Vændi, ást og spakhettur

Um daginn lofaði ég frekara bloggi um Dóttur Rómar eftir Alberto Moravia og nú er mál að efna það. Bókin kom fyrst út 1949 og vakti talsverða athygli, enda var Moravia velþekktur á þeim tíma. Hún var á eftirstríðsárunum mestselda ítalska skáldsagan í Bandaríkjunum. Í umsögnum má meðal annars finna ummæli á borð við þau að Moravia máli þar napra og afhjúpandi mynd af fasistaríkinu Ítalíu og að hann veiti djúpa innsýn í líf vændiskvenna. Satt að segja fannst mér þessi bók þrugl og kjaftæði frá upphafi til enda og hér fylgja einhverjar skýringar á þeirri skoðun minni.

Bókin er fyrstupersónufrásögn Rómarstúlkunnar Adríönu frá því að hún er sextán ára og eitthvað fram eftir þrítugsaldri (sennilega, það er ekki greint frá því nákvæmlega hve mörg ár hafi liðið). Hún býr ein með móður sinni, fátækri saumakonu, sem hefur þann metnað helstan fyrir hönd dóttur sinnar að hún noti íturvaxinn líkama sinn sér til framdráttar í lífinu. Þannig hefur Adríana starfsferil sinn sem fyrirsæta málara meðan hún lætur sig dreyma um hjónaband, börn og lítið sætt hús. Eftir að afbrýðisöm vinkona narrar hana út í aðstæður þar sem henni er drukkinni nauðgað af lögreglustjóra sem á að heita ástfanginn af henni og unnusti hennar reynist harðgiftur svikahrappur ákveður Adríana á nokkuð yfirvegaðan hátt að gerast vændiskona. Móðir hennar, sem hafði ætíð sett sig upp á móti því að Adríana giftist, virðist hæstánægð með þessa ákvörðun, enda hafa þær mæðgur meiri peninga milli handanna eftir þessar breytingar á starfsvettvangi hennar.

Persónur bókarinnar eru meira og minna allar flatar og ótrúverðugar og ég stóð sjálfa mig að því að hrista höfuðið við hvert skrefið á fætur öðru í söguþræðinum og tauta fyrir munni mér að þetta væri nú ekki sannfærandi. Jafnframt er tilgangurinn óljós, í það minnsta átti ég í basli með að átta mig á því hvað það væri sem höfundur væri að reyna að koma á framfæri. Ég næ ekki að rýna í þetta allt saman hér og held mig við tvö þemu; vændið og ástina.

Á sínum tíma þótti bókin meðal annars merkileg fyrir þær sakir að vændiskonunni væri sýndur skilningur, engin tilraun væri gerð til að áfellast hana fyrir hegðun hennar heldur væri hún sýnd eins og hver önnur manneskja. Að vissu leyti er þetta rétt; Adríana er alls ekki látin vera slæm manneskja og sú mynd sem dregin er upp af henni er í raun jákvæðari en af mörgum af kúnnunum hennar. Hins vegar fyllir afstaða hennar til vændisins mig efasemdum. Hún er til dæmis látin segjast hafa mjög sterka kynhvöt og það er sett fram sem einhvers konar skýring á því hvers vegna henni líkar starfið bara nokkuð vel. Hún virðist nefnilega vera tiltölulega ánægð með starfið. Einstaka sinnum hellist yfir hana einhver örvænting en þess á milli og yfirleitt virðist hún bara sátt. Ekki virðist hún þjökuð af kynsjúkdómum (hún minnist reyndar einu sinni á að hún fari reglulega í læknisskoðun) og það er aðeins einn kúnni af hinum fjölmörgu sem henni stendur einhver ógn af. Það er óhjákvæmilegt að fara að velta því fyrir sér hvort Moravia hafi yfirleitt haft einhverjar forsendur til að draga upp mynd af upplifunum og líðan vændiskonu. Ætli hann hafi tekið viðtöl við vændiskonur við undirbúninginn? Ætli hann hafi átt ættingja eða vinkonur sem stunduðu vændi? Einhvern veginn fæ ég á tilfinninguna að helsta viskan þarna um sálarlíf vændiskonunnar sé upprunnin í hugarheimi Moravia, enda eru þarna ýmsar dæmigerðar karlaklisjur.

Þær hugmyndir sem settar eru fram um ást í bókinni þóttu mér ekki síður skrýtnar og þær urðu mér tilefni til þó nokkurra heilabrota. Lögreglustjórinn Astaríta, sem nauðgar Adríönu (og borgar henni svo fyrir) meðan hún er enn trúlofuð svikahrappinum Gínó og ekki einu sinni farin að hugleiða það að stunda vændi er sagður ástfanginn af henni. Hann gegnir nokkuð veigamiklu hlutverki gegnum alla bókina og ást hans á Adríönu er þar mikið hreyfiafl. Þessi ást (sem maðurinn tjáir svo sannarlega undarlega) á að hafa kviknað úr fjarlægð, áður en hann hafði svo mikið sem talað við hana. Og grunnurinn fyrir ást Adríönu á Giacomo (sem hún kallar líka Mínó—sem nota bene er ekki sama persóna og Gínó), sem á að vera hennar stóra og mikla ást, virðist lítið betri. Hún verður ástfangin af honum eftir að hafa hitt hann einu sinni, að því er virðist aðallega af þeirri ástæðu að hann hafnar henni. Hvernig er það, ætti manneskja sem hefur starfað sem vændiskona í einhver ár ekki að vera alvön alls konar undarlegri og óvæntri hegðun af hálfu viðskiptavinanna án þess að þurfa að hlaupa til og verða ástfangin af þeim fyrir vikið? Adríönu tekst nú svo eftir einhvern eltingarleik að fá Mínó til við sig en hann er allan tímann hinn mesti durtur við hana og veltist um í einhverri sjálfsvorkunn allan tímann, líka áður en hann gerist uppljóstrari og lendir í enn meiri krísu og verður enn leiðinlegri. Í þokkabót laðast Adríana svo líka á einhvern undarlegan hátt að illmenninu og morðingjanum Sonzogno, væntanlega vegna þess að hún heillast af krafti hans eða einhverju slíku. En ég fór að velta fyrir mér hvað Moravia væri að reyna að segja okkur um ástina. Er meiningin hjá honum kannski sú að ást sé alltaf yfirborðskennd, jafnvel þótt við viljum trúa því að svo sé ekki? Að það að vera ástfanginn hljóti alltaf að fela í sér að elska eiginleika sem maður ímyndar sér að viðfang ástar manns hafi, eða sem maður varpar á viðfangið, og þess vegna megi allt eins elska bláókunnuga manneskju? Eða hefur Moravia einhverjar svona naíf rauðuástarsöguhugmyndir um ást sem lýstur niður í fólk á tilviljanakenndan hátt?

Hinn svokallaði Bechdel-staðall hefur verið notaður sem aðferð til að leggja mat á kvikmyndir með tilliti til þess hvort þær gefi viðunandi mynd af konum. Til að standast prófið þarf kvikmyndin að uppfylla þrjú skilyrði: 1) Í henni þurfa að vera a.m.k. tvær konur, 2) konurnar þurfa að tala saman, 3) um eitthvað annað en karlmenn. Þar sem Dóttir Rómar er fyrstupersónufrásögn vændiskonu fannst mér áhugavert að máta hana við Bechdel-staðalinn, en hugmyndinni að beita staðlinum á bækur er stolið héðan. Niðurstaðan hlýtur að teljast neikvæð. Í bókinni talar Adríana við tvær konur, annars vegar við móður sína og hins vegar við Gísellu vinkonu sína. Við Gísellu talar hún bara um karlmenn. Við móður sína talar hún svo sem ekki eingöngu um karlmenn, strangt til tekið. Þær tala þó mikið um karlmenn og þegar samtalið snýst ekki beinlínis um karlmenn þá snýst það um þá óbeint, með því að fjalla um leiðir til að þóknast þeim eða eitthvað slíkt.

Bókin kom út í íslenskri þýðingu 1951 og er þýdd af Andrési Kristjánssyni og Jóni Helgasyni. Málnotkun þeirra er allsérstök, stíllinn svolítið tilgerðarlegur og oft koma fyrir orð sem þeir virðast hafa sérsmíðað, alla vega finnast þau ekki í orðabókum. Og nú er lag að enda hér á orðagetraun. Þeir lesendur sem geta fundið út hvað eftirfarandi orð (sem bæði koma fyrir í bókinni) merkja hljóta lofsyrði að launum:

1) spakhettur

2) vermóður

Dúkkur í hakkavélinni

Ég rakst á bókina Living Dolls: The Return of Sexism eftir blaðakonuna Natöshu Walter á flugvelli í Stokkhólmi í vor. Líklegast var það kápan sem vakti athygli mína, hana prýðir nakið og fótósjoppað miðbik kvenlíkama, það eina sem skýlir nektinni er glaðhlakkaleg og bleikklædd barbídúkka sem hvílir í skautinu. Þetta er að vissu leyti dálítið bókstafleg túlkun á innihaldi bókarinnar, fremur klúðursleg framsetning einhvern veginn en nægði hins vegar til að ná athygli minni.

Natasha Walker heldur því fram í þessari bók að greina megi afturför í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna á undanförnum árum og að hennar mati kemur tvennt til. Annars vegar bendir hún á að að bæði konur og ungar, jafnvel barnungar stúlkur séu í auknum mæli skilgreindar sem kynlífsviðföng, sem sé í sjálfu sér ekkert nýtt en hinsvegar sé nú reynt að selja bæði konum og körlum þessa hugmynd á forsendum frelsis. Hinsvegar bendir hún á holskeflu rannsókna á undanförnum árum sem hafa það markmið að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun. Bókinni er skipt í tvo hluta, í fyrri hlutanum sem nefnist “The New Sexism” fer hún um víðan völl, hún fjallar um innreið bleiku markaðsbylgjunnar í stúlknaleikfangabransanum, súlustaðasprenginguna, upphafningu á vændi, klámaðgengi barna og unglinga og þau áhrif sem það hefur á kynlíf og sambönd, lýtaaðgerðirnar og þar fram eftir götunum. Hún talar við súludansara, vændiskonur, klámfíkla, allskonar fólk og tengir þetta svo einhvern veginn allt saman.

Í seinni hlutanum veltir hún svo fyrir sér rannsóknum sem eiga að staðfesta kynjamun og einnig rannsóknum sem gera það ekki, en eins og hún kemst að raun um eru þær í miklum meiri hluta. Walker skoðar markvisst hinar ýmsu mýtur og staðalímyndir, hún skoðar rannsóknir sem gerðar hafa verið á hegðun ungbarna, rannsóknir sem eiga að sýna fram á mun á byggingu heila eftir kyni, rannsóknir á meintum mun á stærðfræðigetu, meintum mun á tjáningarhæfileikum og –vilja, meintum áhrifum kynhormóna, svo eitthvað sé nefnt.

Þetta er afar athyglisverð bók, blátt áfram og gífuryrðalaus, hér er bara verið að segja frá hlutunum eins og þeir koma fyrir frá sjónarhóli höfundarins sem hefur rannsakað þessu mál í þaula. Sérstaklega var ég hrifin af seinni hlutanum, Walker fer í gegn um allar þessar rannsóknir lið fyrir lið og niðurstaðan er sú að þrátt fyrir hundruðir rannsókna sem eiga að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun hefur engan veginn tekist að sýna fram á raunverulegan eðlismun. Þeim fáu rannsóknum sem virðast sýna slíkam mun er hinsvegar hampað með ókrítískum hætti í fyrirsögnum dagblaða, hin endanlega niðurstaða er svo oft litteratúr sem gengur út á það að karlar séu frá mars og kunni ekki að tjá sig en konur frá Venus og kunni þarf af leiðandi ekki að bakka í stæði.

Walker tekur mýmörg dæmi um rannsóknir í bókinni sem staðfesta að kynbundin hegðun sé fyrst og fremst áunnin, háð uppeldi, félagsmótun og umhverfi. Hér verður aðeins tekið eitt dæmi, af rannsókn þar sem skoða átti áhrif testósteróns karlmenn, kenningin er sumsé sú að testósterónið ýti undir árásargirni, keppnisskap og þar fram eftir götunum....þessa huggulegu hæfileika sem maður þarf til að vinna í banka í dag. Í hópnum sem rannsakaður var voru bæði karlar og konur sem áttu að sýna færni sína í sérdeilis ofbeldisfullum tölvuleik. Hópnum var skipt í tvennt, öðrum hópnum var sagt að fylgst yrði með þeim meðan þau væru í leiknum, hinum hópnum var sagt að ekki yrði fylgst með gangi mála. Í hópnum þar sem þáttakendur héldu að fylgst væri með sér voru karlar mun aggressívari en konurnar, sýndu almennt meiri fruntaskap og gerðu hvað sem er til að ná takmarki sínu. Í hinum hópnum greindist hinsvegar enginn munur á milli kynja. Niðurstaðan er semsagt sú að konur eru penar og settlegar þegar þær halda að fylgst sé með þeim, haga sér eftir einhverri ímynd kvenleikans sem þeim hefur verið innrætt.

Þessi bók staðfestir það sem blasir við okkur á hverjum degi:

Konur sem vinna í kynlífsbransanum eru eðli málsins samkvæmt ekki frjálsar, það er öllum í þessum bransa skítsama um þeirra vilja, þeirra kynhvöt, þeirra langanir. Þetta fjallar ekki um það.

Ef litlum stelpum er innprentað frá fæðingu að “allar stelpur vilji vera prinsessur”, þá mun það hafa áhrif á möguleika þeirra og sjálfsmat.

Ef konur fá þau skilaboð að þær verði að hafa ákveðið útlit til að teljast gjaldgengar í kynlífi (já, við erum að tala um bleika barbílúkkið sem er markaðssett fyrir smástelpur frá fæðingu) mun það ekki hafa voða góð áhrif á kynlíf og ástarleiki. Það elur á óánægju og skorttilfinningu þegar maður reynir að passa í mót sem hæfir manni ekki, þetta vita allir sem hafa einhvern tímann reynt að þóknast öðrum og hugmyndum þeirra um lífið.

Ef konum er sagt nógu oft að þær tali of mikið og geti ekki lært stærðfræði er hætta á að þær fari að trúa því. Jafnvel þó að rannsóknir sýni að þetta eru einfaldlega mýtur, einfaldlega bull og vitleysa.

Ef karlmönnum er sagt nógu oft að tilfinningar þeirra til eigin barna séu ekki jafn “náttúrulegar” og tilfinningar móðurinnar fara þeir kannski að trúa því og haga sér samkvæmt því.

Og svo framvegis.

Þegar vonin ein er eftir

Árið 1978 var gefin út í íslenskri þýðingu, frönsk bók sem vakti mikla athygli. Bókin heitir Þegar vonin ein er eftir og er eftir Jeanne Cordelier. Markaðssetning á bókinni var um margt athyglisverð. Hún var upphaflega skrifuð sem skáldsaga, á Íslandi var hún eingöngu kynnt til sögunnar sem „bók“ en áhersla lögð á ævisögulega þáttinn, sem er svo sannarlega mikilvægur þar sem frásögnin byggir á reynslu höfundarins, en hún starfaði sem vændiskona um fimm ára skeið. Bókin er ekki beinlínis kynnt sem ævisaga en bókarkápu- og kynningartexta má lesa á þann veg. Þar kemur að minnsta kosti aldrei beint fram að um skáldsögu sé að ræða enda algengur misskilningur að raunveruleikinn sé merkilegri en skáldskapur.

Jeanne Cordelier fæddist í París árið 1944. Tvennum sögum fer af því hvort Jeanne Cordelier sé dulnefni, einhverjir vilja meina að hún heiti í raun Danielle Valdelin, en það er þó algerlega óstaðfest. Þegar vonin ein er eftir kom fyrst út árið 1976, hún var þýdd á 19 tungumál enda um forvitnilegt efni að ræða. Samkvæmt bókarkápu tekst Jeanne Cordelier að „segja allt og verða þó hvergi klámfengin. Hún reynir ekki að draga neitt undan en forðast samt að laða fram gluggagæginn sem leynist í sérhverjum lesanda.“ Kannski er eitthvað til í þessu en undirritaðar leyfa sér álykta að margir hafi nákvæmlega sýnt bókinni áhuga af þeirri, kannski ágætu, ástæðu að þeir hafi aðeins þurft að viðra gluggagæginn í sjálfum sér.

Um það leyti sem Þegar vonin ein er eftir kom út vann Jeanne Cordelier í verslun, en 1980 hélt hún til Svíþjóðar, stofnaði þar fjölskyldu og bjó þar í 17 ár. Árið 1997 yfirgaf hún Svíaríki ásamt fjölskyldu sinni og bjó eftir það meðal annars á Indlandi, í Víetnam, Eþíópíu og Albaníu, svo einhver af þeim 28 löndum sem hún hefur dvalið í séu nefnd. Árið 2004 sneri hún þó aftur til Evrópu og settist að í Frakklandi. Hún hefur skrifað býsna margar skáldsögur eftir að Þegar vonin ein er eftir kom út, nokkrar fjalla um ástarsambönd en einhverjar líka um kynferðislega misnotkun og ofbeldi. Hún hefur einnig skrifað nokkur leikrit og svo hefur Þegar vonin ein er eftir verið kvikmynduð. Myndin var sýnd í Háskólabíói árið 1983 og skartaði meðal annars Mariu Schneider sem lék sællar minningar í Bertolucci-myndinni Síðasti tangó í París.

Líf vændiskonunnar er ekki sveipað neinum dýrðarljóma í bókinni sem hér um ræðir. Bókarýnir Þjóðviljans benti á sínum tíma á að Jeanne Cordelier haldi því fram í bók sinni að 70% gleðikvenna Frakklands, og væntanlega annarra landa, komi úr lægstu stéttum þjóðfélagsins og úr sveitahéruðum, sem í Frakklandi séu lágstéttahéruðin. Einni af hverjum fjórum vændiskonum hafi verið nauðgað í æsku og þá oft af eigin föður. Hvort sem þetta eru félagsfræðileg sannindi eða ekki, eru þetta blákaldar staðreyndir úr lífi Cordelier sjálfrar. Sjálf ólst Jeanne Cordelier upp við ömurlegar aðstæður, faðir hennar var glæpamaður og móðirin drykkjusjúklingur. Hún kynntist ung melludólgnum Gerard sem var flottur í tauinu og ók um á glæsibifreið en séntilmennskuskelin var æði þunn þegar á reyndi. Aðalpersónan Sophie í bókinni kynnist einmitt melludólg með sama nafni sem nýtir krafta hennar óspart sér til framdráttar. Bókin virðist ekki síst skrifuð með það í huga að opinbera niðurlægjandi aðstæður vændiskvenna og áhrif vændiskaupa á stöðu kvenna almennt og á í því tilliti fullt erindi enn þann dag enda vændi síst á undanhaldi. Sophie prófar ýmislegt á vændisferlinum, hún stundar starf sitt á ýmsum stöðum, prófar bæði götuna og fínustu hótelin.

Stíll bókarinnar er nokkuð sérstæður. Frásögn Sophie er sett fram í fyrstu persónu og mikið um upphrópanir, stundum er einhvern veginn ekki ljóst hvern hún er að ávarpa; lesandann, aðrar sögupersónur, sjálfa sig eða æðri máttarvöld. Ætla má að það hafi ekki ekki verið neitt grín að eiga við að þýða þennan texta en það var Sigurður Pálsson rithöfundur sem fékk það verðuga verkefni. Sigurður lýsir í nýlegri endurminningabók sinni, Minnisbók, hvernig það gekk allt saman en skáldið bjó eins og kunnugt er í París og vann á þessum tíma sem fréttaritari Ríkisútvarpsins þar í borg. Það má eiginlega segja að Minnisbók sé sama marki brennd og Þegar vonin ein er eftir, hún er í raun endurminningabók en fékk hinsvegar verðlaun í flokki fagurbókmennta við afhendingu Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2007. Það má þannig segja hún leiki einnig tveimur skjöldum

Sigurður Pálsson hefur samkvæmt Minnisbók ekki gert sér fullkomlega grein fyrir eðli og lengd bókar vændiskonunnar fyrrverandi, sem er um 360 blaðsíður, þegar hann tók þýðingaverkefnið að sér á sínum tíma. Hann þurfti að kljást við ýmis vandamál sem málfari bókarinnar tengjast, út í þau verður ekki farið nánar hér en þess má þó geta að þýðingarvinnan krafðist þess að hann skryppi á búllur og sæti að spjalli við næturdrottningar Parísarborgar.

Af Jeanne Cordelier er það að frétta að hún hefur haldið áfram að skrifa og jafnframt látið ofbeldi á börnum sig varða og hún tjáði sig meðal annars um Dutroux-málið svokallaða í Belgíu, en Marc Dutroux var kærður fyrir að ræna, pynta og misnota sex stúlkur kynferðislega og myrti tvær þeirra seint á síðasta áratug síðust aldar. Jeanne Cordelier tjáir sig oft á sérstakan hátt um skáldskap sinn en um franskar bókmenntir segir hún að mikilvægi þeirra megi meta með því að skoða áhrif þeirra á franska tungu, það er að segja á orðabækur. Sjálf ferðast hún aldrei án þess að hafa með sér að minnsta kosti eina orðabók og skýrir það á þann veg að eina bókin á heimili foreldra hennar hafi verið frönsk orðabók. Faðirinn notaði hana aðallega til þess að berja þau systkinin í höfuðið og sagði þá gjarnan „þarna kemur það inn.“ Ekki er vitað nákvæmlega hvað karlinn átti við með þessu en Jeanne Cordelier kýs að túlka á skáldlegan hátt og segir að þannig hafi öll orðin komist inn í höfuðið á henni.
Þorgerður og Þórdís.