Afturganga Jo Nesbø

Ýmsar af bókum Jo Nesbø um Harry Hole hafa haldið fyrir mér vöku. Þær hafa einfaldlega verið svo spennandi að ég hef ekki með nokkru móti getað farið að sofa fyrr en að lestrinum loknum. Gjenferd – eða Afturganga – sem kom út í Noregi fyrr á árinu er níunda bókin í flokknum en búið er að þýða 3.–6. bókina á íslensku.

Af ýmsum ástæðum er Harry utangarðs á nýjan hátt í Gjenferd. Þótt ýmsir kollegar hans hafi verið skíthælar og átökin við þá áberandi í bókaflokknum, þá hefur hann einnig átt gott samstarfsfólk gegnum tíðina sem hefur reynst honum vinir í raun þótt það hafi haft fullmikla tilhneigingu til að deyja frá honum. Nú eru flest tengsl rofnuð eða a.m.k. trosnuð. Fortíðardraugarnir sækja að Harry og hrinda atburðarásinni af stað því Oleg, sonur Rakelar, fyrrverandi kærustu hans, situr í gæsluvarðhaldi í upphafi sögunnar, sakaður um morð. Samband Harrys við þau mæðginin var fokið út í veður og vind en hann einsetur sér að hreinsa Oleg af ásökununum og hefur sjálfstæða rannsókn. Harry var lengi einhvers konar föðurímynd fyrir Oleg og þótt það sé ekki orðað beint, þá er sektarkennd Harrys yfir að hafa brugðist sonarígildinu drifkrafturinn í frásögninni. Fjölskyldukomplexar af þessu tagi sem einkenna svo margar norrænar glæpasögur hafa ekki verið í forgrunni í bókunum um Harry Hole til þessa. Hér setja þeir aftur á móti rækilega mark sitt á söguna, það hefði getað orðið klisjukennt en Nesbø heldur nógu vel á spilunum til að þeir gefa bókinni þvert á móti aukna dýpt.

Þótt hasarinn í Gjenferd sé á köflum heilmikill að vanda er sagan að ýmsu leyti innhverfari en þær fyrri. Harry hefur vissulega verið einfari alla tíð en einsemdin hefur sjaldan verið eins tilfinnanleg og hér. Og þótt líf hans hafi oft verið nöturlegt, einkum vegna yfirþyrmandi alkóhólisma, verður það jafnvel ennþá átakanlegra hér. Reyndar er Harry að mestu edrú í þetta skiptið sem hefði getað verið skref upp á við en aðrir ljósir punktar í lífi hans eru vandfundnir og framtíðarhorfurnar í bókarlok eru sennilega myrkari en nokkru sinni fyrr. Ég var ekki eins viðþolslaus af spennu við lesturinn á þessari bók og ýmsum þeirra eldri en þegar til kom kláraði ég hana samt í einum rykk og sagan reyndist töluvert áleitin. Ég er ansi forvitin að sjá hvað Nesbø gerir næst.

- - - - - - - - - - - - - -
Bókin er fáanleg á Borgarbókasafninu og bókasafni Norræna hússins.

Raðmorðingjar og fjöldamorðingjar: Djöflastjarnan og Brotin egg

Um daginn las ég tvær nýútkomnar skáldsögur af því tilefni að ég var komin í einhvers konar sumarfrí. Mig langar að skrifa aðeins um þær báðar, af ólíkum ástæðum þó. Önnur er pottþéttur reyfari, sem ég mæli með fyrir þá sem langar að lesa einn slíkan – hin er vissulega áhugaverð, en ég veit ekki ennþá hvað mér finnst um hana. Mig langar svolítið að fá að vita hvað ykkur finnst. (Djöfull á kommentaþráðurinn eftir að loga!)

Djöflastjarnan er þriðja bók Jo Nesbø sem kemur út á íslensku, áður hafa komið út Rauðbrystingur og Nemesis. (Druslubókardaman Þorgerður E. Sigurðardóttir fjallar um Nemesis hérna.) Mér skilst að bókin sé í raun óbeint framhald hinna tveggja, svo ég hitti föður minn, sem er mikill aðdáandi bókanna, áður en ég byrjaði að lesa og fékk að vita svolítið um fyrri bækurnar tvær. Þá komst ég að því að fremur mikilvægt mál úr fyrri bókunum er gert upp í Djöflastjörnunni – maður þarf þó ekki að lesa þær til að hafa gaman af henni – maður kemst fljótt inn í málið þótt höfundur sé ekkert að rekja fyrri sögurnar neitt að ráði.

Bókin fjallar um tvennt sem mér finnst alveg sérstaklega skemmtilegt (í skáldskap, ekki raunveruleikanum): raðmorðingja og spillingu innan lögreglunnar. Ég ætla ekki að útlista söguþráðinn, bara nefna þetta tvennt og segja ykkur að ég varð mjög spennt við lesturinn. (Söguþræðinum eru gerð skil á vefsíðu Uppheima og aftan á bókinni sjálfri.) Leynilögreglumaðurinn Harry Hole er aðalpersóna bókarinnar. Ég var fyrst um sinn svolítið skeptísk á hann, mér fannst hann eiginlega of týpískur. „Drykkfelldur og óstýrilátur einstæðingur sem getur ekki haldið í konu, en er besti og heiðarlegasti lögleglumaðurinn á svæðinu“-týpan. Það góða við Harry er þó að hann er ekki myndarlegur eða sjarmerandi, heldur bara afskaplega óheflaður suddi, sem höfundur bregður upp mjög skemmtilegum myndum af. Í uppáhaldssenunni minni liggur Harry uppi í rúmi á (mögulegum) vettvangi glæps og verður grátklökkur og rís hold samtímis þegar minningar um fyrrverandi kærustu leita á hann (sjá bls. 86 í Djöflastjörnunni). Svoleiðis senur björguðu þessum ágæta lögreglufulltrúa frá því að verða klisjukenndur.

Hin bókin sem ég las er Brotin egg, fyrsta skáldsaga breska rithöfundarins Jim Powell. Powell er rétt rúmlega sextugur, menntaður sagnfræðingur og með bakgrunn í pólitík (á heimasíðu hans kemur fram að hann hafi verið virkur í breska Íhaldsflokknum á 9. áratugnum). Bókin ber þessum áhuga á sögu og stjórnmálum svo sannarlega vitni. Hún fjallar um pólska vinstrimanninn Feliks, höfund ferðahandbókar um Austantjaldslöndin, sem stendur frammi fyrir því að þurfa að endurskoða lífsviðhorf sín eftir fall múrsins. Samhliða því breytist öll tilvera hans: Á meðan hann íhugar pólitík fortíðarinnar, fer hann að grennslast fyrir um afdrif fólks sem hann þekkti fyrir mörgum árum, fyrir seinna stríð og áður en múrinn reis. Smám saman setur Feliks, sem hefur alla tíð haft meiri áhuga á hugmyndum en fólki, sögulega atburði í samhengi við persónulega sögu sína og fólksins sem hann þekkir.

Eins og Friðrika Benónýsdóttir bendir á í dómi sínum um bókina í Fréttablaðinu er „mikið lagt upp úr því að leggja að jöfnu kommúnisma og nasisma“ í bókinni. Bókin fjallar mikið nasismann, sem Feliks hefur alltaf hatað, og það hvernig honum er smám saman komið í skilning um það að fólkið sem hefur búið undir stjórn kommúnista undanfarna áratugi hafi þjáðst á sambærilegan hátt og fórnarlömb Hitlers. (Fjöldamorðingjarnir í titli þessa bloggs eru sem sagt Hitler og Stalín. – Titill bókarinnar sjálfrar, Brotin egg, vísar til ummæla harðbrjósta kommúnista þegar þeir heyrðu af grimmdarverkum Stalíns: „maður matreiðir ekki eggjaköku án þess að brjóta egg“ (Brotin egg, bls.184)).

Mér fannst niðurstaða bókarinnar reyndar bara vera hin margtuggna klisja: kapítalískt samfélag er það besta sem völ er á. Það er að minnsta kosti sú niðurstaða sem flestar persónur bókarinnar hafa komist að. Og æ, ég tek sénsinn á að hljóma eins og argasti kommúnisti: mér finnst það bara ekkert sérlega spennandi niðurstaða. Bókin er samt sem áður ágæt og alls ekki leiðinleg. Nú vil ég heyra hvað ykkur finnst.

*Á meðfylgjandi mynd er ég með brotið (og að vísu harðsoðið) egg og bókina Brotin egg.

Reyfarasumri hallar...

Nú tekur reyfarasumarinu mikla að halla og svei mér ef ég hef ekki ofgert mér í glæpasögunum í bili (sem er kannski ekki skrítið þar sem ég sit nú föl og fá með tuttugasta krimmann í skjálfandi höndunum). Þetta lesefni hefur ekki gert ofsóknaræði mínu mikinn greiða en jafnvel á mínum bestu stundum lít ég áhyggjufull um öxl meðan ég feta varlega lífsins veg. Nú ligg ég andvaka á nóttunni og hugsa um hversu auðvelt sé að eyðileggja líf fólks – og hvað fólk sé ótrúlega grunlaust þegar slíkt gerist. En ég mun ekki fljóta sofandi að feigðarósi með ofsóknaræðið í farteskinu!
En í öllu falli – að loknum lestri á Rauðbrystingnum og Nemesis eftir Jo Nesbö þyrsti mig að sjálfsögðu í frekari fréttir af Harry Hole. Eftir þau válegu tíðindi frá útgefendum að næsta bók kæmi út 2011 festi ég kaup á The Devil´s Star og The Redeemer á ensku og tók þær með mér í sumarfríið.
Enska þýðingin reyndist vera ágæt og því ekki yfir neinu að kvarta þar og bækurnar sviku svo sannarlega ekki – það var rétt svo að ég mætti vera að því að skoða Colosseum í Róm því Harry Hole stóð í stórræðum og ekki á það hættandi að skilja við hann lengi í einu. Án þess að tíunda söguþráð bókanna er óhætt að segja að tveir stærstu erkióvinir Hole – Bakkus og Tom Waaler - herji á hann sem aldrei fyrr og lesandinn svitnar og rífur næstum þvældar blaðsíðurnar úr í flettingum (reyndar var 40 stiga hiti í Róm svo það spilaði mögulega inn í þvældu blaðsíðurnar). Ég mæli mjög með því að fólk lesi bækurnar í réttri röð því þótt einstakt sakamál sé leyst í hverri bók er tryllingslega spennandi þráður sem vefur sig áfram gegnum bækurnar og sér ekki fyrir endann á (ég er að sjálfsögðu búin að panta mér The Snowman).
Frá Harry Hole og herónínsjúklingunum við Grönland í Osló lá leið mín Kaupmannahafnar þar sem eiturlyfjastemningin féll í skuggann af mansali og illri meðferð á barnungum stúlkum. Aldrei framar frjáls eftir Söru Blædel er önnur bókin í flokknum um lögreglukonuna Louise Rick en sú fyrsta er Kallaðu mig prinsessu. Bókin er ekki jafn tryllingslega spennandi og bækur Nesbö en bætir að sumu leyti upp fyrir það með raunsæislegu og vonleysislegu andrúmslofti (fyrir suma hljómar þetta væntanlega ekki eins og spennandi uppbót). En þótt hasarinn sé minni en hjá Nesbö er ofbeldið og eymdin þó ekki skorið við nögl og dregur markvisst úr manni lífslöngunina.

Louise Rick er engin galdramaður eins og kollegi hennar Hole sem með lygilegu innsæi og ótrúlegri hörku tekst alltaf á endanum að yfirvinna hindranir. Hjá Blædel er lausnin eða niðurstaðan (ef kalla má bókarlok svo) ófyrirsjáanleg fyrir aðalsöguhetjuna ekki síður en lesandann og tilgangsleysi og ömurleiki atburða hefur áhrif á báða.Þetta rausæi nær lengra – á meðan Hole leysir málin meira eða minn einn – oftar en ekki á flótta sjálfur þá á starfslið dönsku lögreglunnar í stökustu vandræðum með að sinna grundvallar rannsóknarstörfum vegna niðurskurðar. Það þarf bæði mannskap og tíma til að staðfesta hitt og þetta og ef leyfi fæst til að grafast nánar fyrir um eitthvað atriði bitnar það iðulega á öðru máli. Hole er með puttann á undirheimapúslinum um leið og hann stígur inn á rónakaffihúsið sitt á meðan lögreglan í Köben gengur rauða hverfið fram og til baka í þrjá sólarhringa og reynir að fá fólk til að tala án þess að verða nokkurs vísari...hugsanlega hefur Hole meira street credit en Louise Rick eða þá að norskt ógæfufólk er málglaðara en það danska. En hvað sem líður trúverðugleika Harry Hole vermir hann þó sennilega enn toppsæti norrænu þunglyndis löggunnar í mínum huga – hvað get ég sagt – þetta eru stórskemmtilegar bækur!

Ólík áhersla Nesbö og Blædel á raunsæi og hraða gleður mig reyndar - þótt reyfararamminn sé þröngur er sem betur fer pláss fyrir ólíkar nálganir – jafnvel innan enn þrengri ramma skandinavísku samfélagsgagnrýnu samtíma glæpasögunnar!

Maríanna Clara

Reyfarajúní ... glæpir í Skandinavíu

Fast á hæla reyfaramaí fylgir að sjálfsögðu reyfarajúní. Síðan skóla lauk um miðjan maí hef ég kastað frá mér í fússi nánast öllum bókum sem ekki innihalda alla vega eitt gróft morð – ég vil ekki sjá efnahagsbrot eða fíkniefnamisferli – morð skal það vera.

Ég hef fleygt mér skammlaust í faðm skandinavískra glæpahöfunda sem þýðir að sjálfsögðu að miklum tíma hefur verið eytt í félagsskap drykkfelldra, þunglyndra lögreglumanna sem ekki spila alltaf eftir leikreglunum og eru undantekningalítið upp á kant við yfirboðara sína.

Í maí lokaði ég með söknuði Stieg Larsson hringnum þegar ég las loksins síðustu bókina í Millennium séríunni – ég sá nú meira eftir Lisbet Salander en Michael Blomkvist en ég er varla sú eina sem þreyttist örlítið á yfirgengilegri kvenhylli hans – látum vera að þær svæfu allar hjá honum  - en að hver ein og einasta yrði líka ástfangin af honum fannst mér orðið dáldið vandræðalegt. Þegar þessi aríska útgáfa af Grace Jones úr öryggislögreglunni horfði á hann sofandi með tárvotum augum áður en hún fór í ræktina að beygja stál með berum höndum var mér eiginlega allri lokið. En samt...leiðinlegt að vera búin með þessar bækur – Salander er stórskemmtileg og sagan hörkuspennandi!

Á eftir Larsson kom Karin Fossum með Elsku Poona – afskaplega niðurdrepandi samfélagsádeila þar sem ég gat ómögulega ákveðið mig hvort væri skuggalegra – rasisminn eða kvenhatrið í þessum huggulega smábæ í Noregi. Þrátt fyrir þunglyndið var hún þó ekki gersneydd húmor og endirinn skemmtilega/óþægilega opinn.

Rasisminn og kvenhatrið halda svo áfram að blómstra í Rauðbrystingi Jo Nesbö og fullkomnast næstum í framhaldinu Nemesis. Þar er lögreglumaðurinn Harry Hole ekki bara drykkfelldur heldur blússandi alkóhólisti sem getur ekki einu sinni verið viss um að hafa ekki framið morð í blakkáti. Þorgerður sagði réttilega að plottið væri hin sterka hlið Nemesis og það sama á við um Rauðbrystinginn sem er brjálæðislega spennandi. Hins vegar varð ég næstum jafn æst yfir öllum innsláttarvillunum sem eru ekki eins mikil meðmæli – útgefendur: PRÓFARKALESA – ég bið ykkur á hnjánum! Þriðja bókin um Harry Hole er ekki væntanleg fyrr en 2011 svo ég sprakk á limminu og keypti fjórðu bókina á ensku – þriðja var ekki til. Nú er bara að vona að þessi uppstokkun eyðileggi ekki undirliggjandi auka atburðarás sem virðist ætla að halda áfram út í gegnum bækurnar...

Það er ófögur mynd sem Larsson, Fossum og Nesbö draga upp af skandinavísku samfélagi – en þó birtist vonin alltaf í formi þunglyndra og alkóhólíseraðra lögreglumanna (og stöku kvenna) sem þrátt fyrir allt eru prinsipp fólk sem leggur allt í sölurnar til þess að eitthvað réttlæti megi ná fram að ganga.

Maríanna Clara

Glæpafiðringur

Sumir geta ekki án glæpasagna verið. Ég er ekki ein af þeim en stundum fæ ég fiðringinn, sérstaklega þegar tekur að vora, ekki veit ég af hverju það er, en svona er þetta bara. Og nú er komið vor og ég er búin að skella mér í gegnum tvær nýlegar, þýddar glæpasögur, það er annars vegar Nemesis eftir hinn norska Jo Nesbø og svo Vetrarblóð eftir Svíann Mons Kallentoft.

Nemesis er önnur bókin sem kemur út eftir Jo Nesbø á íslensku en hinsvegar sú fyrsta sem ég les. Mér skilst að hann sé búinn að skrifa margar bækur um söguhetjuna og lögreglumanninn Harry Hole sem er um margt týpískur skandinavískur glæpasagnalögreglumaður með allskonar undirliggjandi persónuleg vandamál og ber þar að sjálfsögðu hæst áfengismisnotkun. Í bókinni koma fyrir margir misárennilegir samstarfsmenn Hole sem ég reikna með að séu margir hverjir fastagestir í öðrum bókum um kappann. Í þessari bók hefur verið framið bankarán en bankaræninginn tekur sig til og skýtur gjaldkerann sem "afgreiðir" hann á færi og þar með kemst málið í hendur Hole og kollega hans hjá morðdeildinni. Ég var býsna hrifin af þessari glæpasögu en það er fyrst og fremst vegna þess að plottið er ljómandi vel unnið, tekur allskonar beygjur og sveigjur og kemur manni nokkuð hressilega á óvart. Það fer nefnilega fátt jafn mikið í taugarnar á mér og glæpasögur með léleg og fyrirsjáanleg plott, svæsnasti sósjalrealismi með tilheyrandi fylleríum og framhjáhöldum bjargar glæpasögu aldrei að mínu mati ef plottið er lélegt (ég er nú reyndar farin að leggja slíkar bækur frá mér eftir ca fyrstu 50 síðurnar, maður verður svo meðvitaður um tímanotkun þegar maður er orðinn miðaldra). Það fer líka í taugarnar á mér þegar glæpasögur sem eru hluti af seríu setja mann ekki nægilega vel inn í aðstæður, þ.e. þegar reiknað er með að lesandinn hafi lesið fyrri bækur. Það fer líka í taugarnar á mér ef of miklu púðri er eytt í slíkar lýsingar, það er vandlifað. Í Nemesis er þetta hinsvegar vel gert, lesandinn fær alveg hæfilega miklar upplýsingar til að fá áhuga á persónunum er ekki kaffærður með óþarfa bakgrunnspælingum. Það eru líklegast meðmæli með bókinni að ég hef þegar tryggt mér eintak af Rauðbrystingi, fyrstu bókinni sem kom út um Harry Hole.

Mons Kallentoft er vinsæll glæpasagnahöfundur í Svíþjóð en Vetrarblóð er fyrsta bókin sem kemur eftir hann á íslensku. Hér er aðalpersónan Malin Fors, ung lögreglukona sem er einstæð móðir og á það til að fá sér aðeins of hressilega neðan í því eins og Harry Hole þó að það sé ekki beinlínis til vandræða. Hún vinnur hjá lögreglunni í Linköping og dag einn finnst maður hangandi upp í tré, líkið er vægast sagt illa farið og kemur það í hlut Malin og félaga að finna út úr málum. Plottið í þessari sögu er  ekki jafn sterkt og plottið hjá Nesbø, það er mun einfaldara og jaðrar við það að vera of fjarstæðukennt þegar á líður. En það er hinsvegar mikil stemning í þessari bók, hún gerist á miklum frostavetri og kuldinn er afar áþreifanlegur í sögunni. Kallentoft fer líka afar nærri persónunum og maður kynnst þeim vel, ég væri alveg til í að lesa aðra bók eftir Kallentoft í þeim tilgangi einum að frétta eitthvað af afdrifum Malin Fors, manni stendur alls ekki á sama um hana. Svo er stíll bókarinnar dálítið skemmtilegur, hann er ljóðrænn, jafnvel stundum einum of yfirdrifinn en hinsvegar skemmtileg tilbreyting frá hinum hefðbundna raunsæislega frásagnarstíl. Svo er líka áhugavert hverning höfundurinn notar sjónarhorn persónanna til að búa til nokkurskonar klippimyndir, líkið og sjónahorn þess fær meira að segja rödd í sögunni. Sumsé, plottið hefði mátt vera aðeins þéttara en hér er verið að gera tilraunir með glæpasagnaformið sem eru allrar athygli verðar.

Þorgerður E. Sigurðardóttir