Saga föður

Nýlega las ég bókina Að endingu eftir Julian Barnes, skáldsögu sem býður upp á vangaveltur um minningar. Þar neyðist eldri maður, Tony, til að rifja upp atburði sem gerðust þegar hann var um tvítugt og hann veltir því fyrir sér hvort hann muni í raun allt sem átti sér stað, hann reynir að lesa í hegðun fólks sem sagði eða gerði eitthvað einhvern tíma fyrir löngu, túlkar það sem gerðist og veltir fyrir sér hvaða minningar séu hugsanlega uppspuni og hver raunveruleikinn sé. Eftir lesturinn veltir maður því fyrir sér hvort Tony dragi virkilega réttar ályktanir, hvort hann sé kannski að fegra eigin gjörðir og hvað hafi í raun átt sér stað.

Það fór vel á því að lesa nýja sögu Úlfars Þormóðssonar, Boxarann, rétt á eftir verðlaunabók Julian Barnes. Þær eru nefnilega hliðstæðar að því leyti að óljós fortíð er rifjuð upp og í báðum bókum má finna launbörn og vangaveltur um atburði sem eru þannig að síður en svo er augljóst hvort þeir hafi í raun gerst eins og flestir virðast halda, eins og sagt er frá þeim, já eða hvort menn rámi í eitthvað sem í raun gerðist einhvern veginn allt öðruvísi en talið er.

Í bók Úlfars er rifjað upp lífshlaup látins föður sem var rótlaus og margbrotinn maður sem sagði aldrei mikið frá sjálfum sér og nánustu ættingjum sínum, suma minntist hann bókstaflega aldrei á eða að hann hliðraði augljóslega atburðum. Púslað er upp í myndina með uppflettingum í ýmsar heimildir, sögusagnir eru rifjaðar upp og myndir skoðaðar. Undirtitill bókarinnar er „Saga“ - orð sem bendir til þess að höfundurinn telji sig ekki endilega vera að segja blákaldan sannleikann. Sannleiksleit er líklega nothæft hugtak; þarna er maður sem leitar sannleikans um föður sinn. Á þessari síðu hefur áður verið skrifað um sænskar pabbabækur en dánir og drykkfelldir feður  eru viðfangsefni þeirrar bókmenntagreinar. Nú sýnist mér sem þessi grein bókmenntanna sé komin til Íslands, Boxara Úlfars mætti vel flokka með pabbabókmenntum.

Faðir og dóttir

Richard og Ianthe Brautigan

Ég les stundum minningargreinarnar í Morgunblaðinu, líka þó ég viti engin deili á því fólki sem um ræðir. Mér finnst áhugavert að sjá hvernig fólk tjáir sorgina og endurskapar samband sitt við hinn látna - innsiglar það á prenti. Textinn fjallar jú fyrst og fremst um þann sem skrifar, ekki þann sem dó.

Á dögunum las ég bók sem í einhverjum skilningi er löng minningagrein. Það er dóttir sem minnist föður síns sem stytti sér aldur árið 1984 en hann var einn fremsti rithöfundur Bandaríkjanna á tuttugustu öld, Richard Brautigan. Ég hef sjálf haldið upp á hann síðan ég keypti fyrir löngu Vatnsmelónusykur í þýðingu Gyrðis Elíassonar á bókamarkaði í Perlunni. Þetta var einhverntíma um miðbik Clinton tímans og ég man að bókin kostaði heilar 480 krónur. Mögulega eru þetta bestu kaup sem ég hef gert á ævinni. Eintakið fylgdi mér árum saman - ég flatmagaði með það á strönd við Adríahafið og í íslenskum fjallakofa. Ég veit reyndar ekkert hvar það er í dag, líklega í góðri geymslu.

Ianthe Brautigan var 24 ára gömul þegar faðir hennar skaut sig í höfuðið á heimili sínu í hippabænum Bolinas í Kaliforníu. Það liðu nokkrar vikur áður en líkið uppgötvaðist og sagan segir að hann hafi skilið eftir miða sem á stóð "Messy, isn't it?" Eðlilega hafði dauði Brautigans mikil áhrif á dóttur hans og hún upplifði mikla sjálfsásökun og höfnun. Það var líka sársaukafullt fyrir hana að fylgjast með því hvernig blaðamenn túlkuðu ævi rithöfundarins og persónu hans. Hún þekkti ekki þennan mann sem minnst var í öllum helstu fjölmiðlum. Ianthe fór í sálfræðimeðferð ári síðar, þá hafði hún sjálf eignast dóttur og vildi síst af öllu verða bitra mamman sem horfðist aldrei í augu við fortíðina. Þá byrjaði hún að skrifa og afraksturinn er bókin You Can't Catch Death. A Daughter's Memoir.

Dánir og drykkfelldir pabbar

Eins og Guðrún Lára minntist á fyrir löngu þá er allt vaðandi í dauðum pöbbum í sænskum bókmenntum þessi misserin. Af þeim pabbabókum sem ég hef lesið eiga pabbarnir það helst sameiginlegt að vera góðhjartaðir, ölkærir og klaufskir á tilfinningasviðinu, svona eins og margt fólk. Ef flokka á bókina hans Michaels Nyqvists sem pabbabók er annar pabbinn þar þó undantekning, líffræðilegur pabbi Michaels er fíngerður bindindismaður sem borðar ekki rautt kjöt, en hann er náttúrlega exótískur Ítali sem hittir ekki strákinn sinn fyrr en sá síðarnefndi er fullorðinn, sænski pabbi hans er hins vegar náskyldur sænsku pabbabókapöbbunum.*

Bók Åsu Linderborg, Mig äger ingen, las ég í fyrra og er mjög hrifin af henni eins og ritdómarar og lesendur voru almennt. Bókin er fallega skrifuð, höfundurinn er snjall sagnfræðingur og blaðamaður sem vandar sig. Åsa Linderborg (eða söguhetjan, menn eru ekki á einu máli um hvað er skáldað í verkinu) á mömmu sem fór þegar dóttirin var fjögurra ára, hún hafði náð sér í annan mann og skildi stelpuna eftir hjá pabba sínum. Pabbinn, Leif, var stálverksmiðjustarfsmaður, sannur sósíalisti og virkur alkohólisti, sem elskaði dótturina takmarkalaust þó að hann drykki út alla peningana og þau þyrftu að sníkja mat. Þau notuðu engin sængurföt, stelpan var klædd eins og henni sýndist, mataræðið var ekki beint eftir ráðleggingum Lýðheilsustofnunar og það var voða lítið verið að þrífa sig. En pabbinn er góður og skemmtilegur svo langt sem það nær þó að dóttirin sæki sífellt meira til mömmu sinnar þegar hún kemst á unglingsár og sambandið við hann slitni. Þegar hún eignast sjálf barn tekur hún upp þráðinn að einhverju leyti en samt á hún erfitt með að umgangast Leif, hann passar ekki inn í líf hennar. Ég er sem fyrr segir hrifin af bók Åsu Linderborg, hún er skemmtileg, opin í marga enda, býður upp á allskonar vangaveltur um svik og samskipti (henni finnst hún svíkja pabba sinn), sænskt velferðarkerfi, stéttaskiptingu og stöðu kynjanna.

Einhversstaðar las ég að titillinn, Mig äger ingen, sé tilvitnun í ljóð eftir Ekelöf (ekki ætla ég að þykjast þekkja það) en titill bókarinnar sem ég las í gær, Skynda att älska eftir Alex Schulman, er tilvitnun í fallega og sorglega Haustvísu Tove Jansson. Þar er komin önnur pabbabók en um allt öðruvísi fólk en í þeirri fyrrnefndu. Alex Schulman skrifar um pabba af finnlandssænskum aðalsættum sem var einn fyrsti frægi sjónvarpsþáttagerðarmaður Svía. Alex Schulman, sem er þekktur í heimalandinu fyrir að hafa á tímabili skrifað mest lesna blogg landsins, verið blaðamaður á slúðurpressunni og sjónvarpsstjarna, er fæddur 1976 en pabbi hans var að nálgast sextugt þegar hann fæddist. Pabbinn, Allan Schulman, átti sem fyrr segir langt líf að baki og uppkomin börn þegar Alex og bræður hans tveir fæddust, mamman var þrjátíu árum yngri. Bókin lýsir því hvernig er að eiga gamalmenni að föður. Þegar Alex er enn kornungur fer hann á elliheimilið í heimsókn en pabbinn deyr hátt á níræðisaldri þegar sonurinn er tuttugu og sjö. Nokkrum árum síðar (gott ef hann er ekki sjálfur að fara að eignast barn) fer sonurinn í þerapíu og þarf bæði að vinna sig út úr sorginni og því að hafa alltaf séð pabba sinn í gullnum bjarma þrátt fyrir að karlinn hafi greinilega verið óttalegt ólíkindatól sem fékk geðillskuköst og át pillur í baukavís og drakk viskí í kassavís.

Ég held að mörgum Svíum þyki ekki síst gaman að lesa þetta vegna þess að feðgarnir eru/voru frægir og auk þess er mikill nostalgíutónn í öllu saman. Þarna er lýst sænskum sumrum þar sem menn dvelja í gömlum sumarhúsum, svamla í vötnum og veiða geddur og aborra eins og múmínfjölskyldan og vinir þeirra á góðum degi. Þó að bók Schulmans sé svosem þokkaleg þá höfðaði hún ekki eins mikið til mín og bók Michaels Nyqvists, svo ég ekki tali um bók Åsu Linderborg, sem ber af.

Þórdís

* Nú dettur mér skyndilega í hug hvort bækurnar um Einar Áskel séu ekki eins konar forveri eða áhrifavaldur pabbabókategundarinnar – hvernig er pabbi Einars Áskels?

Minningar tökubarns

Michael Nyqvist er kannski þekktasti sænski leikarinn um þessar mundir, enda leikur hann aðalkarlhlutverkið í bíómyndunum sem gerðar eru eftir bókum Stiegs Larssons. Nýlega kom út eftir hann endurminningabók sem heitir När barnet lagt sig (Þegar barnið er farið að sofa). Þetta er ekki beinlínis hefðbundin endurminningabók, að minnsta kosti er hún langt frá því að líkjast þeirri tegund íslenskra ævisagna sem minna á löng blaðaviðtöl. Í stuttu máli hnitast bókin í kringum það hvernig hinn ættleiddi Michael leitar foreldra sinna og finnur þá að lokum. Upphaf þess að bókin var skrifuð má rekja til þess að höfundurinn gerði þátt í sumarspjallþáttaröðinni Sommar, í sænska útvarpinu, þar sem hann sagði frá reynslu sinni. Þátturinn fékk mikla athygli og úr varð bók.

Bókin, sem ekki er sérlega þykk, snerti ýmsar taugar hjá mér og saga Nyqvists er áhugaverð. Stíllinn minnir á leikstíl hans sjálfs, tónninn er einlægur og jafnvel dálítið barnslegur (þeir sem hafa séð myndina Grabben i graven bredvid fatta örugglega hvað ég á við). Hann lýsir æsku sinni með foreldrunum sem fengu hann á barnaheimili og skildu þegar hann var krakki. Honum er sagt að hann sé ættleiddur og að pabbi hans sé Ítali og hann fer að sjálfsögðu strax að ímynda sér allt mögulegt um líffræðilegu foreldrana. Ákveðin hvörf verða síðan þegar hann sjálfur eignast dóttur og fer að hugsa um að hún sé fyrsta manneskjan sem hann hittir sem er líffræðilega skyld sér (og auðvitað hugsar hann líka um hvað geti komið foreldri til að láta barnið sitt frá sér) og hann byrjar markvisst að leita foreldranna. Í lok bókar er aðalpersónan orðinn þekktur leikari sem hefur, eftir spennandi spæjaraleik, fundið foreldra sína og eignast fjölskyldu í Flórens.

Í bókinni segir Michael Nyqvist töluvert frá starfi sínu í leikhúsinu, lífið á fjölunum speglar á vissan hátt líf hans sjálfs. Þegar hann hittir mömmu sína í fyrsta skipti minnir það á senu í leikriti. Fundurinn með ítalska pabbanum er hins vegar eins og í ævintýrunum.

När barnet lagt sig er ágætisbók, ekki beint frumleg eða ögrandi, en sagan um hvernig Michael púslar saman sjálfsmynd sinni er spennandi og skemmtileg og kreistir örugglega fram nokkur tár hjá mörgum lesendum. Bókin er til á bókasafni Norræna hússins.

Þórdís

Pabbabækur

Á undanförnum misserum virðist hafa sprottið fram ný bókmenntagrein í Svíþjóð. Um er að ræða eins konar undirgrein sjálfsævisögunnar sem í sænskum fjölmiðlum gengur undir heitinu „pabbabækur“. Ekki er um að ræða skriflegar lýsingar ungra karlmanna á hversu stórkostlegt föðurhlutverkið sé, hve frábært að skipta um bleiur og sækja snemma á leikskólann (á slíkum skrifum er þó enginn hörgull á sænskum bloggsíðum) heldur einhvers konar uppgjör höfundanna við sína eigin feður. Þetta eru bækur um pabba sem eru í senn nálægir og fjarverandi, dálítið skrýtna pabba sem meina vel, elska börnin og eru elskaðir af þeim en standa þó ógnarlangt frá myndinni af hinum fullkomna og stabíla föður (einmitt þeirri sem birtist á áðurnefndum sænskum bloggsíðum). Pabbabækurnar virðast vera aðferð höfundanna við að sættast við æskuna, skilja feðurna og jafnvel syrgja þá því í flestum tilvikum eru umræddir pabbar látnir.