Arne, Carlos og Maríanna prjóna litríkar lykkjur úr garðinum

Því miður er ég engin galdrakona í höndunum en hef samt mjög gaman af hannyrðum og blaða oft í bókum um slík efni mér til skemmtunar (að eignast barn og vera heima dottandi yfir sjónvarpinu öll kvöld hefur ekki dregið úr áhuga mínum). En það er misjafn sauður í mörgu fé (ullartengd orðatiltæki eiga vel við hér þykir mér) og slíkar bækur misvel heppnaðar. Um daginn rak á fjörur mínar Litríkar lykkjur úr garðinum eftir Arne og Carlos sem er nokkuð forvitnileg þó að mér sýnist hún kannski ekki endilega vera sérsniðin að mínum þörfum. Hannyrðafólk man jafnvel eftir Arne og Carlos en þeir eru heilarnir á bak við bókina Jólakúlur Arne og Carlos sem kom út fyrir síðustu jól.

Litríkar lykkjur úr garðinum er ansi lagleg að öllu leyti – hún er stór og mikið af fallegum myndum og litadýrðin gríðarleg. Hugmyndin að baki bókinni er skemmtileg – ef nokkuð sértæk. Þeir Arne og Carlos sækja innblástur í garðinn sinn sem er byggður á yfirgefinni brautarstöð í norsku fjöllunum. Það þarf því kannski ekki að undra að blóm, fiðrildi, blómálfar og slíkt koma víða við sögu. Yfirskriftin er: Heklað, prjónað og saumað út að sumarlagi (svo ég ætti kannski ekki að vera að lesa þessa bók þegar langt er liðið á október). Myndirnar eru eins og áður sagði margar, litríkar og sérlega blómlegar og þær eru ekki síður af garðinum, veröndinni og huggulegum húsbúnaði þeirra félaga – þær myndu sóma sér vel í hvers kyns „lífsstíls“ bókum og sumar æpa hreinlega á að vera instagramaðar.

Þarna má finna uppskriftir að ýmsu sniðugu og hagkvæmu eins og hitaplöttum, pottaleppum, stólsessum og tehettum – en ansi stór hluti prjónauppskriftanna eru eins konar blómálfar sem þeir hafa sérhæft sig í að prjóna – og föt á þá ... og þar verð ég að segja að leiðir okkar Arne og Carlosar skilja ... en þetta er að sjálfsögðu smekksatriði og ef prjónaðir blómálfar höfða til manns, þá er þetta stórkostleg bók!

Hermann

Hinn norsk-danski Lars Saabye Christensen er afkastamikill rithöfundur sem heimsótti Bókmenntahátíð í Reykjavík fyrir nokkrum árum. Um helgina var byrjað að sýna á RÚV þætti eftir skáldsögunni Hálfbróðurnum, en fyrir hana hlaut hann Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 2002. Sú bók hefur verið þýdd á fjölmörg tungumál og hún kom út á íslensku fyrir um áratug í þýðingu Sigrúnar Kr. Magnúsdóttur. Hálfbróðurinn má enn kaupa hjá útgefanda og hún kostar minna en kók og pulsa. Önnur bók eftir Lars Saabye Christensen, Hermann, kom út á íslensku árið 2005, einnig í þýðingu Sigrúnar Kr. Magnúsdóttur, en fyrir hana fékk höfundurinn norsku kritiker-verðlaunin árið 1988. Eftir bókinni hefur líka verið gerð kvikmynd og hún hefur verið þýdd yfir á fjölmargar tungur. Ég er hrifin af Hálfbróðurnum en ekki síður hrifin af Hermanni* en hún er mun nettari bók að umfangi en Hálfbróðirinn og atburðarásin einfaldari.

Sögusviðið er Osló fyrir nokkrum áratugum. Sagan lýsir einum vetri í lífi Hermanns, drengs sem er á að giska 10 ára. Snemma í sögunni fer hann til rakara sem hættir skyndilega að klippa í miðju kafi og vill fá að tala við mömmu hann. Þarna kemur í ljós að strákurinn er kominn með blettaskalla og hann verður síðan smám saman sköllóttur.

Með draugaverki í kynjagleraugunum

Draugaverkir er önnur sakamálasaga Norðmannsins Thomas Enger (en fjallað var um frumraunina Skindauða hér á síðunni fyrir rétt um ári síðan) og önnur bókin um rannsóknarblaðamanninn Henning Juul. Hún er sjálfstætt framhald fyrri bókarinnar; þótt hvor um sig hverfist um eitt tiltekið sakamál hefur stærra plott einnig verið í þróun frá upphafi, sem felur í sér mikla tilfinningahagsmuni fyrir Juul og virðist hvergi nærri lokið með þessari annarri bók – það er semsé greinilegt að fleiri bækur eru væntanlegar.

Mér fannst plottið í Draugaverkjum betra en í Skindauða. Það er meira spennandi og eins fékk ég einhvernveginn meira út úr úrlausninni, sem var dáldið antíklæmax í fyrri bókinni (þótt þessi sé nú ekkert á Agöthu Christie kalíberi heldur). Eins og í fyrri bókinni rennur textinn ágætlega niður og missir aldrei dampinn (þótt sumir kunni að hnjóta um ýmsar innsláttarvillur og þvíumlíkt, líkt og í fyrri bókinni). Juul sjálfur er andhetju-hress sem fyrr; þjakaður af martröðum og greinilega með áfallastreituröskun eftir að hafa mistekist að bjarga syni sínum úr bruna og skaðbrunnið sjálfur, hann er langþreyttur á alkóhólíseraðri móður sinni, ekki kominn yfir eiginkonuna fyrrverandi (sem er farin að deita kollega hans), og svo framvegis – alveg einstaklega mannlegur. Hann er líka viðkunnanlegur karakter, að því nú ógleymdu að hann er klárari að góma glæpóna en lögreglulið Oslóarborgar eins og það leggur sig.

Norskur tregi

Undirrituð druslubókadama stendur í flutningum um þessar mundir og við slík tilefni finnur maður ýmislegt skrítið og skemmtilegt úr eigin fórum, meðal annars ógrynnin öll af bókum (sé maður þannig innréttaður) sem vekja alls kyns hugrenningatengsl. Ég á mjög erfitt með að skiljast við bækur, sem sést á því að í þessum flutningum hafa aðeins tvær ratað í Góða hirðinn, annars vegar einhver skrítin sjálfshjálparbók sem einhver fyrri kommúnubúa hefur skilið eftir og hins vegar mjög vond íslensk ljóðabók. Ég hef aftur á móti fundið heilan helling af góðraminningabókum (svona fyrir utan allar þær sem ég á eftir að lesa). Ein þeirra sem ég fann í vænum stafla var bókin Meðan enn er glóð eftir Gaute Heivoll sem ég ætlaði alltaf að blogga um, var meira að segja búin að punkta hjá mér eftir lesturinn en missti einhvern veginn af lestinni á sínum tíma sökum anna og þvíumlíks. Þetta er ein uppáhaldsbókin mín af þeim sem ég hef lesið á árinu svo hún á alveg skilið eins og eina bloggfærslu.

Gaute Heivoll er (tiltölulega) ungur norskur rithöfundur sem hefur sent frá sér um tug bóka af ýmsum toga - skáldsögur fyrir fullorðna og börn, ljóð og smásögur. Meðan enn er glóð kom út hjá Máli og menningu í fyrra í þýðingu Sigrúnar Árnadóttur, en bókin - sem á frummálinu heitir Før jeg brenner ned - hlaut góðar viðtökur í Noregi, vakti umtal og var m.a. verðlaunuð með Brageprisen 2010. Það fór ekkert sérlega mikið fyrir útgáfunni hérlendis, a.m.k. hef ég þá misst af því, en ég fékk bókina senda frá Kiljuklúbbnum og las hana án þess að vita nokkuð fyrirfram. Mér finnst það yfirleitt besta mögulega aðkoman að skáldsögu (ég er káputextafælin með meiru).

Í bókinni fléttast í raun tvær sögur saman; höfundurinn sækir sér yrkisefni í atburði sem urðu á æskuslóðum hans og náðu hápunkti aðfaranótt sunnudagsins sem Gaute litli var borinn til skírnar. Í Finnslandi í Suður-Noregi gekk brennuvargur laus vorið 1978 og vakti mikinn óhug meðal íbúa á svæðinu. Gaute Heivoll segir sögu brennuvargsins (undir formerkjum skáldskaparins) en rekur jafnframt eigin þroskasögu og ákveðna atburði sem urðu til þess að hann ákvað að helga sig því að skrifa. Hann býr til portrett af tveimur ungum mönnum og einhvers konar tilvistarlegri glímu; á yfirborðinu eru sögurnar ólíkar en það er einhver sammannlegur, tregafullur og viðkvæmur strengur sem tengir þær.

Með skrýtna húfu og eldhúsið á baðinu

Stundum hefur maður bók innan seilingar árum eða áratugum saman áður en maður lítur í hana og uppgötvar hversu frábær hún er. Sem dæmi um slíka bók finnst mér ég verða að segja frá Det vokser ikke hvitløk på Skillebekk (1986) eftir Iben Sandemose. Þessi bók hafði verið uppi í hillu hjá mömmu í hátt í 25 ár áður en mér datt í hug að líta í hana. Fyrir mér var þetta bara einhver bók sem mömmu hafði verið gefin í Noregi og einhvern veginn hvarflaði aldrei að mér að lesa hana—fyrr en á síðasta ári að ég sat heima hjá mömmu og var að bíða eftir einhverju og hafði ekkert betra að gera. Í ljós kom að bókin er bráðskemmtileg.

Heitar lummur, heimavinnandi faðir og taugaveikluð trjágrein!

Um daginn brá ég mér á flóamarkað sem er nú kannski ekki í frásögu færandi nema af því þar rakst ég á sjaldséðan grip – sem mætti jafnvel kalla gullmola – Kusu í stofunni eftir norska barnabókahöfundinn Anne-Cath. Vestly. Bókin er úr einum þekktasta bókaflokki hennar – um Ömmuna og börnin átta í skóginum. Þessar bækur komu flestar út í Noregi á sjötta áratug síðustu aldar og voru þýddar á íslensku nokkrum árum síðar en eru nú því miður allar uppseldar og ófáanlegar hér á landi. Ég komst yfir þó nokkuð af bókum Vestly sem barn en þó vantar heilmikið í safnið – því er Kusa í stofunni mikill happafengur.

Anne-Cath. Vestly, sem er fædd 1920 og lést árið 2008, hefur verið kölluð Astrid Lindgren þeirra Norðmanna þó að persónur hennar séu kannski ekki allar jafn heimsfrægar og Lína Langsokkur eða Emil í Kattholti. Vestly var afkastamikill höfundur og skrifaði vel yfir 50 bækur – flestar fyrir börn – en hún var einnig þekkt sem leikkona og lék meðal annars sjálfa ömmuna í vinsælum sjónvarpsþáttum sem gerðir voru eftir áðurnefndri barnabókasériu hennar um ömmuna og börnin átta.

Afturganga Jo Nesbø

Ýmsar af bókum Jo Nesbø um Harry Hole hafa haldið fyrir mér vöku. Þær hafa einfaldlega verið svo spennandi að ég hef ekki með nokkru móti getað farið að sofa fyrr en að lestrinum loknum. Gjenferd – eða Afturganga – sem kom út í Noregi fyrr á árinu er níunda bókin í flokknum en búið er að þýða 3.–6. bókina á íslensku.

Af ýmsum ástæðum er Harry utangarðs á nýjan hátt í Gjenferd. Þótt ýmsir kollegar hans hafi verið skíthælar og átökin við þá áberandi í bókaflokknum, þá hefur hann einnig átt gott samstarfsfólk gegnum tíðina sem hefur reynst honum vinir í raun þótt það hafi haft fullmikla tilhneigingu til að deyja frá honum. Nú eru flest tengsl rofnuð eða a.m.k. trosnuð. Fortíðardraugarnir sækja að Harry og hrinda atburðarásinni af stað því Oleg, sonur Rakelar, fyrrverandi kærustu hans, situr í gæsluvarðhaldi í upphafi sögunnar, sakaður um morð. Samband Harrys við þau mæðginin var fokið út í veður og vind en hann einsetur sér að hreinsa Oleg af ásökununum og hefur sjálfstæða rannsókn. Harry var lengi einhvers konar föðurímynd fyrir Oleg og þótt það sé ekki orðað beint, þá er sektarkennd Harrys yfir að hafa brugðist sonarígildinu drifkrafturinn í frásögninni. Fjölskyldukomplexar af þessu tagi sem einkenna svo margar norrænar glæpasögur hafa ekki verið í forgrunni í bókunum um Harry Hole til þessa. Hér setja þeir aftur á móti rækilega mark sitt á söguna, það hefði getað orðið klisjukennt en Nesbø heldur nógu vel á spilunum til að þeir gefa bókinni þvert á móti aukna dýpt.

Þótt hasarinn í Gjenferd sé á köflum heilmikill að vanda er sagan að ýmsu leyti innhverfari en þær fyrri. Harry hefur vissulega verið einfari alla tíð en einsemdin hefur sjaldan verið eins tilfinnanleg og hér. Og þótt líf hans hafi oft verið nöturlegt, einkum vegna yfirþyrmandi alkóhólisma, verður það jafnvel ennþá átakanlegra hér. Reyndar er Harry að mestu edrú í þetta skiptið sem hefði getað verið skref upp á við en aðrir ljósir punktar í lífi hans eru vandfundnir og framtíðarhorfurnar í bókarlok eru sennilega myrkari en nokkru sinni fyrr. Ég var ekki eins viðþolslaus af spennu við lesturinn á þessari bók og ýmsum þeirra eldri en þegar til kom kláraði ég hana samt í einum rykk og sagan reyndist töluvert áleitin. Ég er ansi forvitin að sjá hvað Nesbø gerir næst.

- - - - - - - - - - - - - -
Bókin er fáanleg á Borgarbókasafninu og bókasafni Norræna hússins.

Káputextaklúður

Um daginn las ég káputextann á nýþýddri norskri glæpasögu eftir Anne Holt: Það sem aldrei gerist. Að því búnu las ég bókina. Ég velti fyrir mér drjúga stund hvenær lögreglumaðurinn Adam sem nefndur var á kápunni myndi dúkka upp en samkvæmt káputextanum hétu aðalpersónurnar Adam Stubø og Johanne Vik.

Hver blaðsíðan af annarri leið án þess að nokkuð bólaði á þessum Adam. Aftur á móti kom við sögu maður sem hét Yngvar Stubø og kona sem hét Inger Johanne Vik og var alltaf kölluð báðum nöfnunum: Inger Johanne.

Það þurfti ekki ítarlega rannsóknarvinnu til að uppgötva að nöfnin í meginmáli bókarinnar eru þau sömu og í norska frumtextanum, Yngvar og Inger Johanne, en í enskri þýðingu hefur þeim verið breytt eins og sjá má í kynningartexta um bandaríska útgáfu bókarinnar. Því virðist nærtækt að draga þá ályktun að káputextinn á íslensku útgáfunni hafi verið skrifaður eftir enskum kynningartexta og að enginn sem var handgenginn norsku bókinni eða íslensku þýðingunni hafi lagt blessun sína yfir káputextann fyrir prentun.

Það er bókaútgáfan Salka sem ber ábyrgð á þessu fúski.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - -

P.S.
Ég sá í bókabúð í gær að Adam/Yngvar-ruglingurinn hefur verið lagfærður fyrir aðra prentun en auðvitað hefði þetta aldrei átt að gerast til að byrja með. Og Inger Johanne heitir ennþá bara öðru nafninu á kápunni. Á vefsíðu útgefandans stendur meira að segja (að kvöldi 13. ágúst) Johanna eins og í bandarísku útgáfunni en ekki Johanne en ég hef 2. útg. bókarinnar ekki við hendina og man ekki hvort sama máli gegndi þar. Á kápunni á 1. útg. hét hún þrátt fyrir allt Johanne.

P.P.S.
Hvernig var annars bókin sjálf? Svosem alveg í lagi. Ég hef ekkert verið sérlega hrifin af þeim bókum sem ég hef lesið eftir Anne Holt en þessi var ekkert leiðinleg. Hún hefði aftur á móti getað verið betri, t.d. rann einn meginþráðurinn dálítið út í sandinn og ýmsir möguleikar voru vannýttir, t.d. var þarna efni í ágætis ívaf af sækóþriller sem hefði aukið spennuna töluvert ef unnið hefði verið betur úr því.

Raðmorðingjar og fjöldamorðingjar: Djöflastjarnan og Brotin egg

Um daginn las ég tvær nýútkomnar skáldsögur af því tilefni að ég var komin í einhvers konar sumarfrí. Mig langar að skrifa aðeins um þær báðar, af ólíkum ástæðum þó. Önnur er pottþéttur reyfari, sem ég mæli með fyrir þá sem langar að lesa einn slíkan – hin er vissulega áhugaverð, en ég veit ekki ennþá hvað mér finnst um hana. Mig langar svolítið að fá að vita hvað ykkur finnst. (Djöfull á kommentaþráðurinn eftir að loga!)

Djöflastjarnan er þriðja bók Jo Nesbø sem kemur út á íslensku, áður hafa komið út Rauðbrystingur og Nemesis. (Druslubókardaman Þorgerður E. Sigurðardóttir fjallar um Nemesis hérna.) Mér skilst að bókin sé í raun óbeint framhald hinna tveggja, svo ég hitti föður minn, sem er mikill aðdáandi bókanna, áður en ég byrjaði að lesa og fékk að vita svolítið um fyrri bækurnar tvær. Þá komst ég að því að fremur mikilvægt mál úr fyrri bókunum er gert upp í Djöflastjörnunni – maður þarf þó ekki að lesa þær til að hafa gaman af henni – maður kemst fljótt inn í málið þótt höfundur sé ekkert að rekja fyrri sögurnar neitt að ráði.

Bókin fjallar um tvennt sem mér finnst alveg sérstaklega skemmtilegt (í skáldskap, ekki raunveruleikanum): raðmorðingja og spillingu innan lögreglunnar. Ég ætla ekki að útlista söguþráðinn, bara nefna þetta tvennt og segja ykkur að ég varð mjög spennt við lesturinn. (Söguþræðinum eru gerð skil á vefsíðu Uppheima og aftan á bókinni sjálfri.) Leynilögreglumaðurinn Harry Hole er aðalpersóna bókarinnar. Ég var fyrst um sinn svolítið skeptísk á hann, mér fannst hann eiginlega of týpískur. „Drykkfelldur og óstýrilátur einstæðingur sem getur ekki haldið í konu, en er besti og heiðarlegasti lögleglumaðurinn á svæðinu“-týpan. Það góða við Harry er þó að hann er ekki myndarlegur eða sjarmerandi, heldur bara afskaplega óheflaður suddi, sem höfundur bregður upp mjög skemmtilegum myndum af. Í uppáhaldssenunni minni liggur Harry uppi í rúmi á (mögulegum) vettvangi glæps og verður grátklökkur og rís hold samtímis þegar minningar um fyrrverandi kærustu leita á hann (sjá bls. 86 í Djöflastjörnunni). Svoleiðis senur björguðu þessum ágæta lögreglufulltrúa frá því að verða klisjukenndur.

Hin bókin sem ég las er Brotin egg, fyrsta skáldsaga breska rithöfundarins Jim Powell. Powell er rétt rúmlega sextugur, menntaður sagnfræðingur og með bakgrunn í pólitík (á heimasíðu hans kemur fram að hann hafi verið virkur í breska Íhaldsflokknum á 9. áratugnum). Bókin ber þessum áhuga á sögu og stjórnmálum svo sannarlega vitni. Hún fjallar um pólska vinstrimanninn Feliks, höfund ferðahandbókar um Austantjaldslöndin, sem stendur frammi fyrir því að þurfa að endurskoða lífsviðhorf sín eftir fall múrsins. Samhliða því breytist öll tilvera hans: Á meðan hann íhugar pólitík fortíðarinnar, fer hann að grennslast fyrir um afdrif fólks sem hann þekkti fyrir mörgum árum, fyrir seinna stríð og áður en múrinn reis. Smám saman setur Feliks, sem hefur alla tíð haft meiri áhuga á hugmyndum en fólki, sögulega atburði í samhengi við persónulega sögu sína og fólksins sem hann þekkir.

Eins og Friðrika Benónýsdóttir bendir á í dómi sínum um bókina í Fréttablaðinu er „mikið lagt upp úr því að leggja að jöfnu kommúnisma og nasisma“ í bókinni. Bókin fjallar mikið nasismann, sem Feliks hefur alltaf hatað, og það hvernig honum er smám saman komið í skilning um það að fólkið sem hefur búið undir stjórn kommúnista undanfarna áratugi hafi þjáðst á sambærilegan hátt og fórnarlömb Hitlers. (Fjöldamorðingjarnir í titli þessa bloggs eru sem sagt Hitler og Stalín. – Titill bókarinnar sjálfrar, Brotin egg, vísar til ummæla harðbrjósta kommúnista þegar þeir heyrðu af grimmdarverkum Stalíns: „maður matreiðir ekki eggjaköku án þess að brjóta egg“ (Brotin egg, bls.184)).

Mér fannst niðurstaða bókarinnar reyndar bara vera hin margtuggna klisja: kapítalískt samfélag er það besta sem völ er á. Það er að minnsta kosti sú niðurstaða sem flestar persónur bókarinnar hafa komist að. Og æ, ég tek sénsinn á að hljóma eins og argasti kommúnisti: mér finnst það bara ekkert sérlega spennandi niðurstaða. Bókin er samt sem áður ágæt og alls ekki leiðinleg. Nú vil ég heyra hvað ykkur finnst.

*Á meðfylgjandi mynd er ég með brotið (og að vísu harðsoðið) egg og bókina Brotin egg.

Fótspor Áslaugar frá Rauðalandi

Í norskri Hjálpræðishersverslun, eða Fretex, datt ég í bækur. Og auðvitað var hornið með gömlu bókunum mest spennandi. Í þessu horni var bók sem einhverra hluta vegna fangaði athygli mína. Ég fór að glugga í hana þarna á staðnum og mér fannst innihaldið toga mig svo til sín að ég gat ekki annað en keypt bókina. Þetta var ljóðabókin Fotefár (Fótspor) eftir Aslaug Vaa, gefin út af Aschehoug árið 1947, í ódýru og yfirlætislausu bandi eins og títt hefur verið með ljóðabækur.

Eintakið hefur höfundur áritað og gefið í jólagjöf 1949, eða alla vega gefið um jólaleytið (Joli 1949 stendur þar skrifað): „Kjære Finn. Med takk for dette året! Hjarteleg helsing, Aslaug V“. Finnur þessi virðist ekki hafa verið gefinn fyrir ljóðalestur, alla vega hafði hann ekki fyrir að skera nema fyrstu þrjár arkirnar og las því ekki lengra en að blaðsíðu 25, en bókin er 65 síður að lengd. Ég man ekki hvenær ég fékk síðast í hendur bók með óskornum örkum og naut þess vel að ljúka skurðinum fyrir Finn.

Aslaug Vaa fæddist 1889 í Rauland í Telemark og ólst upp í því héraði. Hún starfaði sem blaðamaður og þýðandi í Noregi en bjó líka um skeið bæði í París og Berlín með eiginmanni og börnum og nam þá franskar bókmenntir, listasögu og leikhúsfræði. Það vill svo til að dóttursonur hennar hélt fyrirlestur á Íslandi í vikunni, stjórnmálaheimspekingurinn Jon Elster. Vaa var orðin 45 ára þegar hún gaf út sitt fyrsta höfundarverk, ljóðabókina Nord i leite (1934). Auk átta ljóðabóka skrifaði hún fjögur leikrit. Hún dó árið 1965.

Fotefár er eins og önnur verk Vaa skrifuð á nýnorsku og væntanlega einhverri Þelamerkurútgáfu af henni. Mér finnst einhvern veginn allt önnur tilfinning að lesa nýnorsku en norska bókmálið, það er eins og sambandið við málið verði eitthvað persónulegra, líklega vegna þess hve mikið líkari nýnorskan er íslenskunni. Í bókinni má til dæmis rekast á ýmis orð sem ég man ekki til að hafa séð í annarri skandínavísku, eins og „andlit“, „tindar“ og „stutt“ (svo örfá dæmi séu tekin). Oft er um að ræða íslenskulegar myndir af orðum sem finna má í flestum norrænum málum, eða setningagerð og orðasambönd sem minna á íslensku.

Ýmsir bragarhættir koma fyrir í bókinni en flest eru ljóðin þó á frjálsu formi, óbundin af bragfræðireglum. Vaa virðist hvorki hafa verið það sérstakt metnaðarmál að fylgja slíkum reglum né að hunsa þær, hún gerir það sem hentar hverju sinni, sitt á hvað. Yrkisefnin eru af ýmsum toga en náttúran er áberandi sem og það sem við getum kallað hið manneskjulega. Ljóðin hafa mörg á sér draumkenndan blæ, sum hafa erótíska undirtóna og mörg fela í sér einhvers konar ákall til réttlætis. Það má kannski segja að Vaa fjalli um náttúruna og jörðina, samband manns og náttúru, sambönd manna hvers við annan, bæði á einhvers konar glóbal grundvelli og persónulegum, og svo innra líf einstakra manna. Náttúrulýsingar úr heimahögunum eru í bland við hugleiðingar um stöðu mannsins í heiminum. Í ljóðinu Eg deilir Vaa til dæmis á drottnunargirni og ofmetnun mannsins gagnvart náttúrunni, eða bara heiminum öllum:

Dag einn hef ég þvingað ána til að stansa,

spyrjandi starir hún á mig úr stíflunni

og kallar mig herra.

Þann daginn sem ég hamdi kraft árinnar

og gerði hann að þjóni mínum,

fann ég himin og jörð

hvíla í hendi mér.

Það var þá sem ég fór að velta fyrir mér

hvort það væri ekki ég

sem hefði skapað þau.
(úr Ég)

Pólitíska vitund má greina í fleiri ljóðum í bókinni, meðal annars í titilljóðinu Fotefár sem fjallar um meðferð þeirra „sem hugsa í tölum“ á Afríkubúum. Afríka og samspil Afríku og Vesturlanda virðast hafa verið Vaa hugleikin því eitt af leikritum hennar, Honningfuglen og leoparden (samið og uppfært 1955), fjallar um togstreitu Vestur-Afríkumanns sem snýr aftur til heimahaganna eftir langa dvöl í Norður-Evrópu.

Það sem snertir mig hvað dýpst við bókina er hvernig Vaa nær að sveifla sér fyrirhafnarlaust úr því að horfa inn á við yfir í að horfa út, til dæmis til fjarlægra fjalla, og hvernig maður virðist fylgja henni allan tímann. Í rauninni má kalla þetta baráttubók, hún fjallar um innri baráttu sem ytri og gerir það á einhvern skemmtilega svífandi hátt.

Reyfarasumri hallar...

Nú tekur reyfarasumarinu mikla að halla og svei mér ef ég hef ekki ofgert mér í glæpasögunum í bili (sem er kannski ekki skrítið þar sem ég sit nú föl og fá með tuttugasta krimmann í skjálfandi höndunum). Þetta lesefni hefur ekki gert ofsóknaræði mínu mikinn greiða en jafnvel á mínum bestu stundum lít ég áhyggjufull um öxl meðan ég feta varlega lífsins veg. Nú ligg ég andvaka á nóttunni og hugsa um hversu auðvelt sé að eyðileggja líf fólks – og hvað fólk sé ótrúlega grunlaust þegar slíkt gerist. En ég mun ekki fljóta sofandi að feigðarósi með ofsóknaræðið í farteskinu!
En í öllu falli – að loknum lestri á Rauðbrystingnum og Nemesis eftir Jo Nesbö þyrsti mig að sjálfsögðu í frekari fréttir af Harry Hole. Eftir þau válegu tíðindi frá útgefendum að næsta bók kæmi út 2011 festi ég kaup á The Devil´s Star og The Redeemer á ensku og tók þær með mér í sumarfríið.
Enska þýðingin reyndist vera ágæt og því ekki yfir neinu að kvarta þar og bækurnar sviku svo sannarlega ekki – það var rétt svo að ég mætti vera að því að skoða Colosseum í Róm því Harry Hole stóð í stórræðum og ekki á það hættandi að skilja við hann lengi í einu. Án þess að tíunda söguþráð bókanna er óhætt að segja að tveir stærstu erkióvinir Hole – Bakkus og Tom Waaler - herji á hann sem aldrei fyrr og lesandinn svitnar og rífur næstum þvældar blaðsíðurnar úr í flettingum (reyndar var 40 stiga hiti í Róm svo það spilaði mögulega inn í þvældu blaðsíðurnar). Ég mæli mjög með því að fólk lesi bækurnar í réttri röð því þótt einstakt sakamál sé leyst í hverri bók er tryllingslega spennandi þráður sem vefur sig áfram gegnum bækurnar og sér ekki fyrir endann á (ég er að sjálfsögðu búin að panta mér The Snowman).
Frá Harry Hole og herónínsjúklingunum við Grönland í Osló lá leið mín Kaupmannahafnar þar sem eiturlyfjastemningin féll í skuggann af mansali og illri meðferð á barnungum stúlkum. Aldrei framar frjáls eftir Söru Blædel er önnur bókin í flokknum um lögreglukonuna Louise Rick en sú fyrsta er Kallaðu mig prinsessu. Bókin er ekki jafn tryllingslega spennandi og bækur Nesbö en bætir að sumu leyti upp fyrir það með raunsæislegu og vonleysislegu andrúmslofti (fyrir suma hljómar þetta væntanlega ekki eins og spennandi uppbót). En þótt hasarinn sé minni en hjá Nesbö er ofbeldið og eymdin þó ekki skorið við nögl og dregur markvisst úr manni lífslöngunina.

Louise Rick er engin galdramaður eins og kollegi hennar Hole sem með lygilegu innsæi og ótrúlegri hörku tekst alltaf á endanum að yfirvinna hindranir. Hjá Blædel er lausnin eða niðurstaðan (ef kalla má bókarlok svo) ófyrirsjáanleg fyrir aðalsöguhetjuna ekki síður en lesandann og tilgangsleysi og ömurleiki atburða hefur áhrif á báða.Þetta rausæi nær lengra – á meðan Hole leysir málin meira eða minn einn – oftar en ekki á flótta sjálfur þá á starfslið dönsku lögreglunnar í stökustu vandræðum með að sinna grundvallar rannsóknarstörfum vegna niðurskurðar. Það þarf bæði mannskap og tíma til að staðfesta hitt og þetta og ef leyfi fæst til að grafast nánar fyrir um eitthvað atriði bitnar það iðulega á öðru máli. Hole er með puttann á undirheimapúslinum um leið og hann stígur inn á rónakaffihúsið sitt á meðan lögreglan í Köben gengur rauða hverfið fram og til baka í þrjá sólarhringa og reynir að fá fólk til að tala án þess að verða nokkurs vísari...hugsanlega hefur Hole meira street credit en Louise Rick eða þá að norskt ógæfufólk er málglaðara en það danska. En hvað sem líður trúverðugleika Harry Hole vermir hann þó sennilega enn toppsæti norrænu þunglyndis löggunnar í mínum huga – hvað get ég sagt – þetta eru stórskemmtilegar bækur!

Ólík áhersla Nesbö og Blædel á raunsæi og hraða gleður mig reyndar - þótt reyfararamminn sé þröngur er sem betur fer pláss fyrir ólíkar nálganir – jafnvel innan enn þrengri ramma skandinavísku samfélagsgagnrýnu samtíma glæpasögunnar!

Maríanna Clara

Reyfarajúní ... glæpir í Skandinavíu

Fast á hæla reyfaramaí fylgir að sjálfsögðu reyfarajúní. Síðan skóla lauk um miðjan maí hef ég kastað frá mér í fússi nánast öllum bókum sem ekki innihalda alla vega eitt gróft morð – ég vil ekki sjá efnahagsbrot eða fíkniefnamisferli – morð skal það vera.

Ég hef fleygt mér skammlaust í faðm skandinavískra glæpahöfunda sem þýðir að sjálfsögðu að miklum tíma hefur verið eytt í félagsskap drykkfelldra, þunglyndra lögreglumanna sem ekki spila alltaf eftir leikreglunum og eru undantekningalítið upp á kant við yfirboðara sína.

Í maí lokaði ég með söknuði Stieg Larsson hringnum þegar ég las loksins síðustu bókina í Millennium séríunni – ég sá nú meira eftir Lisbet Salander en Michael Blomkvist en ég er varla sú eina sem þreyttist örlítið á yfirgengilegri kvenhylli hans – látum vera að þær svæfu allar hjá honum  - en að hver ein og einasta yrði líka ástfangin af honum fannst mér orðið dáldið vandræðalegt. Þegar þessi aríska útgáfa af Grace Jones úr öryggislögreglunni horfði á hann sofandi með tárvotum augum áður en hún fór í ræktina að beygja stál með berum höndum var mér eiginlega allri lokið. En samt...leiðinlegt að vera búin með þessar bækur – Salander er stórskemmtileg og sagan hörkuspennandi!

Á eftir Larsson kom Karin Fossum með Elsku Poona – afskaplega niðurdrepandi samfélagsádeila þar sem ég gat ómögulega ákveðið mig hvort væri skuggalegra – rasisminn eða kvenhatrið í þessum huggulega smábæ í Noregi. Þrátt fyrir þunglyndið var hún þó ekki gersneydd húmor og endirinn skemmtilega/óþægilega opinn.

Rasisminn og kvenhatrið halda svo áfram að blómstra í Rauðbrystingi Jo Nesbö og fullkomnast næstum í framhaldinu Nemesis. Þar er lögreglumaðurinn Harry Hole ekki bara drykkfelldur heldur blússandi alkóhólisti sem getur ekki einu sinni verið viss um að hafa ekki framið morð í blakkáti. Þorgerður sagði réttilega að plottið væri hin sterka hlið Nemesis og það sama á við um Rauðbrystinginn sem er brjálæðislega spennandi. Hins vegar varð ég næstum jafn æst yfir öllum innsláttarvillunum sem eru ekki eins mikil meðmæli – útgefendur: PRÓFARKALESA – ég bið ykkur á hnjánum! Þriðja bókin um Harry Hole er ekki væntanleg fyrr en 2011 svo ég sprakk á limminu og keypti fjórðu bókina á ensku – þriðja var ekki til. Nú er bara að vona að þessi uppstokkun eyðileggi ekki undirliggjandi auka atburðarás sem virðist ætla að halda áfram út í gegnum bækurnar...

Það er ófögur mynd sem Larsson, Fossum og Nesbö draga upp af skandinavísku samfélagi – en þó birtist vonin alltaf í formi þunglyndra og alkóhólíseraðra lögreglumanna (og stöku kvenna) sem þrátt fyrir allt eru prinsipp fólk sem leggur allt í sölurnar til þess að eitthvað réttlæti megi ná fram að ganga.

Maríanna Clara

Glæpafiðringur

Sumir geta ekki án glæpasagna verið. Ég er ekki ein af þeim en stundum fæ ég fiðringinn, sérstaklega þegar tekur að vora, ekki veit ég af hverju það er, en svona er þetta bara. Og nú er komið vor og ég er búin að skella mér í gegnum tvær nýlegar, þýddar glæpasögur, það er annars vegar Nemesis eftir hinn norska Jo Nesbø og svo Vetrarblóð eftir Svíann Mons Kallentoft.

Nemesis er önnur bókin sem kemur út eftir Jo Nesbø á íslensku en hinsvegar sú fyrsta sem ég les. Mér skilst að hann sé búinn að skrifa margar bækur um söguhetjuna og lögreglumanninn Harry Hole sem er um margt týpískur skandinavískur glæpasagnalögreglumaður með allskonar undirliggjandi persónuleg vandamál og ber þar að sjálfsögðu hæst áfengismisnotkun. Í bókinni koma fyrir margir misárennilegir samstarfsmenn Hole sem ég reikna með að séu margir hverjir fastagestir í öðrum bókum um kappann. Í þessari bók hefur verið framið bankarán en bankaræninginn tekur sig til og skýtur gjaldkerann sem "afgreiðir" hann á færi og þar með kemst málið í hendur Hole og kollega hans hjá morðdeildinni. Ég var býsna hrifin af þessari glæpasögu en það er fyrst og fremst vegna þess að plottið er ljómandi vel unnið, tekur allskonar beygjur og sveigjur og kemur manni nokkuð hressilega á óvart. Það fer nefnilega fátt jafn mikið í taugarnar á mér og glæpasögur með léleg og fyrirsjáanleg plott, svæsnasti sósjalrealismi með tilheyrandi fylleríum og framhjáhöldum bjargar glæpasögu aldrei að mínu mati ef plottið er lélegt (ég er nú reyndar farin að leggja slíkar bækur frá mér eftir ca fyrstu 50 síðurnar, maður verður svo meðvitaður um tímanotkun þegar maður er orðinn miðaldra). Það fer líka í taugarnar á mér þegar glæpasögur sem eru hluti af seríu setja mann ekki nægilega vel inn í aðstæður, þ.e. þegar reiknað er með að lesandinn hafi lesið fyrri bækur. Það fer líka í taugarnar á mér ef of miklu púðri er eytt í slíkar lýsingar, það er vandlifað. Í Nemesis er þetta hinsvegar vel gert, lesandinn fær alveg hæfilega miklar upplýsingar til að fá áhuga á persónunum er ekki kaffærður með óþarfa bakgrunnspælingum. Það eru líklegast meðmæli með bókinni að ég hef þegar tryggt mér eintak af Rauðbrystingi, fyrstu bókinni sem kom út um Harry Hole.

Mons Kallentoft er vinsæll glæpasagnahöfundur í Svíþjóð en Vetrarblóð er fyrsta bókin sem kemur eftir hann á íslensku. Hér er aðalpersónan Malin Fors, ung lögreglukona sem er einstæð móðir og á það til að fá sér aðeins of hressilega neðan í því eins og Harry Hole þó að það sé ekki beinlínis til vandræða. Hún vinnur hjá lögreglunni í Linköping og dag einn finnst maður hangandi upp í tré, líkið er vægast sagt illa farið og kemur það í hlut Malin og félaga að finna út úr málum. Plottið í þessari sögu er  ekki jafn sterkt og plottið hjá Nesbø, það er mun einfaldara og jaðrar við það að vera of fjarstæðukennt þegar á líður. En það er hinsvegar mikil stemning í þessari bók, hún gerist á miklum frostavetri og kuldinn er afar áþreifanlegur í sögunni. Kallentoft fer líka afar nærri persónunum og maður kynnst þeim vel, ég væri alveg til í að lesa aðra bók eftir Kallentoft í þeim tilgangi einum að frétta eitthvað af afdrifum Malin Fors, manni stendur alls ekki á sama um hana. Svo er stíll bókarinnar dálítið skemmtilegur, hann er ljóðrænn, jafnvel stundum einum of yfirdrifinn en hinsvegar skemmtileg tilbreyting frá hinum hefðbundna raunsæislega frásagnarstíl. Svo er líka áhugavert hverning höfundurinn notar sjónarhorn persónanna til að búa til nokkurskonar klippimyndir, líkið og sjónahorn þess fær meira að segja rödd í sögunni. Sumsé, plottið hefði mátt vera aðeins þéttara en hér er verið að gera tilraunir með glæpasagnaformið sem eru allrar athygli verðar.

Þorgerður E. Sigurðardóttir