Doris Lessing og feministarnir eða feministinn Doris Lessing?

Breski rithöfundurinn Doris Lessing fæddist árið 1919 í Tehran í Persíu þar sem hún bjó til fimm ára aldurs ásamt foreldrum sínum og yngri bróður. Næst lá leið fjölskyldunnar til bresku nýlendunnar Suður Rhodesíu, sem að fengnu sjálfsstæði frá bretum árið 1980 fékk nafnið Zimbabwe, en þar höfðu foreldrar Lessing fest kaup á landareign þar sem þau vonuðust til að verða rík á því að rækta maís. Lessing bjó í Suður Rhodesíu fram til ársins 1949 en þá flutti hún ásamt ungum syni sínum til London og hefur búið þar alla tíð síðan. Foreldrar Lessing bjuggu í Suður Rhodesíu það sem eftir lifði æfi þeirra en náðu þó aldrei takmarki sínu að verða rík. Faðir hennar var ánægður með líf sitt þar þrátt fyrir að búskapurinn gengi brösuglega og fjölskyldan væri stöðugt skuldum vafin, en samkvæmt Lessing var hann draumóramaður og stundaði oft allskyns rannsóknir og tilraunir þegar hann hefði átt að vera að sinna bústörfum. Móðir hennar var hinsvegar aldrei fullkomlega ánægð í Afríku. Hún hafði verið hjúkrunarkona áður en hún gifti sig og lífið á sveitabænum veitti henni ekki útrás fyrir alla þá orku og kunnáttu sem hún bjó yfir. Lessing sjálf hefur talað um að það hafi verið sín mesta gæfa að alast upp á þessum stað, hún hafi notið frjálsræðis sem stúlkur á hennar aldri t.d. í Englandi hefðu ekki getað látið sig dreyma um. Sveitabærinn og landslagið þar í kring var hennar skóli; hún lærði öll almenn störf innanhúss og utan og auk þess að fara með byssu yfir öxl á veiðar og fleira slíkt sem hún hefði aldrei fengið tækifæri til að gera hefði hún alist upp í þéttbýli.

Hann er bara ósköp venjulegt ungabarn: Doris Lessing og þriðja barnið

Oft finnst mér einsog það sé eiginlega sama hvað rætt er um, eða þessvegna hugsað, ég geti svotil alltaf fundið stað í skrifum Dorisar Lessing sem henti tilefninu. Hún hefur auðvitað skrifað alveg hreint ótrúlega mikið af allskyns texta, en það er samt ekki bara það, heldur kannski frekar að það sem hún skrifar um og virðist hafa upplifað og hugsað spannar alveg ótrúlega vítt svið og getur endalaust komið manni á óvart.


Ég hef fengið mjög mikið útúr því að lesa æfisögurnar hennar, og þær bækur sem hún hefur skrifað sem eru “hálf æfisögulegar” eða fjalla á einhvern hátt um líf hennar og pælingar. Ég ætla svosem ekkert að fara djúpt ofaní þau mál í þetta sinn, en fann allt í einu hjá mér þörf til að minnat aðeins á atvik sem hún lýsir undir lok fyrra bindis sjálfsæfisögu sinnar “Under My Skin: Volume One of My Autobiography. To 1949” Einsog margir eflaust vita giftist Lessing ung manni að nafni Frank Wisdom og átti með honum tvö börn, þau John og Jean. Hún fór frá Frank eftir nokkrra ára hjónaband og skildi börnin eftir í hans umsjá. Eitthvað sem vissulega þótti afar einkennilegt á þeim tíma og hún var dæmd fyrir. Þessi “einkennilega” hegðun var útskýrð með því að hún væri í slæmum félagsskap “kommúnista” og útlendinga sem hefðu einkennilegar hugmyndir og stæðu í allskyns undirróðursstarfsemi.

Eftir skilnaðinn frá Frank Wisdom hellti Lessing sér útí starf róttæks hóps í Salisbury sem í raun varð hennar andlega og veraldlega fjölskylda. Þar kynntist hún manni að nafni Gottfried Lessing, en hann var flóttamaður frá Þýskalandi Hitlers, intellektúal af gyðingaættum sem endað hafði í Suður Rhodesíu. Lessing lýsir því á sinn jarðbundna hátt að þau hafi í raun aldrei átt neitt sameiginlegt þannig séð, annað en það að vera kommúnistar - af ástæðum sem höfðu allt með aðstæður og tíðaradann að gera. Þau áttu engan vegin saman sem hjón og voru á allan hátt svo ólík að undrum sætir.

Tómatsúpan hennar Dorisar Lessing

Sumar bækur eru þannig að þær ná að vekja upp alveg ótrúleg hughrif. Manni finnst maður hreinlega kominn á einhvern stað og lifir sig gjörsamlega inní stað og stund – lykt, bragð, umhverfishljóð, hitastig, landslag – finnst einsog maður sé á staðnum og drekkur í sig lýsingarnar.

Æfisaga Dorisar Lessing, Under my Skin: Volume One of my Autobiography to 1949 er svona bók. Lýsingar á upplifunum, landslagi, mat, lykt, hita, ryki, kryddjurtum o.s.frv., o.s.frv. eru hreint dásamlegar. Mér, amk, finnst ég hreinlega vera komin til Suður Rhodesíu þegar ég les mig í gegnum frásögnina, sé fyrir mér granítklettana, uppþornað grasið sem stingur mann í fótleggina, finn fyrir slættinum í sólskininu þar sem það lemur á húðinni.

Nú er það auðvitað ekki svo að æfisagan, frekar en annað sem frá Doris Lessing hefur komið, sé eingöngu fókuserað á að byggja upp ytri mynd af raunveruleikanum, eða að skapa einhverskonar “sensúal” hugarheim – en hún er einstaklega lagin við að nýta ytri veruleika til að koma til skila því sem fyrir innan bærist. Og það í raun ekki á neinn einfaldan hátt, því það er jú á einhvern hátt sami ytri veruleikinn sem skapar bæði “kommúnistann” og “kaffir” sleikjuna (kaffir-lover) Doris Lessing (bæði þá sem sköpuð er í æfisögunum og svo þær “myndir” hennar sem maður telur sig þekkja úr skáldskapnum) og kóloníalistana sem hún elskaði að hata. Uppúr þessum sama jarðvegi spretta jafn ólíkar týpur og Lessing sjálf og hennar vinir og svo fólk á borð við Ian Smith og hans félaga.

EN .... allavega .... öll þessi rassvasaspeki til að komast á þann stað að segja frá hinni dásamlegu tómatsúpu sem Lessing lýsir svo fjálglega í áðurnefndu bindi af æfisögunni. Sem unglingur hættir Lessing í skóla (en hún hafði verið send í klausturskóla) og flytur tímabundið aftur heim á búgarðinn til foreldra sinna. Þar gat hún ekki verið lengi í einu, af ýmsum ástæðum, m.a. þeirri að hún og mamma hennar áttu aldrei skap saman. Eitt af því sem hún tekur sér fyrir hendur fljótlega eftir að hún hættir í skólanum er að ráða sig sem einhverskonar aðstoðarstúlku á bóndabæ hjá bretum sem komið höfðu til Suður Rhodesíu afþví að það var staður þar sem mögulegt var að lifa þokkalegu lífi af þeim peningum sem þau áttu. Þetta er í austurhluta landsins – á leiðinni milli Salisbury og Umtali (nú Harare – Mutare). Það eru langar og frábærar lýsingar í bókinni bæði á þessum hjónum og þeirra líkum, en ekki síður á umhverfi og andrúmslofti.

Þarna sinnti hin unga Lessing ýmsum verkum, og það sem henni fannst best var þegar hún var beðin um að fara í matjurtagarðinn og sækja grænmeti og kryddjurtir til að nota í matseldinni. Maður getur algerlega tapað sér í lýsingunum á þeim dásemdum sem garðurinn hafði að geyma og í kjöfarið kemur svo tómatsúpan:

“ Af snaga yfir eldavélinni tók ég niður risastóra svarta járnpottinn sem alltaf lyktaði af kryddjurtum, sama hversu vel hann var þveginn. Ofan í pottinn tæmdi ég hverja körfuna á fætur annarri af tómötum, tuttugu pund eða meira. Potturinn var settur yfir eldinn og ég fór aftur út á verönd og sat þar, með fæturna dinglandi, og horfði á hæsnin rölta fram og til baka, á hundana ef þeir voru þar, og kettina, en líf þeirra og hundanna voru einsog hliðstæð, þeir skiptu sér ekkert hverjir af öðrum. Kettirnir áttu sína eigin stóla, staði, runna þar sem þeir biðu af sér hitann yfir daginn. Hundarnir skoppuðu um á veröndinni, en fóru aldrei inn í húsið, sem var yfirráðasvæði Joan og kattanna.

Eftir um það bil klukkutíma tók ég pottinn af eldinum. Hann var nú fullur af rauðu mauki sem mallaði letilega. Ég hrærði í með trésleif í annarri hendi og með silfurskeið í hinni veiddi ég uppúr pottinum bita af tómathýði. Þetta var hæg og ánægjuleg aðgerð. Þegar ég hafði náð öllum litlu, þéttu rúllunum af bleiku hýði uppúr pottinum var bætt við salti, pipar, lúkufylli af timian og um það bil pela af gulum rjóma. Þetta var látið malla í klukkutíma í viðbót. Síðan hádegisverður. Fullir diskar af rauðleitu, ilmandi seyði, ilmurinn þvílíkur að mann sundlaði. Ég borðaði þetta í raun ekki heldur tók það inn, ásamt hugsunum um matjurtagarðinn þarsem hundruð fugla væru nú að drekka úr vatnsfötunum, eða að breiða út stélið í rykinu milli beðanna. Langdregið og hæglátt kurrið í dúfunum, lyktin af tómötunum, slangan – allt varð þetta hluti af bragðinu.

Þetta er tómatsúpa. Aldrei samþykkja neitt minna.” (hraðsoðin þýðing – SG)

Doris Lessing og nóbelinn

Svona í jólabókaflóðinu miðju, þegar maður ætti auðvitað frekar að skrifa háfleyga bókadóma um nýútkomnar íslenskar bækur og dásama sæta og skemmtilega höfunda í hástert þá fann ég allt í einu hjá mér löngun til að lesa aftur Nóbelsræðuna hennar Dorisar Lessing frá því í desember 2007. Í þessari ræðu, einsog almennt í því sem úr smiðju Dorisar kemur, er farið um víðan völl og ekkert mannlegt verður óviðkomandi. Það er svo yndislega hressilegt hvað hún nennir alltaf að segja okkur öllum til syndanna og tyggja ofaní okkur hversu mikilvægt það er að gera sér grein fyrir samhengi allra hluta. Hún er eitthvað svo skemmtilega anti-establishment, þrátt fyrir að vera orðin allra kerlinga elst. Ræðuna, sem hefur þann ágæta titil “On not Winning the Nobel Prize” má lesa á slóðinni: http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/lessing-lecture_en.html

Þarna eru skemmtilegar pælingar um það hverjir vinni til verðlauna – og niðurstaðan liggur í loftinu – það eru oftast kannski ekki þeir sem mest lögðu á sig og ættu þau helst skilið. Hverjir lesa og hverjir ekki – uppúr hvaða jarðvegi spretta rithöfundar og listamenn. Hversu langt nær ímyndunarafl okkar – geta krakkar úr velmegandi fjölskyldum sem ganga í þá bestu skóla sem hægt er að hugsa sér og hafa allt til alls þannig séð ímyndað sér hvernig það er að alast upp í þorpi í Zimbabwe, geta hugsanlega gengið í skóla þarsem kennarinn hefur varla lokið formlegu námi sjálfur, þarsem varla eru til kennslubækur, engin kennslutæki, vatnið er af skornum skammti og skrjáfaþurr rauð moldin fýkur um allt.

Ég veit það ekki – og Lessing kemst svosem ekki að niðurstöðu heldur, að öðru leyti en því að líklegast er ákveðinn slagur nauðsynlegur til að halda okkur við efnið.

Sigfríður