðlaunahafinn var tilkynntur,  þar sem fram kom að sjötíu og eitthvað prósent Svía hefðu aldrei heyrt minnst á Vargas Llosa (túlki fólk tilgang og niðurstöður svona kannana eins og það vill).

Um daginn spurði Dagens Nyheter Peter Englund, ritara (er hann ekki kallaður ritari?) Sænsku Akademíunnar, sem velur þann sem fær Nóbel í bókmenntum, þriggja spurninga um hvernig bókmenntaverðlaunahafinn sé valinn. Í þessu stutta viðtali kemur fram að þeir sem vonast eftir því að Bob Dylan eða James Ellroy (sem er í uppáhaldi hjá Englund) fái Nóbelsverðlaun ættu ekki að gera sér miklar vonir. Síðan 1901 hefur Sænska akademían einungis veitt Nóbelsverðlaun fyrir prósa, ljóð og leikbókmenntir fyrir fullorðna (blaðamaðurinn telur þessa tvo fyrrnefndu karla greinilega ekki skrifa svoleiðis texta).  Peter Englund segir að það sé ekkert í erfðaskrá Nóbels sem segi til um hverju skuli farið eftir þegar verðlaunin eru veitt en barnabókmenntir eða dægurlagatextar hafa þó aldrei fengið Nóbel (meðan Astrid Lindgren var á lífi voru oft í gangi undirskriftalistar þar sem þess var krafist að hún fengi verðlaunin). Englund segir að það væri hægt að veita Dan Brown Nóbelsverðlaun en hann spyr til hvers það ætti að gera, verðlaunin geri það mögulegt að draga fram mikilvægari bókmenntir. Blaðamaðurinn spyr hvort mikilvægar bókmenntir sé ekki að finna meðal þess sem er á vinsældarlistunum en P.E. segir (hlæjandi) að þær þurfi ekki að draga fram því þær séu vinsælar. Síðan segir hann að það sé ekkert skilyrði að benda á eitthvað sem fáir þekkja en að málið snúist um bókmenntaleg gæði og hans skoðun sé sú að það sé mjög erfitt að finna vinsæla höfunda sem standi undir þeim kröfum sem Akademían krefst.

Þórdís

P.S. Já og eitt í viðbót. Annað tölublað Spássíunnar, sem er fínasta menningarrit sem að miklum hluta fjallar um bókmenntir, kom út um daginn og fæst í mörgum búðum og það er auðvitað líka hægt að gerast áskrifandi. Spássían er með feisbúkksíðu og  hér eru líka upplýsingar.

Guðrún Elsa og Kristín Svava fara á fyrirlestur

Þegar við mættum upp í Humboldt-háskóla áttum við í fyrstu erfitt með að átta okkur á því hvar Orhan Pamuk væri nú eiginlega. Fljótlega urðum við þó varar við straum varalitaðra miðaldra kvenna sem voru háfleygar á svip, eins og eitthvað merkilegt væri í vændum. Við eltum þennan hóp, og viti menn, við fundum Nóbelsverðlaunahafann Orhan Pamuk.

G: Fyrstur steig fram Prof. Dr. Dr. h.c. Christoph Markschies, rektor skólans, með heljarmikið bling, og hélt ræðu. Maðurinn talaði vægast sagt undarlega, lagði sérstaka áherslu á ákveðin atkvæði orða sinna og dró sérhljóðana. Ræða hans náði hápunkti þegar hann sagðist hafa sérstöðu meðal rektora í Þýskalandi vegna þess að hann læsi ekki bara bækur um mannauðsstjórnun heldur skáldsögur (og hlýtur því að vera vel til þess fallinn að kynna Orhan Pamuk, sem ætlar að halda fyrirlestur um skáldsögur). Fólk í salnum átti erfitt með að halda niðri í sér hlátrinum og ungi maðurinn við hliðina á mér sagði eitthvað við mig á þýsku hálfhlæjandi og ég brosti og kinkaði kolli. Ég skildi ekki hvað hann sagði, en ég vissi hvað hann átti við.

K: Í kjölfar rektorsins fylgdu ótrúlega margir embættismenn sem fundu sig knúna til að sleikja rassinn á rithöfundinum aðeins áður en hann steig á svið. Að þeim formsatriðum loknum birtist Orhan sjálfur, prakkaralegur jakkafataklæddur maður á miðjum aldri. Erindi hans fjallaði um þá reynslu að lesa skáldsögur og var í sjálfu sér ekki byltingarkennt. Sjálf verð ég að játa á mig nær fullkomið áhugaleysi á formbyggingu skáldsögunnar og því fór ýmislegt í máli (Or)hans inn um annað eyra mitt og út um hitt.

G: Orhan talaði mikið um áhrif sem hann varð fyrir af lestri skáldsagna á sínum yngri árum, en lagði þó sérlega áherslu á það þegar hann las Önnu Kareninu, sem er að hans mati besta bók í heimi. Hann las þá upp kafla úr bókinni þar sem hún Anna er sjálf að lesa skáldsögu, að berjast við að einbeita sér að lestrinum í lest á leið til Pétursborgar. Það sem mér (og flestum áhorfendanna ef marka má undirtektir þeirra) fannst sniðugast, var þegar Orhan talaði um það hversu ánægður lesandinn er með sjálfan sig þegar hann les gáfulegar bækur. Áhorfendur hlógu og klöppuðu ákaft fyrir þessu, en einhvern veginn fannst mér eins og þeir væru að minnsta kosti að hluta til að klappa fyrir sjálfum sér fyrir að vera á fyrirlestri hjá höfundi jafn gáfulegum og Orhani Pamuk.

K: Mér varð þá hugsað til þess manns sem sagt er frá í einhverri af Andrabókum Péturs Gunnarssonar, sem var frægur í bæjarlífinu í Reykjavík sem maðurinn sem hafði lesið Finnegan´s Wake. Þegar Orhan hafði lokið máli sínu steig með honum á stokk einhver bókmenntasinnaður Þjóðverji sem átti við hann samræður um erindið og skáldskapinn almennt. Þær samræður, og svör Orhans við nokkrum misgáfulegum spurningum úr sal, voru mun líflegri en fyrirlesturinn sjálfur, enda hafði höfundurinn sérlega gaman að því að stríða viðmælendum sínum og mótmæla þeim harðlega en þó hálfglottandi. Hápunktur þessara samskipta var í lokin, þegar Þjóðverjinn las kafla úr þýðingu á nýjustu bók Orhans í hægu og virðulegu tempói, en Orhan greip stafræna myndavél úr pússi sínu og fór að taka myndir undir lestrinum, bæði út í sal og af sjálfum sér og viðmælanda sínum.

Í sporvagninum á leiðinni heim drógum við saman helstu punkta og ánægjustundir fyrirlestursins – en frá þeim hefur verið sagt hér á undan. Það má reyndar bæta því við að okkur þykir það vel gert hjá Orhan Pamuk að vera svona ungur og sprækur en vera samt búinn að fá Nóbelsverðlaun.

Kristín Svava og Guðrún Elsa

Fæti brugðið fyrir Karen Blixen?

Á vefsíðu Information má lesa umfjöllun um bók eftir fyrrverandi lektor í Árósum, Aage Jørgensen, sem kemur út í næstu viku. Bókin heitir ‘Nærved og næsten. Danske Nobelpristabere fra Brandes til Blixen - en dokumentation’. Blaðamaður Information er búinn að lesa bókina og gerir að umfjöllun hvers vegna Karen Blixen fékk aldrei Nóbel. Hann vitnar m.a. í Horace Engdahl fyrrverandi ritara Sænsku Akademíunnar, sem sagði það eina af fortíðarsyndum þeirrar klíku að hafa á sínum tíma sniðgengið Blixen. Það er óþarfi að endursegja greinina í Information, sem hér er hægt að lesa, en nærsýn augu mín runnu smávegis í kross þegar ég las að Gunnar Gunnarsson og Halldór Laxness hefðu fengið verðlaunin 1955 og það hefði staðið í vegi fyrir að Karen Blixen hlyti þennan mikla heiður. Hmmmmm?

Þórdís

Doris Lessing og nóbelinn

Svona í jólabókaflóðinu miðju, þegar maður ætti auðvitað frekar að skrifa háfleyga bókadóma um nýútkomnar íslenskar bækur og dásama sæta og skemmtilega höfunda í hástert þá fann ég allt í einu hjá mér löngun til að lesa aftur Nóbelsræðuna hennar Dorisar Lessing frá því í desember 2007. Í þessari ræðu, einsog almennt í því sem úr smiðju Dorisar kemur, er farið um víðan völl og ekkert mannlegt verður óviðkomandi. Það er svo yndislega hressilegt hvað hún nennir alltaf að segja okkur öllum til syndanna og tyggja ofaní okkur hversu mikilvægt það er að gera sér grein fyrir samhengi allra hluta. Hún er eitthvað svo skemmtilega anti-establishment, þrátt fyrir að vera orðin allra kerlinga elst. Ræðuna, sem hefur þann ágæta titil “On not Winning the Nobel Prize” má lesa á slóðinni: http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/lessing-lecture_en.html

Þarna eru skemmtilegar pælingar um það hverjir vinni til verðlauna – og niðurstaðan liggur í loftinu – það eru oftast kannski ekki þeir sem mest lögðu á sig og ættu þau helst skilið. Hverjir lesa og hverjir ekki – uppúr hvaða jarðvegi spretta rithöfundar og listamenn. Hversu langt nær ímyndunarafl okkar – geta krakkar úr velmegandi fjölskyldum sem ganga í þá bestu skóla sem hægt er að hugsa sér og hafa allt til alls þannig séð ímyndað sér hvernig það er að alast upp í þorpi í Zimbabwe, geta hugsanlega gengið í skóla þarsem kennarinn hefur varla lokið formlegu námi sjálfur, þarsem varla eru til kennslubækur, engin kennslutæki, vatnið er af skornum skammti og skrjáfaþurr rauð moldin fýkur um allt.

Ég veit það ekki – og Lessing kemst svosem ekki að niðurstöðu heldur, að öðru leyti en því að líklegast er ákveðinn slagur nauðsynlegur til að halda okkur við efnið.

Sigfríður

Herta Müller - nokkrir linkar

Símaviðtal við Hertu Müller á nóbelsverðlaunavefnum (á þýsku).

Ein af skáldsögum Hertu Müller, Der Fuchs var damals schon der Jäger, hefur verið þýdd á íslensku undir heitinu Ennislokkur einvaldsins, á vef Ormstungu er hægt að lesa sýnishorn og kaupa bókina auk þess sem hún er fáanleg á ýmsum bókasöfnum.

Hér er hægt að hlusta á Hertu Müller lesa nokkur ljóða sinna.

Sýnishorn af nýjustu skáldsögu Hertu Müller: Atemschaukel:
- á þýsku
- ensk þýðing

Grein eftir Hertu Müller um rúmensku leyniþjónustuna:
- á þýsku
- ensk þýðing

Nóbelsverðlaun - Herta Müller

Rétt í þessu tilkynnti nýlega ráðinn talsmaður sænsku akademíunnar, Peter Englund, að þýsk-rúmenski höfundurinn Herta Müller (fædd 1953) hljóti Nóbelsverðlaunin í bókmenntum í ár. Ég hef aldrei heyrt á höfundinn minnst en Dagens nyheter segir Hertu Müller vera afkastamikinn skáldsagnahöfund og esseyista og Peter Englund hafði orð á því þegar hann stóð í dyrum Börssalarins að hún væri einstaklega kraftmikill og sérstakur höfundur. Það verður vafalaust spennandi að kynna sér verk Hertu Müller en nú er slæmt að vera illa stautfær á þýsku.

Wikipedia um höfundinn.