Allir miðaldra karlmenn eiga líkama

Það er að verða sérstakt einkenni á þeim bókafærslum sem ég á aðild að hér að byrja á að lýsa því yfir að ég hafi haldið að viðkomandi bók væri unglingabók. Það er samt ekki svo undarlegt þegar Nektarmyndin eftir Helga Jónsson er annars vegar, því Helgi hefur einkum verið afkastamikill unglingabókahöfundur frá því á 9. áratug síðustu aldar – auk þess sem kápumyndin er kannski meira á þeirri línu. En Nektarmyndin er semsé titluð önnur skáldsaga Helga.

Nektarmyndin segir frá Fjólu Lind, fjórtán ára stelpu úr Hafnarfirðinum. Hún býr með bróður sínum og drykkfelldum foreldrum, sem henni finnst ekki veita sér næga athygli. Einn daginn nálgast hana ljósmyndarinn Valur og vill fá að taka af henni nektarmyndir. Hann sannfærir hana með skjalli og loforðum um frægð og peninga og svo fer að grófar nektarmyndir af Fjólu birtast í tímaritinu Sætum stelpum. Það hefur í för með sér mikla reiði foreldra hennar og Arnaldar unnusta hennar. Skömmu síðar finnst ljósmyndarinn myrtur í íbúð sinni og lögreglufólkið Róbert og Lára byrja að rannsaka málið. Sögunni af Fjólu og sögunni af morðrannsókninni vindur samhliða fram svo hoppað er fram og til baka í tíma og málið skýrist smám saman

Svo ég dragi það saman strax er Nektarmyndin ekki góð bók. Persónurnar eru allar bæði óaðlaðandi og ótrúverðugar, það er helst að hægt sé að hafa samúð með hinni týndu táningsstúlku Fjólu Lind. Ég verð að nefna sérstaklega persónu Arnaldar, sem flakkar á milli upploginna morðjátninga, rasísks kjaftháttar við Pólverja í bíó og hlutverks hins elskandi unnusta á mjög furðulegan hátt. Samtöl eru stirðlega skrifuð, tungutak persónanna er til skiptis hátíðlegt og tilgerðarlega hrátt. Sakamálasagan er kaotísk og óspennandi, allt of margir eru kynntir til sögunnar og liggja undir grun á víxl af óljósum ástæðum. Þar að auki er bókin illa frágengin og varla prófarkalesin að neinu ráði, víða vantar jafnvel heil orð inn í textann.

Ef tekið er mið af káputexta aftan á bókinni ætlar Helgi sér að fjalla hér um klám, framleiðslu þess og neyslu, en er engan veginn nógu góður höfundur til að standa undir viðfangsefninu. Klámljósmyndarinn Valur stjórnast til að mynda hvorki af kynferðislegum hvötum né gróðalöngun við iðju sína. Nei, Valur er undir áhrifum af því að hafa misst báða foreldra sína og yngri bróður fyrir aldur fram og myndatökur hans af útglenntri píkunni á ungum stúlkum hafa því þann ljóðræna tilgang að storka dauða og hrörnun, eða svo við gefum Vali sjálfum orðið: „Ég vil bara að það sé morgunljóst að hlutverk mitt í þessu lífi er að fanga fegurðina meðan hún varir. Hennar nýtur við svo ógnar skamma stund. Tréð úti í garði er orðið aldargamalt fyrr en varir. [...] Ég er ekki vondur. Ég er misskilinn. Það er sál mín og synd.“ (85, skáletrun höfundar)

Efnið verður oft hreinlega óþægilegt í meðförum Helga, til dæmis í hinni dularfullu yfirskrift aftan á bókarkápu, „Allar stúlkur eiga líkama“, en ekki síður í gáskafullum kvenlýsingum: „En í sömu andrá gekk framhjá þessum öldnu vinum ung stúlka, léttklædd svo ekki varð um villst að hér var á ferð kona með brjóstin stór og stæðileg“ (12) og um skólastjóra Fjólu Lindar: „Stýran stórbrjósta dregur upp krumpað bréfsnifsi.“ (164)

Textinn er stútfullur af samtímavísunum sem sumar eru eins og teknar út úr stúlknablaðinu Júlíu; Miley Cyrus, Zac Efron og allir hinir krakkarnir í High School Musical koma oft við sögu en aukinheldur bresta reglulega á heilu efnsigreinarnar með upptalningum á frægum konum sem setið hafa fyrir naktar: „Isabella Adjani, Sharon Stone, klofbrött í Basic Instinct, Sophie Marceau, Kelly Macdonald, Kristin Scott Thomas og Charlize Theron. [...] Uma Thurman, Kate Winslet, Drew Barrymore, Salma Hayek, Rachel Weisz, Asia Argento, Julianne Moore, Halle Berry, Jodie Foster, Natalie Portman“. (74-75)

Aðalsmerki Helga og það sem gerir bókina að nokkru leyti skemmtilega aflestrar er hins vegar mjög sérkennilegur stíll, sem ég hef hvergi séð neitt í líkingu við áður. Hann beitir fáum stílbrögðum en sígildum: rím notar hann oft en ennþá meira stuðlar hann og stundum tekst hann á slíkt flug að lesandinn veit ekkert hvernig það mun enda. Öll bókin er full af stuðluðum og ofstuðluðum línum en ég hef safnað saman nokkrum góðum dæmum og skýri samhengið jafnóðum:

Unga kona ákveður að ganga í lögregluna eftir að hafa orðið fyrir nauðgunartilraun: „Hún ætlaði að forða öðrum frá fáránlegu fláræði hins frumstæða.“ (31-32)

Par nær aftur saman yfir rómantískum kvöldverði: „Seddan var bara forrétturinn. Heima beið þeirra eftirrétturinn: greddan.“ (70)

Fyrrum eiginkona ljósmyndarans segir frá grunleysi sínu um framhjáhald hans: „Ég var alveg grandalaus, þótt við byggjum úti á Granda.“ (83)

Fjóla Lind messar yfir foreldrum sínum: „Ég ætla að verða fræg og rík. Ég ætla ekki að þræla hér á galeiðunni alla ævi, skítblönk og sjúskuð, neiónei, ég vil frægð og frama því ég er ferlega flott dama.“ (144)

Róbert lögreglumaður yfirheyrir dópistann Davíð eftir að sá síðarnefndi hefur gengið í skrokk á kærustunni sinni:

„Þú kýldir kærustuna kalda, sagði Róbert yfirvegaður.
Hættu að pirra mig, sagði Davíð og draup höfði.
Þú lamdir ljúfuna í blóðugt buff!“

(151)

Að lesa röskar 250 blaðsíður af þessum sérstæða stíl hefur haft slík áhrif á mig að ég er orðin ofurnæm fyrir stuðlun og rími og á það til að grípa um höfuð mitt í örvæntingu þegar ég hef óvart gerst sek um annað hvort í daglegu tali. Ég ætla að enda á einni skemmtilegustu lýsingu bókarinnar, þegar Fjóla Lind og Arnaldur koma heim úr bíó og hyggjast njóta lystisemda holdsins. Það er mesta synd að bókaklúbburinn Krummarnir séu búnir að veita verðlaunin sín fyrir bestu kynlífslýsingu ársins 2009 því þessi hefði sannarlega átt erindi á verðlaunapall:

„Bæði hentust upp í rúm og fötin flugu líka. Ekkert rautt ljós núna. Bara gapandi grænt og gult og fullt af greddu. Það var bara eitt líf og einn heimur og þau voru ein í þessum hormónaheimi sem var svo æðislegur fyrir hálfvita því þau hvorki heyrðu né sáu. Þegar allt var um garð gengið, þegar Arnaldur var lagstur og límdur við lakið og sofnaðu sælli en spriklandi sæðisfruma og hans kelling og krúsídúlla slefandi lömuð og sæl við hliðina á honum, voru þau svo komin áleiðis í annan heim að þau hefðu ekki hreyft sig þótt krókódíll skriði upp í til þeirra og nartaði í tippi og tær, tásur og pjásur.“ (95)

Kristín Svava

Svalið forvitni minni!

Oft hefur verið minnst á ævisögur og endurminningabækur á þessum slóðum enda er ævisagnalestur áhugamál margra okkar eða hreinlega ástríða og ævisögur raða sér gjarna á metsölulistana fyrir jólin. Stundum hneykslast menn á ævisagnaþorstanum, telja hann til vitnis um hnýsni og óþarfa forvitni um náungann. En ævisögur og endurminningabækur eru auðvitað margskonar og forvitni er líka mannkostur, í raun er heilbrigð forvitni hverjum manni nauðsyn.

Af eldri bókum eru endurminningar Hannesar Sigfússonar, Kristínar Dahlstedt, Benedikts Gröndals, Jóns Óskars og Eufemiu Waage í uppáhaldi hjá mér. Allar eru þær góð heimild um menningu, tíðaranda og mannlíf á tímum aðalpersónanna. Af erlendum endurminningabókum sem ég held upp á man ég í svipinn til dæmis eftir Speak Memory! Eftir Vladimir Nabokov og í sumar las ég ævisögu Hitlers og skrifaði um hana hér.

Sveinn Skorri Höskuldsson heitinn, sem kenndi mér nokkur námskeið við Háskóla Íslands, sagði einu sinni að stóri gallinn við ævisögur væri að maður fengi sjaldnast að vita það sem mann langaði raunverlega mest að vita um aðalpersónuna. Sitthvað er til í þessu, það er afar fátítt að fólk sjái sér fært að leggja öll spil á borðið, fyrir því liggja ýmsar ástæður og menn ritskoða meira að segja eigin dagbækur sem aldrei er ætlunin að komi út.

En spurningar dagsins eru eftirfarandi: 1) Hver er uppáhaldsævisagan þín og 2) hvaða manneskja, sem ekki hefur gefið út ævisögu sína, langar þig til að setjist niður og skrái lífshlaup sitt?

Þórdís

Holmes leysir gátuna!

Ég er mikill reyfaraaðdáandi og er meira að segja í reyfaraklúbbi til að fá útrás fyrir þessar glæpsamlegu hneigðir. Um daginn ákvað klúbburinn að fara „back to the roots“ og lesa um frægasta og mögulega færasta ráðgátuleysara allra tíma – Sherlock Holmes. Fyrir valinu varð Hound of the Baskervilles eða Baskerville hundurinn sem kom út árið 1902. Höfundur Holmes, Arthur Conan Doyle, hafði reyndar nokkrum árum áður fengið sig fullsaddan af Holmes hvurs frægð og vinsældir ætluðu engan endi að taka. Doyle reyndi því að drepa sköpunarverk sitt í The Final Problem (1893) þar sem Holmes og erkióvinur hans Professor Moriarty takast á á bökkum Reichenbach fossins í Sviss með þeim afleiðingum að báðir falla í fossinn.

Þetta tiltæki vakti ekki mikla lukku aðdáanda Holmes (sem sumir tóku upp á að ganga með sorgarbönd) og Doyle var undir stöðugum þrýstingi að vekja hann upp frá dauðum - bæði frá æstum aðdáendum sem og gráðugum útgefendum. Árið 1901 heyrði hann á ferðalögum sínum þjóðsögu sem varð grunnurinn að Baskerville hundinum en þegar skrifin hófust vantaði hann sögumann og ákvað að lokum að fá Holmes og hans dygga aðstoðarmann Watson til verksins. Doyle leysti vandann sem dauði Holmes skapaði með því að láta söguna gerast áður en hann féll í fossinn.

En nokkru síðar lét Doyle svo undan þrýstingnum og dró Holmes upp úr fossinum í The Adventure of the Empty House sem á að gerast 1894. Árin á milli 1891 og 1894 eru oft nefnd The Great Hiatus af Holmes aðdáendum og eru til margar skemmtilegar útskýringar á því hvað hann hafði fyrir stafni þessi týndu ár. Ein sú áhugaverðasta snýr að því að Holmes hafi verið í fíkniefnameðferð hjá Sigmund Freud en eins og margir vita var spæjarinn frægi hallur undir kókaín og heróín en heldur dró úr neyslu hans í síðari bókunum.

Í Baskerville hundinum er Holmes hins vegar í essinu sínu og er Dr Watson gjörsamlega gáttaður á snilli meistara síns. Að vanda er það Watson sem segir söguna og byggir hana á dagbókarbrotum sínum og bréfaskriftum við Holmes. Málið snýst að þessu sinni um bölvun sem hvílir á Baskerville ættinni þar sem allir eigendur ættaróðalsins sjá risastóran froðufellandi hund skömmu áður en þeir mæta óútskýranlegum og óhugnanlegum dauðdaga. Öll sveitin trúir þjóðsögunni og jafnvel hinn jarðbundni Watson lætur blekkjast um stundarsakir – en ekki Sherlock Holmes! Hann leysir gátuna með vísindalegum aðferðum og meistaralegri afleiðslu.

Auðvelt er að sjá hversu mikla skuld vinsælir glæpaþættir nútímans á borð við CSI eiga Holmes og aðferðarfræði hans að gjalda. En tímarnir eru óneitanlega breyttir og það sem kom Holmes á slóðina rétt fyrir aldamótin 1900 myndi kannski ekki hjálpa mikið skömmu eftir aldamótin 2000. Þar má t.d. nefna hæfni hans til að rekja sígarettustubba til upprunans sem var áhrifaríkara þegar hver tóbakssali vafði sínar eigin sígarettur. Þá má ekki gleyma meistaralegum dulargervum Holmes en þau eru svo góð að jafnvel Watson þekkir ekki húsbónda sinn fyrr en hann heyrir rödd hans hljóma.

Ómögulegt er að setja sig almennilega í spor 19. aldar lesanda og átta sig á því hvort það eru sömu þættir sögunnar sem vöktu lukku þá og nú. Sjálf verð ég að játa að það er síður plottið sem heldur mér en dýrðlegar lýsingar Watson á Holmes: „[Holmes] burst into one of his rare fits of laughter as he turned away from the picture. I have not heard him laugh often, and it has always boded ill to somebody.“

Þá má hafa talsvert gaman af hugmyndinni um um Englendinginn sem háþróaðasta eintak jarðarbúa sem óneitanlega skín víða í gegn (þótt nýlendustefna Breta sé kannski ekkert gamanmál). Þeim Holmes og Watson þykir til að mynda ágætis hugmynd að senda sérlega ofbeldisfullan raðmorðingja til Suður-Ameríku – svo lengi sem Englendingar eru óhulltir er allt í orden! Þá kemur fyrir ótrúlega hress samanburður á færni til að greina leturgerðir dagblaða og beinabyggingu kynþátta.

Holmes er sjálfur mesta ráðgáta sögunnar – hrokafullur og hégómagjarn, einrænn og dulur – eins og Watson þreytumst við seint á að dást að honum. Ég átta mig ekki alveg á hvort ég les í lýsingum á Holmes einhvern vott af íróníu sem Doyle hefði aldrei kannast við eða hvort verið geti að höfundurinn hafi brosað út í annað þegar hann dustaði rykið af þessari persónu sem hann hélt hann hefði komið undir græna torfu...

Maríanna Clara

Hver er Rune Michaels?

Rune Michaels er höfundur sem gefur út vel metnar unglingabækur hjá Simon&Schuster (sem er eitt fjögurra stærstu forlaga heims ef marka má Wikipediu). Á heimasíðu forlagsins má sjá að eftir höfundinn hafa komið tvær bækur og að sú þriðja sé væntanleg í ágúst.

Á heimasíðu Rune Michaels kemur fram að þýðingarréttur verkanna hafi verið seldur til Frakklands, Þýskalands, Kóreu og Portúgal og einnig má þar lesa að hún sé menntuð við Háskóla Íslands og búi í Reykjavík.

Fréttaritari Druslubóka og doðranta hefur rökstuddan grun um að Rune Michaels sé íslensk kona sem skrifar undir dulnefni. Kannast lesendur við bækurnar eða höfundinn?

ÞG

Höfundahádegi í Norræna húsinu á mánudögum

Næstu vikur mæta rithöfundar í Norræna húsið í hádeginu á mánudögum og spjalla um nýleg verk. Á mánudaginn var ræddi Haukur Ingvarsson við Pétur Gunnarsson um bækur Péturs um Þórberg Þórðarson; ÞÞ í fátæktarlandi sem kom út árið 2007 og ÞÞ í forheimskunarlandi sem kom út fyrir jólin og fjallað hefur verið um á þessari síðu. Þetta var skemmtilegt spjall og hressileg frammíköll úr sal skemmdu ekki fyrir enda fátt gleðilegra en þegar fólki hitnar í hamsi þegar rætt er um bókmenntir.

Næstu mánudaga verður dagskráin svona:

Mánudaginn 15. febrúar ræða Jón Karl Helgason og Ármann Jakobsson um bókina Mynd af Ragnari í Smára eftir Jón Karl, en bókin kom út fyrir jólin.

Mánudaginn 22. febrúar segir Vilborg Davíðsdóttir frá tilurð nýrrar bókar sinnar Auður í spjalli við Jórunni Sigurðardóttur.

Mánudaginn 1. mars ræða Haukur Ingvarsson og Bergljót Kristjánsdóttir um bókina Andlitsdrættir samtíðarinnar sem Haukur sendi nýverið frá sér, en í henni er fjallað um síðustu skáldsögur Halldórs Laxness.

Höfundahádegin hefjast klukkan 12 á hádegi í sal Norræna hússins.

ÞG

Erfiljóð

Erfiljóð voru áreiðanlega vinsælasta grein tækifæriskveðskapar á Íslandi í margar aldir. Þessi tegund kvæða hefur  samt ekki fengið mikið pláss í bókmenntasögunni, líklega eru erfiljóðin ekki beinlínis góð heimild um hina látnu heldur frekar almennt oflof og oft óttalegur leirburður.  Í dag heyrist oft vitnað í erfiljóð Bjarna Thorarensen um Baldvin Einarsson, sem dó af brunasárum í Kaupmannahöfn 1833, Íslands óhamingju verður allt að vopni ... Flestir sem hafa þessi orð yfir vita örugglega ekkert hvaðan þau eru komin (enda kannski engin furða). Ég er illa að mér um erfiljóð en man þó eftir vísunni sem Álfgrímur í Brekkukoti orti eftir Snata sinn.

Blessaður hjartahundurinn
sem hundar allir lofa.
Svíf þú með hundum eingla inn
í einglahundakofa.

Þegar ég sló orðið erfiljóð inn í leitarvélina á timarit.is. Birtist meðal annars þetta:



Þórdís

Fréttir frá Bótoxlandi

Nora Ephron (fædd er 1941) er bandarískur handritshöfundur, leikstjóri, kvikmyndaframleiðandi, rithöfundur, blaðamaður og bloggari á Huffington Post. Flestir kannast líklega við hana vegna rómantísku vasaklútakómedíanna sem enda allar rosa vel; When Harry met Sally, Sleepless in Seattle, You´we got Mail, Heartburn og margar fleiri en hún hefur komið að einhverjum hellingi af þekktum myndum, nú síðast Julie & Julia. Nora er líka þekkt fyrir að hafa, á sínum tíma, verið gift blaðamanninum Carl Bernstein sem er karlinn sem fletti ásamt félaga sínum ofan af Watergate-hneykslinu á áttunda áratugnum.

Um daginn keypti ég bókina I feel bad about my neck and other thoughts on being a woman eftir Noru Ephron, sem ég rakst á í útsölubókahrúgu í Eymó. Þetta metsölugreinasafn (útgefið 2006) er í raun óttalega ómerkilegt. Bókin vakti mig þó til umhugsunar (um hluti sem ég er svosem alltaf að hugsa um) og hún er alls ekki leiðinleg.  Ég las allavega hverja einustu grein – þrátt fyrir allt er áhugavert að kynnast hugsun og hegðun kvenna sem eru helteknar af útliti og til í að láta kapítalista hirða stjarnfræðilegar upphæðir af sér í þeirri trú að þær líti fyrir vikið út fyrir að vera yngri og sætari.

„Fékk maður bráðasáðlát yfir því að vera aðaltappinn í PR deildinni hjá Glitni?“ Flottastur@feisbúkk veltir upp áleitnum spurningum

Guðrún Elsa og Kristín Svava lásu skáldsöguna Flottastur@feisbúkk eftir þá kumpána Helga Jean Claessen og Sölva Tryggvason. Hún fjallar um fyrrum bankamanninn Hákon Karl, eða Hákarlinn, sem neitar að horfast í augu við að góðærinu sé lokið og gerir það sem hann getur til að láta líta út fyrir að honum gangi allt í haginn, þótt hann sé fluttur úr „Skugga“(hverfinu) heim til móður sinnar og lifi á peningum sem hann stelur úr buddunni hennar.

KS: Mín fyrsta spurning eftir lestur þessarar bókar er: Handa hverjum er hún eiginlega skrifuð? Ég hélt fyrst að þetta væri unglingabók, en hún er það tæpast.

GE: Ég velti þessu líka fyrir mér. Nú er bókin eins konar ádeila á hugsunarháttinn sem einkenndi góðærið, en skáldsagan kemur náttúrulega út eftir hrun, þegar allir eru orðnir meðvitaðir um það hve súr sá hugsunarháttur var. Það er verið að sparka í liggjandi hugsunarhátt. (Eftir langa þögn) Ég held samt að bókin sé fyrir Audda Blö.

KS: Að sumu leyti minnir sagan mig á kvikmyndina Íslenska drauminn, en þar er líka í aðalhlutverki maður sem er fullur af innantómum en mjög háfleygum fyrirætlunum. Tóti í Íslenska draumnum er reyndar meiri lúser en Hákon Karl og meira sannfærandi persóna, en báðir eiga erfitt með að læra af mistökum sínum og eru fljótir að rísa upp aftur með enn stærri plön þótt þeir séu í rauninni með allt niðrum sig. Í Íslenska draumnum er svo annar karakter sem endar grenjandi í fangi móður sinnar eftir misheppnað múv í markaðssetningarbransanum, en Hákon Karl á einmitt eitt slíkt móment með móður sinni í lok bókarinnar.

GE: Á meðan á lestri stóð varð ég pirruð yfir því hvað aðalpersónan var óþolandi (sem hefur líklega verið ætlun höfunda), en það eru líka nokkur atriði fóru í taugarnar á mér vegna þess að mér þóttu þau ósannfærandi. Til dæmis það að hann prenti út af feisbúkk mynd af gellunni sem hann þráir og fari með hana upp í rúm. Hver prentar út mynd til að rúnka sér yfir henni? Nútímafólk fróar sér náttúrulega bara fyrir framan tölvuna.

David Hume

KS: Hákarlinn er að eigin mati mikill menningarviti og hæðist að fólki sem gerir ráð fyrir að hann sé „pappakassi“, það er innantómur einstaklingur, út frá ríkmannlegum klæðaburði hans. Hann er sí og æ að monta sig af því sem hann hefur lesið – aðallega Descartes, Locke og Hume. Nú veit ég ekki hvort þetta átti að vera svona asnalegt en mér finnst þessir menn ekki sannfærandi fulltrúar menningarkapítalsins hjá 21. aldar bankamanni. Hvaða leikmaður les Hume sér til skemmtunar, og hverjum finnst það töff?

GE: Svo má kannski minnast á það að Hákon Karl hittir „róttækling“ með rastahúfu á Saga Class (!) og kemur henni á óvart með því að vera fróðari en hún um umhverfisvernd og barnaþrælkun stórfyrirtækja. Þetta er blautur draumur frjálshyggjumanna sem myndu einmitt endilega vilja hitta hippalega stelpu á fyrsta farrými til þess eins að geta sagt: „þú ert á móti álverum, en flýgur þó í flugvél úr áli!“

KS: Bókin er alls ekki alslæm. Stíllinn er dálítið þreytandi einhæfur en bókin er ekkert illa skrifuð og er stundum fyndin. Eitt af því sniðugra eru tíðir feisbúkkstatusar Hákonar, sem eru alltaf á bæði ensku og íslensku og fullir yfirgengilegrar sjálfsblekkingar. Til dæmis þegar hann fer á Vinnumálastofnun að sækja um atvinnuleysisbætur en leggur fyrir framan Vox: Hákon Karl – The delicious chicken @ Vox always leaves you with the best of feelings J / Kjúklingabringan í basil sósunni skilur mann alltaf eftir með hlýjar tilfinningar. Eða þegar hann mætir einn á Ölstofuna og þykist þekkja hóp af ókunnugum mönnum til að lúkka ekki illa: Hákon Karl – Hanging with my boyz @ 101 – Með strákunum að djamma ...



GE: Það má finna það helst að bókinni hvað hún er léttvæg, bókin er alls engin þroskasaga vegna þess að Hákon lærir aldrei neitt af reynslunni. Það er enginn broddur í því að deila á gildi sem fólki þykja fáránleg í dag, þetta er eiginlega alltof auðvelt. Það vantar í rauninni eitthvað í bókina sem gerir það ómaksins vert að lesa hana frekar en meinhæðin blogg um útrásarvíkinga.

Kristín Svava og Guðrún Elsa

Bókatitlar ársins?

Í gær var sagt frá því í vefútgáfu Independent að metfjöldi væri tilnefndur í vali The Bookseller á einkennilegustu bókatitlum síðasta árs en listinn verður opinberaður 19. febrúar. Meðal tilnefndra bóka eru An Intellectual History of Cannibalism, Collectible Spoons of the Third Reich og Is the Rectum a Grave?

Fyrir jól vakti titillinn Tálbeita Satans (sem er einhverskonar sjálfshjálparbók hafi ég skilið umræður á sjónvarpsstöðinni ÍNN rétt) athygli en að öðru leyti sitja nýlegir bókatitlar lítið í mér. Ef þið eigið uppáhaldstitla eða munið eftir einhverjum sérlega hallærislegum þá nefnið þá endilega, athugasemdakerfið er galopið.

Þórdís

Segðu það með (stolnu) ljóði!

Mig minnir endilega að í Hvunndagshetju Auðar Haralds sé sagt frá manni sem féll fyrir bókahillu Auðar (bókahillur mínar eru þessa dagana í slíkum ólestri að ég legg ekki á mig að fara upp stigann og leita að bókinni). Littererar dömur eiga það örugglega líka til að falla fyrir bókahillum karlmanna. Sömuleiðis hefur ljóðaflutningur, að sögn, gert margar tregar konur tilkippilegri í gegnum aldirnar. Ef eitthvað er að marka síðuna fastseduction.com er nú sem fyrr mjög vænlegt að grípa til ljóðaflutnings þegar kona skal giljuð. Á undirsíðu fann ég eftirfarandi texta:

Poems will sweep women off their feet. Take them out of your pockets and recite. Or send them in a letter. You can also memorise them if you really want to impress her but even the real poets almost never recite their own poems by heart. ... You can turn to classic love-poetry (libraries etc.) or - once you get a grasp of patterns, you can start writing your own poems with the themes and messages that you wish to include. There is always the moral dilemma of whether to present someone else's poetry as your own. Presenting it as your own will make her feel much more intense about the messages and pictures painted in the poem, but if such insincerity bothers you, it might make you feel that much worse. Then again, being able to make her feel even better should make you feel just as much better about it, so I leave it to thee to decide, how to go about this problem.

If you do present them as your own though, don't forget to add, that you're not really much of a poet and you write extremely seldom and only when you really deeply feel like it.

Síðan koma dæmi um vænleg ljóð sem elskuginn tilvonandi gæti stolið:

An orange on the table
A dress on the carpet
And you on my bed
A delicate present of the present
The coolness of night
The warmth of my life.

Og annað hefst svona:

Have you ever been fascinated
by someone whose words just seemed to
PENETRATE you?

Mér finnst eins og síðari textinn gæti verið eftir Adrian Mole.

Skoðið endilega síðuna (hér er krækja) þarna eru fleiri dæmi um ljóð sem eiga að bræða kvenfólk! Ef einhver hefur prófað þetta, eða er til í að gera tilraun, þá má sá hinn sami gjarna fræða okkur um árangurinn.

Þórdís

Uppáhaldselskendur bókmenntanna

J. D. Salinger dó í gær og minningargreinarnar poppa upp á bókmenntasíðum heimsins, til dæmis hér og hér. Á þessu bloggi var minnst á Salinger í sumar, hér má lesa þá færslu en ég ætla ekki að bæta neinu sérstöku við um hann þó að hann hafi verið algjör dúndurhöfundur og ég bíði jafn spennt og hálfur lesheimurinn eftir að handritabunkarnir sem hann á að hafa skilið eftir sig komi út. Sennilega hafa erfingjar Salingers nóg að rífast um í margar kynslóðir og enn seljast 200 þúsund eintök af Cathcer in the Rye árlega í Bandaríkjunum.

Mig langar hins vegar að stela hugmynd frá sænsku bókahórunum sem spyrja um uppáhaldsbókmenntapör lesenda og nefna sín eigin. Hvaða skemmtilegum bókmenntapörum man fólk eftir á þessum fagra föstudegi? Ég sjálf er eitthvað andlaus en man til dæmis eftir Franny og Zooey í samnefndri bók Salingers og Gilbert og Önnu í Grænuhíð. Asnalegt par eru hins vegar Ragnheiður Birna og Jón Guðni í Þetta er allt að koma.

Þórdís

Íslensk prakkarabörn

Vakin er athygli á því að Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands stendur í hádeginu á morgun, fimmtudaginn 28. janúar kl. 12:25 fyrir fyrirlestri sem Helga Birgisdóttir flytur í stofu 132 í Öskju (nýleg bygging í Vatnsmýri sem er þó að grotna niður). Fyrirlesturinn kallar Helga Að haga sér eins og stelpa: Stelpur í íslenskum prakkarabókum þá og nú.

Í fyrirlestrinum verður fjallað um íslenskar prakkarabækur - þar sem bornar verða saman „drengjabækur" og „stúlknabækur". Langflestar íslenskar prakkarabækur hafa verið drengjabækur, skrifaðar í anda Nonnabóka Jóns Sveinssonar sem upphaflega komu út á fyrri hluta tuttugustu aldar. Þegar eitthvað spennandi gerist í sögunum eru strákarnir iðulega bæði í aðal- og aukahlutverkum en stelpurnar hafa mun minna mikilvæg hlutverk í söguþræðinum. Á síðustu árum, aftur á móti, hefur nokkuð verið gefið út af bókum um sjálfstæðar og skemmtilegar stelpur, stelpur á borð við Fíusól Kristínar Helgu Gunnarsdóttur.

Fjallað verður um þessa nýju kvenkyns prakkara og stelpuskott á borð við Fíusól verða bornar saman við stúlkur í eldri prakkarabókum. Spurt verður hvort þessar nútímalegu stúlkur taki einfaldlega við hlutverki drengjanna úr eldri bókunum eða hvort þær eigi sér einhverja sérstöðu. Þurfa stelpurnar að haga sér eins og strákar til að vera prakkarar - til að vera gerendur í eigin lífi - eða er hægt að vera stelpuleg stelpa í bleiku pilsi og vera um leið prakkari?

Aukapersónur í eigin sögu: Enn er morgunn eftir Böðvar Guðmundsson

Ekki alveg ólíkt Vesturfarasögunum Híbýli vindanna og Lífsins tré þá er Enn er morgunn rammaskáldsaga. Benjamín Andrésson, ungur Reykvíkingur og góður Íslendingur, afkomandi Knudsen, Kohlhaas, Andersson – genafræðilega alls enginn Íslendingur en þó alíslenskur, segir söguna – uppúr sögum Evu ömmu og Tedda frænda, sem segja þessa sögu hvort á sinn sérstæða hátt. Benjamín veltir því fyrir sér hvort hann geti sagt söguna einsog hún er, varðveitt atburðina, þrátt fyrir að vera, líkt og Mæja mamma hans segir karlkyns og skynji þar af leiðandi ekki samband orsakar og afleiðingar. En sagan sem um ræðir, atburðirnir sem varðveittir eru og sagðir á sinn hátt af þeim sem aðkomu hafa haft af þeim, er saga Jóhannesar Kohlhaas og Önnu Láru Knudsen. Saga þeirra sem einstaklinga, saga fjölskyldna þeirra og þó kannski ekki síður saga þeirra tíma sem þau lifa. Þau lifa vægast sagt á viðburðaríkum tímum og flækjast inní ýmiskonar atburði og aðstæður sem þau hafa iðulega litla stjórn á og ná ekki að skilja til fulls.

Sögusviðið er Þýskaland, Ísland og Danmörk. Þýskaland á upphafsárum Nazismans, Ísland á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar og í raun fram á okkar daga, Danmörk sem nokkurs konar “móðurland” Íslendinga – þeir sem skipta máli (Knudsenar og fleiri) eru ættaðir þaðan og þangað fara menn til náms og starfa.

Enn er morgunn er fínasta bók, vel skrifuð og sagan rennur vel áfram. Ættfærslur og lýsingar á fjölskyldum, aðstæðum, tilfinningum ganga vel upp og eru skemmtilegar aflestrar. Persóna Önnu Láru fannst mér sérstaklega áhugaverð og vel unnin. Hún var trúverðug þó endalokin væru kannski full dramatísk og ekki endilega alveg í takt við það sem á undan hafði gengið. Jóhannes Kohlhaas fannst mér hinsvegar ekki eins trúverðugur. Hann er einhverveginn full mikil aukapersóna í eigin lífi til að virka vel. Hann gerir í raun aldrei neitt sjálfur – maður fær á tilfinninguna að hann sé einsog lauf í stormum sinna tíða – hann verður bakari án þess að ætla sér það eitthvað sérstaklega, hann verður tónlistarmaður allt að því fyrir tilviljun finnst manni, hann er allt í einu orðinn félagi númer 197.852 í hinum þjóðernissósíalíska þýska verkamannaflokki. Gyðingdómurinn er líka svolítið einsog undirmálsgrein í lífi hans – undirmálsgrein sem umbreytist í kaflafyrirsögn þegar brjálsemi nasismans, sem Jóhannes aðhylltist fyrir tilviljun, verður til þess að honum er næstum því úthýst úr fyrirmyndarríkinu vegna sinna gyðinglegu gena. En einsog svo margt annað í lífi Jóhannesar er bottrekstur hans úr þriðja ríkinu alls ekki afgerandi og ýmsum vafa undirorpipnn. Lífið með Önnu Láru, hjónabandið, börnin, tónlistarlífið á Íslandi – maður hefur á tilfinningunni að hann allt að því líði í gegnum þetta án þess að vera nokkurntíman alvöru þátttakandi og því er endinn kannski ekki eins óvæntur og hann gæti ella hafa orðið.

Jóhannes, bakarinn frá Chemnitz, nær að mínu mati aldrei að verða nægilega áhugaverð persóna til að halda bókinni alveg uppi. Til þess eru þau einkenni sem áður er lýst of áberandi. Það breytir ekki því að sagan sem slík er áhugaverð og heldur manni vel við efnið.

Sigfríður

Múmínálfar í sextíu og fimm ár

Árið 2010 er haldið upp á það víða að sextíu og fimm ár eru síðan fyrsta bókin um Múmínálfana kom út. Bókin heitir Småtrollen och den stora översvämningen og þar birtast í fyrsta skipti opinberlega Múmínsnáðinn og mamma hans. Þau voru pínulítið mjóleitari en síðar varð en annars sömu sætu mæðginin og við þekkjum flest. Ári síðar, 1946, kom bókin sem er forveri þeirrar stórmerkilegu bókar sem við köllum Halastjörnuna en hún hét upphaflega Kometjakten. Síðar var henni breytt dálítið og þá fékk hún nafnið Mumintrollet på kometjakt en árið 1968 fékk hún titilinn Kometen kommer, aftur aðeins endurunnin. Pípuhattur galdrakarlsins kom 1948 og síðan þær bækur sem við þekkjum (það er eð segja ef við höfum getað útvegað okkur eintök) Örlaganóttin 1954, Vetrarundur í Múmíndal 1957 og Eyjan hans Múmínpabba 1965.

Tove Jansson fæddist í Helsingfors 1914 og lést árið 2001. Foreldrar hennar voru Viktor Jansson, myndhöggvari frá Helsingfors og Signe Hammarsten, prestsdóttir frá Stokkhólmi, myndskreytir og frímerkjateiknari. Þau höfðu kynnst í myndlistarnámi í París og þar stundaði dóttirin líka nám löngu síðar. Tove starfaði sem myndlistarkona og rithöfundur í yfir sjötíu ár. Hún hóf ferilinn formlega árið 1928, þá 14 ára, sem myndskreytir í tímariti og fyrstu skopteikningarnar birti hún 15 ára. 19 ára átti hún fyrst verk á sýningu en 1943 hélt Tove sína fyrstu einkasýningu, þá var hún byrjuð að skrifa sögur sem birtust í ýmsum tímaritum og árið 1945 birtist, sem fyrr segir, fyrsta múmínálfasagan í bókabúðum, það var sem sé  Småtrollen och den stora översvämningen, en bókin var gefin út samhliða í Stokkhólmi og Helsingfors. Bókin fékk engar sérstakar viðtökur og aðeins einn ritdómur birtist um hana en á eftir henni fylgdu Kometjakten/Halastjarnan (1946) og Pípuhattur galdrakarlsins (1948) og þá má segja að höfundurinn hafi verið búin að skapa sér rithöfundarnafn í Finnlandi og Svíþjóð. Á 6. áratugnum varð Tove Jansson stór höfundur á heimsvísu, myndabækur um múmínálfana komu út í Englandi, bækurnar komu síðan út ein af annarri í ýmsum löndum, sett voru upp leikrit um múmínálfana á Norðurlöndum og snemma var hugmyndafræði og heimspeki þessara verka rædd á menningarsíðum blaða og í háskólum.

Margt hefur verið skrifað um Múmínfjölskylduna og margt á eftir að skrifa um þá fjölskyldu og vini þeirra en hér er krækja í viðtal við bróðurdóttur Tove Jansson sem birtist í Dagens Nyheter um helgina.

Þórdís

„Ástin er lipur tígur ...“

Käbi Laretei, konsertpíanisti fædd í Eistlandi og Ingmar Bergman, sænskur leikstjóri, hittust þegar þau voru í kringum fertugt. Käbi var gift og átti litla dóttur, Ingmar bjó með Bibi Andersson. Eftir nokkurn tíma skildu þau við makana, giftu sig og voru í hjónabandi í tíu ár (1959-1969). Þau eignuðust soninn Daniel en voru oft í langvarandi fjarvistum, hún á tónleikaferðalögum og hann að vinna við kvikmyndir. Hún skrifaði dagbók og bæði skrifuðu hvort öðru bréf. Bókin sem ég las í gær er samsett úr smábútum úr dagbókinni og bréfum þeirra tveggja. Þó að um sé að ræða fimmtíu ára gömul skrif fer efnið auðvitað aldrei úr tísku, ástin og allar þær tilfinningadýfur sem hún hefur í för með sér er sígilt efni í vangaveltur.

Vart tog all denna kärlek vägen? (Hvert fór öll þessi ást?) er titill bókarinnar og það er einmitt það sem Käbi fór að velta fyrir sér þegar hún fékk í hendur, eftir dauða Ingmars í hittifyrra, bréfin sem hún hafði skrifað honum. Bókin er lítil og fljótlesin en mjög falleg lesning enda báðir skrifararnir skemmtilegir pennar. Þegar upp er staðið er spurningunni sem lagt var upp með svarað: Ástin breyttist í ævilanga og djúpa vináttu sem einkenndist af örlæti og hlýju á báða bóga. Það er fallegt.

Þórdís

P.S. Käbi og Ingmar fæddust bæði 14. júlí, ég líka.

Guðrún Elsa og Kristín Svava fara á fyrirlestur

Þegar við mættum upp í Humboldt-háskóla áttum við í fyrstu erfitt með að átta okkur á því hvar Orhan Pamuk væri nú eiginlega. Fljótlega urðum við þó varar við straum varalitaðra miðaldra kvenna sem voru háfleygar á svip, eins og eitthvað merkilegt væri í vændum. Við eltum þennan hóp, og viti menn, við fundum Nóbelsverðlaunahafann Orhan Pamuk.

G: Fyrstur steig fram Prof. Dr. Dr. h.c. Christoph Markschies, rektor skólans, með heljarmikið bling, og hélt ræðu. Maðurinn talaði vægast sagt undarlega, lagði sérstaka áherslu á ákveðin atkvæði orða sinna og dró sérhljóðana. Ræða hans náði hápunkti þegar hann sagðist hafa sérstöðu meðal rektora í Þýskalandi vegna þess að hann læsi ekki bara bækur um mannauðsstjórnun heldur skáldsögur (og hlýtur því að vera vel til þess fallinn að kynna Orhan Pamuk, sem ætlar að halda fyrirlestur um skáldsögur). Fólk í salnum átti erfitt með að halda niðri í sér hlátrinum og ungi maðurinn við hliðina á mér sagði eitthvað við mig á þýsku hálfhlæjandi og ég brosti og kinkaði kolli. Ég skildi ekki hvað hann sagði, en ég vissi hvað hann átti við.

K: Í kjölfar rektorsins fylgdu ótrúlega margir embættismenn sem fundu sig knúna til að sleikja rassinn á rithöfundinum aðeins áður en hann steig á svið. Að þeim formsatriðum loknum birtist Orhan sjálfur, prakkaralegur jakkafataklæddur maður á miðjum aldri. Erindi hans fjallaði um þá reynslu að lesa skáldsögur og var í sjálfu sér ekki byltingarkennt. Sjálf verð ég að játa á mig nær fullkomið áhugaleysi á formbyggingu skáldsögunnar og því fór ýmislegt í máli (Or)hans inn um annað eyra mitt og út um hitt.

G: Orhan talaði mikið um áhrif sem hann varð fyrir af lestri skáldsagna á sínum yngri árum, en lagði þó sérlega áherslu á það þegar hann las Önnu Kareninu, sem er að hans mati besta bók í heimi. Hann las þá upp kafla úr bókinni þar sem hún Anna er sjálf að lesa skáldsögu, að berjast við að einbeita sér að lestrinum í lest á leið til Pétursborgar. Það sem mér (og flestum áhorfendanna ef marka má undirtektir þeirra) fannst sniðugast, var þegar Orhan talaði um það hversu ánægður lesandinn er með sjálfan sig þegar hann les gáfulegar bækur. Áhorfendur hlógu og klöppuðu ákaft fyrir þessu, en einhvern veginn fannst mér eins og þeir væru að minnsta kosti að hluta til að klappa fyrir sjálfum sér fyrir að vera á fyrirlestri hjá höfundi jafn gáfulegum og Orhani Pamuk.

K: Mér varð þá hugsað til þess manns sem sagt er frá í einhverri af Andrabókum Péturs Gunnarssonar, sem var frægur í bæjarlífinu í Reykjavík sem maðurinn sem hafði lesið Finnegan´s Wake. Þegar Orhan hafði lokið máli sínu steig með honum á stokk einhver bókmenntasinnaður Þjóðverji sem átti við hann samræður um erindið og skáldskapinn almennt. Þær samræður, og svör Orhans við nokkrum misgáfulegum spurningum úr sal, voru mun líflegri en fyrirlesturinn sjálfur, enda hafði höfundurinn sérlega gaman að því að stríða viðmælendum sínum og mótmæla þeim harðlega en þó hálfglottandi. Hápunktur þessara samskipta var í lokin, þegar Þjóðverjinn las kafla úr þýðingu á nýjustu bók Orhans í hægu og virðulegu tempói, en Orhan greip stafræna myndavél úr pússi sínu og fór að taka myndir undir lestrinum, bæði út í sal og af sjálfum sér og viðmælanda sínum.

Í sporvagninum á leiðinni heim drógum við saman helstu punkta og ánægjustundir fyrirlestursins – en frá þeim hefur verið sagt hér á undan. Það má reyndar bæta því við að okkur þykir það vel gert hjá Orhan Pamuk að vera svona ungur og sprækur en vera samt búinn að fá Nóbelsverðlaun.

Kristín Svava og Guðrún Elsa

Hver skrifaði bækurnar eftir Stieg Larsson?

Enn eina ferðina er allt að verða tjúllað út af Stieg heitnum Larssyni. Vinur hans, Kurdo Baksi, gaf nýlega út bókina Min ven Stieg Larsson þar sem hann segir Stieg hafa verið meðalmenni í blaðamannastétt en sambýliskona Stiegs segir bókina óhróður og níð. Og ekki nóg með það, fyrrverandi kollegi Stiegs úr blaðamannastéttinni, Anders Hellberg, segir í meira lagi grunsamlegt að Larsson hafi skrifað bækurnar vinsælu um Lisbeth Salander og Mikael Blomqvist. Hann grunar kærustuna, Evu Gabrielsson, hreinlega um að hafa stýrt pennanum. Anders Hellberg segir að Stieg hafi verið hugmyndaríkur rannsakandi en að hann hafi hreinlega ekki kunnað að skrifa og hafi Eva Gabrielsson verið með puttana í handritunum sé það ekki í fyrsta skipti sem ástkonur karlkyns rithöfunda hafi átt meiri þátt í þeirra verkum en almennt sé viðurkennt. Anders Hellberg heldur því fram að til þess að skrifa sögur á borð við verk Stiegs Larssons þurfi menn vissulega að búa yfir kostum sem höfundurinn (meinti) hafi haft en hins vegar hafi skriftir verið hans veika hlið. Hellberg fullyrðir að eftir að hafa árum saman, oft kvöld eftir kvöld, lesið það sem Stieg skrifaði, hafi hann gert sér grein fyrir því að sjálft handverkið var ekki hin sterka hlið þessa fjölhæfa manns. Fyrir þá sem vilja lesa meira um deilurnar eru hér krækjur á grein Anders Hellbergs í Dagens nyheter og meira um deilurnar í Politiken. En á meðan klögumálin ganga á víxl eru bækurnar rifnar út og um helgina ætla ég að horfa á bíómyndina um stúlkuna sem lék sér að eldinum.

Þórdís

Satanismi fyrir börn

Hér hægra megin er krækja  á síðu með ljótum bókakápum. Á undirsíðu út frá þeirri síðu rakst ég á myndina hér að ofan sem er af kápu bókar sem kom út 1990 og heitir Don’t Make Me Go Back, Mommy: A child’s book about satanic ritual abuse. (Á Amazon-síðunni sem krækjan vísar á eru umræður um bókina).
Það er margt merkilegt gefið út krakkar! Hér fyrir neðan er síða úr bókinni.



Þórdís

Maðurinn sem talaði um bækur sem hann hafði ekki lesið

Einu sinni, löngu fyrir tíma Internetsins, var gjarna talað um kjölfræðinga. Þeim hópi tilheyrðu menn sem áttu að hafa lesið lítið meira en kili bóka en gátu samt rætt verkin af innlifun (ég man bara eftir karlmönnum sem áttu að vera kjölfræðingar). Til er einhverskonar blöffarahandbók í faginu eftir Henry Hichings, um hvernig maður ber sig að við að ræða ólesnar bækur, en franski bókmenntafræðiprófessorinn Pierre Bayard gaf  í hittifyrra út öllu fræðilegri bók; How to Talk About Books You Haven’t Read. Í viðtali í New York Times sagði höfundurinn: I think a great reader is able to read from the first line to the last line; if you want to do that with some books, it’s necessary to skim other books. If you want to fall in love with someone, it’s necessary to meet many people.

Ég tala auðvitað oft um bækur sem ég hef ekki lesið, mæli t.d. með einhverri ólesinni bók sem einhver sem ég hef trú á sagði mér að væri góð eða tala um bækur sem ég gafst upp á í miðju kafi.  En hvað sem þessu líður þá les fólk bækur með ólíkum hætti, sumir lesa hratt en aðrir hægt, sumir hvert orð en aðrir fara á handahlaupum yfir síðurnar. Í fyrsta hluta bókar Bayards, Ways of Not Reading, heita kaflarnir:

1. Books You Don’t Know
2. Books You Have Skimmed
3. Books You Have Heard Of
4. Books You Have Forgotten

Kannast lesendur við þetta og talið þið um bækur sem þið hafið ekki lesið eða eruð löngu búin að gleyma?

Þórdís

Fæti brugðið fyrir Karen Blixen?

Á vefsíðu Information má lesa umfjöllun um bók eftir fyrrverandi lektor í Árósum, Aage Jørgensen, sem kemur út í næstu viku. Bókin heitir ‘Nærved og næsten. Danske Nobelpristabere fra Brandes til Blixen - en dokumentation’. Blaðamaður Information er búinn að lesa bókina og gerir að umfjöllun hvers vegna Karen Blixen fékk aldrei Nóbel. Hann vitnar m.a. í Horace Engdahl fyrrverandi ritara Sænsku Akademíunnar, sem sagði það eina af fortíðarsyndum þeirrar klíku að hafa á sínum tíma sniðgengið Blixen. Það er óþarfi að endursegja greinina í Information, sem hér er hægt að lesa, en nærsýn augu mín runnu smávegis í kross þegar ég las að Gunnar Gunnarsson og Halldór Laxness hefðu fengið verðlaunin 1955 og það hefði staðið í vegi fyrir að Karen Blixen hlyti þennan mikla heiður. Hmmmmm?

Þórdís

Bang: fréttaritari, friðarsinni, femínisti ...

Norrænar sjónvarpsstöðvar sýndu í fyrra heimildarmyndina „Bang och världshistorien“ sem fjallar um Barbro Alving.  Ég sá myndina fyrir tilviljun og varð dálítið heilluð af aðalpersónunni. Barbro Alving, sem fæddist 12. janúar 1909, var þekktur fréttaritari fyrir sænska blaðið Dagens Nyheter og blaðamaður á fleiri fjölmiðlum. Hún eyddi starfsævinni í að þeysa um heiminn og greina frá stórtíðindum, allt frá Ólympíuleikunum í Berlín 1936 og Spænsku borgarastyrjöldinni til Hírósíma eftir kjarnorkusprengjuna og byltingarinnar í Ungverjandi 1956. Barbro, sem fljótlega fór að skrifa Bang undir greinarnar sínar, byrjaði kornung hjá DN og vann þar lengi en sagði starfinu lausu 1958, þegar ritstjórinn, Herbert Tingsten, tók afstöðu með því að Svíar smíðuðu kjarnorkusprengju. Bang lýsti sjálfri sér sem alkohólista, tvíkynhneigðri og einstæðri móður en hún var líka femínisti og friðarsinni. Hún var reyndar ekki einstæð lengi því þegar dóttir hennar, Ruffa, var kornung hóf hún sambúð með konu sem hét Loyse Sjöcrona. Sambandið entist út ævina og sambýliskonan ól barnið (sem Barbro eignaðist með giftum manni sem dó fremur ungur) mikið til upp. Fréttaritarinn átti það til að vera lengi að heiman, líkt og þegar hún fór í heimsreisu í heilt ár með blaðamannapassann.

Það er til töluvert af útgefnu efni eftir Barbro Alving, bæði bækur og geisladiskar með vinsælum útvarpsþáttum sem hún gerði. Í Þjóðarbókhlöðunni eru til þrjár bækur og eitthvað í bókasafni Norræna hússins, en þar rakst ég um daginn á glænýja bók, Bang om Bang, með efni sem Ruffa Alving hefur tekið saman úr dagbókum og bréfum mömmunnar og einnig hefur hún skrifað millitexta og eftirmála um hana. Bókin er ágæt, ekki síst fyrir þá sem þekkja til Bang. Hún hafði sjálf ætlað að skrifa endurminningar sínar og tekið saman mikið efni. Meining hennar var að gera upp líf sitt, segja frá áfengissýki, tvíkynhneigð og allrahanda flækjum,  angistarköstum og snúningi til kaþólsku, en áður en af því varð fékk hún heilablóðfall og málstol svo ekkert varð úr. Í tilefni hundrað ára fæðingarárs mömmu sinnar ákvað dóttirin að koma þessari bók út. Hún fór í gegnum dagbækur, sendibréf og greinasöfn og útbjó persónulegt úrval sem henni finnst lýsa mömmu sinni en dóttirin dáir hana greinilega mikið. Bók mæðgnanna las ég um helgina og fannst hún ágæt. Aðalpersónan var sérstök og áhugaverð kona og svo er heillandi að lesa sögu kvenkyns fréttaritara sem ferðaðist um heiminn og pikkaði á ritvél eins og Beverly Gray, mitt í hringiðu atburðanna.  Hér er krækja á síðu á ensku um Barbro Alving.

Þórdís

P.S. Þess má geta til gamans að pabbi Barbro Alving, Hjalmar Alving, var prófessor í norrænum fræðum og þýddi Íslendingasögurnar en móðir hennar, Fanny Alving, var fyrsta sænska konan sem skrifaði glæpasögur.

Fín bók um frábæra söngkonu

Mér er sagt að ekki sé hægt að kaupa disk með tónlistarflutningi sænsku söngkonunnar Monicu Zetterlund í Reykjavík. Hins vegar er hægt að fá lánaða nýlega ævisögu hennar á bókasafni Norræna hússins og það hvet ég þá sem halda upp á Monicu til að gera (ég lofa að skila eintakinu um leið og safnið opnar á morgun).

Monica Zetterlund dó 67 ára gömul árið 2005 þegar kviknaði í íbúðinni hennar í Stokkhólmi. Frá því fyrir 1960 hafði hún verið ein af vinsælustu söngkonum Norðurlanda og þekkt langt út fyrir þau enda hafði hún unnið með mörgum af þekktustu djassistum heims; Stan Getz, Arne Domnérus, Bill Evans svo einhverjir séu nefndir.  Í Svíþjóð söng hún og lék í kabarettsýningum,  bíómyndum og sjónvarpsþáttum, meðal annars varð hún fræg sem sóknarhóran Ulrika í þáttunum um Vesturfarana, sem gerðir voru eftir verki Vilhelms Mobergs.

Í þessari fyrstu alvöru ævisögu Monicu, Enkel, vacker, öm (upphafsorð texta lagsins Monicas vals eftir Beppe Wolgers), eftir blaðamanninn Klas Gustafson er farið yfir ævi Monicu frá æskuárum hennar í Hagfors í Värmlandi og allt til dauða. Monica var það sem í Svíþjóð er kallað folkkär, þ.e. í meira lagi vinsæl. Hún var kornung einstæð móðir þegar hún söng sig inn í hjörtu fjölmargra Svía, sló í gegn í Danmörku og söng með frægum djassistum í New York.

Monica var margbrotin og mótsagnakennd manneskja. Hún átti í stöðugri baráttu við lélegt sjálfstraust, lifði á köflum hressilegu bóhemlífi, skipti um eiginmenn og sambýlinga oftar en tölu verður á komið og leyfði allskonar fólki að búa hjá sér og dóttur sinni í lengri eða skemmri tíma. Höfundurinn klippir saman búta úr viðtölum við Monicu sjálfa, vini hennar og dótturina Evu-Lenu, sem átti oft ekki sjö dagana sæla hjá móður sem ýmist var fjarverandi, full eða með heimilið fullt af gestum og endaði síðan sem einmana kona í hjólastól, sem fór sjaldan úr húsi. Út úr þessu klippiríi kemur ágætisbók, kannski dálítið sundurlaus á köflum en hún rennur annars vel og er svo áhugaverð að ég las síðurnar 350 nokkurnvegin í einum rykk.

Þórdís Gísladóttir

Margt skrítið í kýrhausnum...

Milli jóla og nýárs rak á fjörur mínar Handbók um hugarfar kúa eftir Bergsvein Birgisson. Þar fléttar höfundar saman persónulegri sögu ungs manns sem kemur heim úr námi erlendis frá og sögu kýrinnar í sögulegu samhengi. Gestur, sem er nýbakaður doktor í menningarfræðum, fær nefnilega ekkert að gera við sitt hæfi í markaðsbrjálæði hins íslenska nútíma og tekur því að sér að skrifa handrit að heimildarmynd sem Bændasamtökin ætla að gera um íslensku kúna. Við lesum sögu doktorsins samfara því sem við lesum skrif hans um kúna og frásagnirnar fléttast saman þar til saga doktorsins er orðin saga kýrinnar...eða öfugt.

Hugmyndin er frumleg og skemmtileg og margt tekst ágætlega - á köflum er bókin mjög fyndin og varpar fram áhugaverðum spurningum um tengsl kýrinnar við mannkynið - menningu þess og trúarbrögð. Höfundur teygir sig langt í lýsingum á kúm Íslandssögunnar og ég gat ekki annað en fylgt honum eftir - frá heiðnum og heilögum kúm á landnámstímum að hinni óhugnanlegu hormónakú nútímans (sem í mjólkurbúslegu samhengi hófst að sjálfsögðu með gerilsneyðingunni!) Hér er á ferðinni skemmtileg söguskýring og hreinlega lýsing á þróun menningarsögu Íslendinga samfara breytingum í ræktun kúa.

En bókin er líka saga Gests og veraldleg og andleg vandræði hans taka heilmikið pláss og þar dapraðist stundum áhugi minn. Hinn skemmtilegi texti um kýrnar er þá nýttur til að sýna vaxandi geðsýki hans og verður um leið þyngri aflestrar - því það er erfitt að fylgja manni í maníukasti. Þessi saga Gests náði því miður ekki að grípa mig á sama hátt og vangavelturnar um kýrnar, en það segir kannski meira um mig en bókina að mér tókst aldrei almennilega að gíra upp samúð með aðalsöguhetjunni - mér fannst kýrnar hreinlega áhugaverðari.

Hvað sem því líður þá er ég eftir lestur bókarinnar gjörsamlega á þeirri skoðun að íslensku kýrnar (sem reynast sem betur fer ekki vera hreinræktaðari en hin en margblandaða íslenska þjóð) verði að vernda fyrir innflutningi hormónabættra fósturvísa. Doktornum tókst að sannfæra mig um að það yrði mögulega endir á mennsku okkar og menningu!

Maríanna Clara

Allt sem Harry Potter er ekki

Sögusvið bókarinnar Votlendi eftir Charlotte Roche, er sjúkrahúsherbergi þar sem hin átján ára Helen liggur vegna rassaðgerðar sem hún þurfti að gangast undir eftir ógætilegan rakstur. Við fylgjum henni og vangaveltum hennar alveg frá því fyrir aðgerðina og þar til henni er sagt að fara heim nokkrum dögum eftir hana. Á þessum tíma gerist ekki svo mikið, en við fáum þó að fræðast heilmikið um allt sem viðkemur kynfærum, rassi og líkamsvessum söguhetju. Það skiptir eiginlega ekki máli hvar maður opnar bókina og byrjar að lesa; maður dettur alltaf niður á eitthvað um kynlíf, vessa, hárvöxt eða sjálfsfróun. Þetta getur verið nokkuð skemmtilegt (og um að gera að nota þetta sem partýskemmtiatriði; fletta tilviljunarkennt upp í bókinni og lesa upphátt þá málsgrein sem maður lendir á – það hlýtur að vekja kátínu). En mér finnst alveg merkilegt, í bók sem fjallar aðeins um ofangreind atriði (kynfæri, rass og líkamsvessa o.s.frv.), hversu lítið er af efni sem virðist geta örvað lesanda kynferðislega. Það þarf alls ekki að gera ráð fyrir því að runkpásur trufli lesturinn nokkuð að ráði. Ég tek þetta sérstaklega fram vegna þeirra viðbragða sem bókin hefur fengið, hún hefur til dæmis verið kölluð „sjálfsfróunarbæklingur“ í þýsku dagblaði. Aftan á bókinni er það líka tekið fram að bókin hafi ýmist verið kölluð klám eða meistaraverk, en það eru skemmtilegar andstæður sem segja kannski meira um bókina en „klám“ eða „meistaraverk“ gera hvort um sig. Þetta veldur því að manni verður ef til vill hugsað til annarrar bókar, Lolitu, sem einnig hefur verið kölluð hvort tveggja. Þær eru þó gerólíkar, bæði að efni og í stíl, og hin síðarnefnda skrifuð af mun meira listfengi. Aðrar bækur sem mér datt í hug við lestur Votlendis voru Saga augans, vegna kynferðislegra lýsinga hennar sem ganga mjög langt og Útlendingur Camus, vegna tómhyggjulegs stíls og hve utangarðs persónan virðist vera í samfélaginu – aðrir hafa bent á líkindi milli söguhetju Votlendis, Helen, og Holden Caulfield úr Bjargvættinum í grasinu.

Í raun má segja að í frásögnum Helen af líkama sínum sé hún alveg blygðunarlaus. Hún er uppfull af tilraunamennsku og greddu, sérviskum og því sem mætti kalla „afbrigðilegar hvatir“. Það sem mér þótti skemmtilegast við kynlífslýsingarnar var að það var eins og hún vildi helst hafa þær sem nákvæmastar, hráastar (á kostnað þess að þær séu æsandi) – þetta má til dæmis sjá á orðinu sem hún notar yfir sníp: perlurani. Aðalsögupersóna bókarinnar, Helen, ögrar hefðbundnum hugmyndum um almennt hreinlæti og kvenleika. Hún trúir því ekki að sýklar geti haft svo skaðleg áhrif á líkamann og sannreynir kenningar sínar til dæmis með að strjúka píkunni upp við almenningsklósettsetur borgarinnar. Hún tekur það svo sérstaklega fram, sigri hrósandi, að hún hafi aldrei fengið sveppasýkingu. Helen sér fegurðina í vessunum og finnst tilhugsunin um að dreifa eigin vessum kitlandi – hvort sem hún nær að lauma munnvatni í vatnsglas sjúkrahússstuðningsfulltrúans eða þvagi sínu undir klossa læknanema. Hún heillast líka af því að innbyrða vessa annarra og reynir ítrekað að vera dónaleg við starfsfólk á pítsustöðum vegna sögu sem hún heyrði um stelpu sem fékk senda heim pítsu með sæði úr fimm karlmönnum, sem voru þreyttir á óþolinmæðinni í henni.

Það má segja að þessi bók sé feminismi, dónaskapur, ögrun, eitthvað ógeðslegt og skítugt eða dásamlegt og frelsandi. Mér leiddist hún að minnsta kosti aldrei.

Guðrún Elsa Bragadóttir

Hinn nýi Þórbergur - Um ÞÞ í forheimskunarlandi eftir Pétur Gunnarsson

„Mér er hulið hvernig hættan á að fá yfir sig ævisöguritara hefur ekki fengið neinn ofan af því að eiga ævi,“ er setning sem Pétur Gunnarsson vitnar til eftir bölsýnishöfundinum Cioran undir lok seinna bindis bókar sinnar um Þórberg Þórðarson. Pétur bætir við að það hafi lengi verið talinn tvíverknaður að rita ævisögu Þórbergs – svo rækilega hefði hann gert henni skil í ótal bindum. [1]

Þar til á allra síðustu árum var það einasta sem skrifað var um Þórberg Þórðarson ritað af honum sjálfum. Helgi M. Sigurðsson hafði safnað saman óbirtum brotum úr dagbókum Þórbergs og bréfum hans og gefið út í bókunum Ljóra sálar minnar (1986) og Mitt rómantíska æði (1987). Halldór Guðmundsson reið á vaðið eftir nær tveggja áratuga hlé á umfjöllun um Þórberg og árið 2006 kom út bók hans Skáldalíf – Ofvitinn úr Suðursveit og skáldið á Skriðuklaustri. „En það er með Þórberg, eins og okkur hin: hann er margir. Þær á annað hundrað dagbóka sem hann lét okkur í té minni á glerstrendingana sem í stað þess að endurvarpa spegilmynd deila henni upp í óteljandi myndbrot,“ skrifar Pétur.  (258)
Skáldfræðisaga er heitið sem Pétur Gunnarsson hefur gefið verki sínu um Þórberg. Fyrri bókin, ÞÞ – Í fátæktarlandi, hefur undirtitilinn Þroskasaga og Pétur skiptir verkinu í tvennt eftir vísnabroti sem ÞÞ kompóneraði við Vögguvísu Brahms, birti í Eddu og lagði til að yrði letrað á legstein sinn:

Liggur hér Þórbergur
Lifði í fátæktarlandinu
Dó í forheimskunarlandinu
Dó í forheimskunarlandinu. [2]

Grafskriftin á vitaskuld að varpa einhverju ljósi á líf þess sem er látinn og þetta taldi Þórbergur varpa ljósi á sitt líf. Því er ákaflega vel til fundið af Pétri að finna sér efnivið í titla á ævisögulegt verk Þórbergs úr þessum meitluðu setningum.
Í fyrra bindinu loðir nefnilega fátæktin við Þórberg, eins og hún gerði áður en hann varð frægur á einni nóttu fyrir Bréf til Láru. Bókin er sannkölluð þroskasaga sem hefst þegar Þórbergur fer að heiman frá sér úr Suðursveit og alfarinn til Reykjavíkur. Það gerðist árið 1906, þegar hann var á átjánda ári. [3] Pétur leitast við að endurskapa andrúmsloftið í Reykjavík í byrjun 20. aldarinnar. Hann leitar ekki einungis fanga í bókum Þórbergs, bréfum hans og dagbókum, heldur líka í öðrum heimildum um Reykjavík þess tíma. Sem dæmi má nefna Sögu Reykjavíkur eftir Guðjón Friðriksson og Við sem byggðum þennan bæ, eftir Vilhjálm S. Vilhjálmsson. Ennfremur setur Pétur sig inn í hugarheim Þórbergs, ímyndar sér líðan hans við ákveðnar aðstæður og skáldar í eyðurnar. Sem alvitur sögumaður, sem sér að auki hundrað ár fram í tímann, getur hann leyft sér ýmislegt og dregið skáldlegar ályktanir af atburðum og hugsunum Þórbergs. Hið sama er uppi á teningnum í seinna bindinu, sem hér er til umfjöllunar. ÞÞ - Í forheimskunarlandi. Þó eyðir höfundur meira púðri í aðra en Þórberg: vini hans og kunningja, hvað var að gerast í bókmenntum og listum, heimsmálum og þjóðmálum. Þetta bindi er „úthverfara“ ef svo má segja, á meðan hið fyrra var meiri sálarlífslýsing skáldsins.

Nivea-krem og hjónaband ...
Bókin er saga af einkalífi Þórbergs jafnt sem hans hugmyndasaga. Eins og segir á káputexta leitast höfundur ennfremur við að „endurskapa andrúmsloft liðinna ára.“ Ekkert vex af tómarúmi og heldur ekki Þórbergur Þórðarson. Í upphafi bókar hafa aðstæður Þórbergs breyst frá því sem áður var. Hann er kvæntur maður og bregður Pétur upp kómískri mynd í byrjun, þar sem skáldið dundar við að bera Nivea-krem á konu sína Margréti í útlöndum. Hveitibrauðsdögunum eyða hjónin á slóðum esperantista og kommúnista og njóta lífsins. Það er vel undirstrikað í bókinni að að einhverju leyti er ÞÞ kominn á hina svokölluðu „réttu hillu“ í lífinu, miðað við hvað ráðaleysi hans gat oft orðið mikið og dimmt í sálu hans í fyrri bókinni. Þetta er á árunum eftir 1930, hann starfar við Esperantókennslu og ferðast víða til þess að sækja þing sósíalista, auk þess sem út koma eftir hann bækur sem bera áhugamálum hans vitni; Alþjóðamál og málleysur (1933) Pistilinn skrifaði (1933) og Rauða hættan (1935). Munúðarfullur kremburðurinn leggur áherslu á að nú er hann „kominn í höfn“ í kvennamálum, sem, eins og fyrra bindið greindi frá, hafa oft reynst honum flókin og erfið.

Félagar og hugsjónir
ÞÞ - Í forheimskunarlandi er margradda frásögn. Hún er öðruvísi en fyrra bindið, þar sem meira var byggt á bókum Þórbergs sjálfs, bréfum hans og dagbókum. Hér leitar Pétur víða fanga og kallar til marga heimildarmenn. Hann leggur meiri áherslu á að draga upp mynd af þjóðlífinu á þessum tímum og ástandinu í þjóðfélagi, listum, menningu.
Það er skemmtilegt að Pétur notast mikið við dagbækur og bréf Þóru Vigfúsdóttur, eiginkonu Kristins E. Andréssonar, sem Þórbergur umgekkst mikið. Raunar átti ÞÞ alla tíð margar vinkonur. Sat löngum á hágreiðslustofunni Hollywood hjá Kristínu Guðmundardóttur vinkonu sinni, var vinur Maríu Thoroddsen (sem var víst kvenna skemmtilegust) og virðist alltaf hafa verið í góðum tengslum við eiginkonur vina sinna. Rödd Þóru og fleiri kvenna ljá bókinni femínískan blæ, sem er ekki algengt að finna í slíkum verkum. Sagt er að það hafi verið nokkurs konar þjóðaríþrótt Íslendinga um árabil að rífast um hvor væri betri rithöfundur, Halldór Laxness eða Þórbergur Þórðarson. Einkum var þetta iðkað eftir að leiðir með þeim í pólítík skildu. Þegar Halldór sagði eftir ræðu Krúsjoffs „Við vorum sviknir“ en Þórbergur sat við sinn keip, sem hann gerði raunar alveg fram í andlátið. Pétur tekur í bók sinni verðskuldað pláss undir samneyti þessara tveggja „risa“ Alveg frá því að þeir eru „bræður í Unuhúsi“ og þar til Þórbergur skilur við á Vífilsstöðum. Hann varpar nýju ljósi á samband þeirra, þennan meting sem maður greinir alltaf undir niðri, en sýnir engu að síður vináttu sem er sterkari en flest. Fleiri menn líkamnast á síðum bókarinnar ÞÞ – Í forheimskunarlandi. Erlendur, Hallbjörn og Árni prófastur, eins og gefur að skilja, og menningarpáfinn Kristinn E. Andrésson og Þóra Vigfúsdóttir eru vitaskuld fyrirferðarmikil, en þau umgengust bæði Þórberg og Laxness. Öll voru þau skoðanasystkin, svona framan af, að minnsta kosti. Mögnuð er lýsingin á því þegar Kristinn liggur banaleguna:

Á lokasprettinum er hann eins og þegar stjarna deyr, það gerist í rosalegum eldglæringum, líkast því að hún neyti hinstu krafta til stórkostlegs sjónarspils. Kristinn kallar menn að sjúkrabeðnum og hvetur þá til dáða eða les þeim pistilinn fyrir að hafa gerst fráhverfir málstaðnum. Jafnvel Einar og Brynjólfur fá það óþvegið fyrir sína „realpólitík“ og forystumenn alþýðusamtakanna hirtir hann fyrir þeirra skammsýna magamál.
Halldór Kiljan er einn af þeim sem kallaðir eru á teppið og fær yfir sig skunu fyrir svik við málstaðinn og liðhlaup af fleyi sósíalismans. Halldór var vanari hinu, að hann léti móðan mása en Kristinn hlustaði hljóður. Nú situr hann gneypur og biður um það eitt að þeir megi kveðjast sem vinir. Í gættinni stendur Þóra og nýr saman höndum í öngum sínum og bíður þess að óveðrinu sloti. Fylgir að lokum Halldóri til dyra og þrýstir hendur hans í þakklætisskyni. (238)

Kristinn tileinkar Þórbergi síðustu bók sína, m.a. „fyrir skilning á alþjóðasjónarmiðum alþýðustéttanna...“ (238) Þeir voru fáir sem aldrei kvikuðu, en Þórbergur var vissulega einn af þeim.

Sérviskur og leyndarmál
Pétur greinir frá ýmsum háttum Þórbergs sem mætti kalla krúttlega sérvisku, en hafa ennfremur orðið til þess að einhverjir hafa í gegnum tíðina afskrifað hann sem skrítinn karl, sérvitring og trúð, sem ekki væri mark takandi á. Dæmi má nefna þá áráttu hans að mæla alla skapaða hluti, t.a.m. tímalengd göngutúra sinna (sem styttust og lengdust eftir því hvaða mánuður var í árinu). Margt af þessu er vel þekkt öllum þeim sem eitthvað hafa kynnt sér verk Þórbergs Þórðarsonar, en líka bætir Pétur ýmsu við. Sumt er nýtt og þar hlýtur að bera hæst mælingar skáldsins á baðherbergisvenjum sínum. Þ.e. hversu langur tími fer í það daglega að „hægja sér til baks og kviðar“. Áður hafði ég heyrt að á klósettinu hefði ÞÞ ætíð lesið Gamla testamentið á Esperantó, en þessar upplýsingar eru mun nákvæmari, og alveg í anda Þórbergs! Pétur hefur bersýnilega fínkembt allt sem Þórbergur ritaði og allt sem um hann hefur verið ritað, dagbækur, minnismiða, bréf. Og sumt er honum ráðgáta og stundum reynir hann að ráða í táknin, en stundum leyfir hann lesendum bara að hugsa sitt. Hálfkveðnar vísur eru nokkrar og pirra höfundinn greinilega jafn mikið og okkur:

Í febrúarbyrjun 1940 heldur Þórbergur ásamt spúsu sinni til Grindavíkur þar sem þau hjón hyggjast dvelja um mánaðartíma, Þórbergur við hreinskriftir á fyrra bindi Ofvitans. En ekki eru liðnir nema fjórir dagar þegar bréf berst frá vinkonu hans, Kristínu Guðmundardóttur, sem hann svarar strax næsta dag (8/2). Það er eitthvað á seyði sem við megum ekki fá vitneskju um, hann strikar út heila línu í dagbókinni með breiðbandi. Næst lætur Kristín kalla hann upp í síma (15/12) og segir að Erlendur vilji finna hann. Erindið er nægilega brýnt til að Þórbergur standi upp frá verki sínu og hristist í rútu til Reykjavíkur eftir holóttum Keflavíkurvegi. Um kvöldið er hann mættur í Unuhús ásamt söfnuðinum sem hann færir til bókar (Kiljan, Þórður Sigtryggsson, Steinn Steinarr, Benedikt Stefánsson, Steinunn, Áslaug...) Síðan er kirfilega krassað yfir línuna fyrir neðan. Hvað er í gangi? (69)

Þetta brot varpar ekki aðeins ljósi á hugsanlegt leyndarmál Þórbergs, heldur einnig erfiðisvinnu Péturs, ævisagnaritarans, sem má láta sig hafa það að rekast á svona ráðgátur sem á náttúrlega að banna með lögum!

Annar Þórbergur
Þórbergur þreyttist aldrei á því að segja okkur í bókum sínum að hann væri að segja sannleikann um líf sitt og samferðamanna sinna. Í Sálminum um blómið beinlínis þrástagast hann á orðunum: „Ég er ekki að skrifa skáldsögu...“. Eins og drepið var á hér í upphafi skirrðust margir við að skrifa ævisögu Þórbergs Þórðarsonar vegna þess hversu mikið um ævi sína hann hefði skrifað sjálfur. Það væri vísast ekkert til þess að skrifa um! Þórbergur skýldi sér líka á bakvið dagsetningar og veðurlýsingar og kappkostaði að öll sannreynanleg atriði væru rétt, áður en hann fór að skálda.
Ekki bara skáldaði ÞÞ í verkum sínum, eins og sagan fræga um „Framhjágönguna“ úr Íslenskum aðli sýnir. Þegar kom að veigamiklum atriðum úr hans eigin lífi, þá sleppti hann úr og endurskapaði að vild. Það gerði það að verkum að á síðari árum hefur orðið til annar Þórbergur, í bókum Halldórs Guðmundssonar og Péturs Gunnarssonar. Þeir hafa m.a. grafið upp launbörn skáldsins og varpað ljósi á sársauka hans og erfiðleika í hjónabandi. Þetta hefur skapað nýjan Þórberg í huga lesenda. Hann er ekki lengur bara „þessi fyndni sem fór upp á fraukuna í kirkjugarðinum“ eða „æringinn og spaugarinn“ heldur flókin og margbrotin manneskja, sem gerði mistök sem ekki urðu aftur tekin, manneskja sem kannski vildi annað en hann fékk, en hafði ekki afl til þess að breyta aðstæðum sínum eða rísa gegn þeim.
Það kemur vel fram í bók Péturs að Þórbergur hafði sín takmörk og þurfti að kyngja beiskum vonbrigðum. Sumu kaus hann að ýta til hliðar og reyna að gleyma. Kannski var hann með Asperger-heilkenni, eins og Halldór Guðmundsson lét að liggja að í bók sinni. Mér er nær að halda það, þó að Pétur geri það ekki að umtalsefni í bókum sínum. Kannski er líka ósanngjarnt að sjúkdómsgreina fólk fjörutíu árum eftir dauða þess – og enn ósanngjarnara að svo margbrotinn persónuleiki sem Þórbergur var skuli fá einhvern einn stimpil eða merkimiða, sem á að skýra allar hans gjörðir.

Og Mammagagga ...
Margrét Jónsdóttir hefur alltaf verið Þórbergsaðdáendum hálfgerð ráðgáta. Eiginkonan sem þótti svarkur og skass og allir eldri Vesturbæingar virðast muna eftir. Þegar hún æpti t.d. út um gluggann og skipaði þjóðskáldinu út og suður eins og hundi. Sennilega er eitt af hennar fleygari tilsvörum það sem hún sagði þegar hún hafði látið auglýsa eftir Þórbergi í útvarpinu (hann kom ekki á „réttum tíma“ heim úr gönguferð). „Að þú skulir voga þér að vera kominn heim. Og það lifandi!“ Þetta segir kannski ýmislegt, hemm. Pétur gerir sitt besta til þess að átta sig á þessari konu, sem mér finnst einmitt vera lykilatriði til þess að ná að skilja ýmislegt í síðari hluta ævi Þórbergs. Margrét er stór hluti af seinna bindinu, eins og gefur að skilja, en hún er hreint ekki „auðveld“ manneskja og alls ekki sympatísk. Bréf sem eftir hana liggja skrifuð eru í takt við sögurnar af henni. Hún virðist hafa verið frek, sjálfhverf og stútfull af minnimáttarkennd, en hún kemur fram í monti og enn meiri frekju, sem stundum jaðrar við geðbilun. Það er líka grunnt á reiði ævisagnaritarans í hennar garð, undirtextinn á stundum mettaður hneykslun – og skyldi engan undra. En Pétur segir líka frá því hvað það er sem hún var Þórbergi. Hann var ákaflega háður henni með marga hluti og dáðist að ýmsu í fari hennar. Þrátt fyrir allt fann hann hjá Margréti einhverja festu, einhvern samastað, sem honum hafði ekki lánast að finna áður.
Annað sem lengi hefur vantað í umræðu um ævi Þórbergs, sem kunni svo óskaplega vel að tala við börn og skrifa af þeim skringilegar og skemmtilegar sögur (sbr. Lillu Heggu í Sálminum um blómið og Skottu í Viðfjarðarundrunum) og það varpar Pétur ljósi á, er að Jón Þór, sonur Margrétar bjó með hléum á heimili þeirra. Pétur bregður upp þeirri sterku og sorglegu mynd að á ritunartíma Viðfjarðarundranna var Jón Þór „til vandræða“ og Þórbergur lét þess nokkrum sinnum getið í dagbók sinni, segir „gat ekkert skrifað sakir heimilisástæðna“ (51) en ekki nóg með það. Guðbjörg, dóttir Þórbergs, sem hann hafði aldrei sinnt, bjó skammt frá, þó að enginn vildi nokkuð af henni vita. (51)
Af þessum börnum skrifaði Þórbergur engar skemmtisögur. Um þau skrifaði hann aldrei eitt aukatekið orð, heldur elti uppi Skottur og Heggur, sem hann hafði engum skyldum að gegna og skrifaði um þær einhverjar dýrustu perlur íslenskra bókmennta tuttugustu aldarinnar. Þarna birtist sá Þórbergur sem gengur gegn mýtunni um hann. Þórbergur sem vildi ekki sýna sig í bókunum sem hann skrifaði.
Þó að ég hafi hrósað Pétri fyrir greinargóða mynd af Margréti Jónsdóttur – og jafnframt fyrir sterkt kvenlegt sjónarhorn, sem sjaldgæft er að finna í bókum af þessu tagi, þá situr enn eftir spurningin í huga lesandans: Hvaðan kom Margrét Jónsdóttir? Hvað skapaði þessa konu sem hafði svo djúp áhrif á rithöfundinn Þórberg Þórðarson? Hula er enn yfir fortíð hennar, hún hittir Þórberg komin yfir þrítugt og þá tveggja barna móðir, og skapgerð hennar gefur til kynna að hún hafi reynt margt misjafnt í lífinu. Átti hún sér einhverja „Sólu“ eða lifði hún í tómarúmi fram að þrítugu?
Það er ósanngjarnt að fara þess á leit við Pétur að hann svari þessum spurningum. Ekki vil ég sækja í smiðju samtímagagnrýnenda sem vilja iðulega lesa einhverja allt aðra bók en höfundurinn skrifaði. En vonandi fáum við einhvern tíma að lesa um „týndu árin“ í lífi Mömmugöggu, það yrði áreiðanlega safaríkt.

Hreinn skemmtilestur?
Hvort sem bók Péturs Gunnarssonar er kölluð skáldfræðisaga, skáldævisaga eða bara ævisaga, er ljóst að hún er mjög vel heppnað verk. Hún setur þennan mikla rithöfund „í samhengi“ bæði við annað fólk og hans samtíð og hún leyfir okkur að kynnast manninum sem hann vildi ekki endilega sýna okkur í verkum sínum. Hér skal þó viðurkennt að ég er ósammála ritdómum og auglýsingum um þessa bók sem tönnlast á orðunum „Hreinn skemmtilestur“ og tala um fyndnina í verkinu. Þvert á móti finnst mér oft slegið á harmræna strengi og dýptin vera meiri en maður á að venjast í verkum af svipuðu tagi. Og það er gott vegna þess að það þarf ekki alltaf að vera gaman.
Engar myndir eru í seinna bindinu, en hins vegar hefur Pétur ákveðið að leyfa okkur að sjá ýmis „sönnunargögn úr lífi Þórbergs“ ef svo má segja. Þetta eru dagbækur sem strikað hefur verið yfir orð í, og annað fullkomlega afmáð. Bréf, útreikningar, færslur um að hann hafi ekki eirð í sér til vinnu (iðulega þegar hann hefur fengið blátt bann á að geta haft samneyti við Guðbjörgu dóttur sína). Þetta eru sönnunargögn sem tengjast einnig fyrra bindi sögunnar, t.a.m. þegar Pétur telur að ÞÞ hafi átt í stuttu kynferðissambandi við Kristínu Guðmundardóttur og í dagbókinni strikað undir þá samfundi þeirra þegar þau stunduðu kynlíf (þá er líka X efst á síðunni!). Sönnunargögnin eru mjög til bóta og færa lesanda nær frásögninni. Það kemur t.a.m. fram tárunum á viðkvæmum Þórbergsaðdáanda að sjá titrandi rithönd skáldsins undir það síðasta. Hnignun dauðvona manns, sem reynir að fremsta megni að halda í reisn sína með því að fara reglulega í klippingu og nótera hjá sér stefnumót sín við rakara, en er ófær um að skrifa nokkuð annað.

Ævikvöldið
Í sögulok kemur einna best í ljós hversu gott skáld Pétur Gunnarsson er og hversu mikla samúð hann hefur með viðfangsefni sínu. Ógleymanleg er frásögn af síðustu ferð ÞÞ á Hala, þegar hann, veikur, gamall maður vildi deyja þar sem honum þótti hann alltaf eiga heima.

Það ætlar aldrei að hafast að koma honum út úr Halabænum, hann snýr jafnharðan við í göngunum og gerir sér upp erindi aftur inn til að kasta af sér vatni. Bæjargöngin, þessi fáu skref, breytast í vegalengd, torfæru, það þarf að sækja stól til að hann geti hvílt sig í hléum. „Við vorum hátt í klukkutíma að komast vestur á hlað frá bæjardyrunum og það er ekki langur vegur, líklega fimm metrar.“ Sagan endurtekur sig í flugskýlinu á Fagurhólsmýri, Þórbergur snýr stöðugt við í dyrunum. Farþegarnir eru farnir að tínast út í vél og hreyflarnir teknir að snúast. Margrét trompast, en fyrir lítið kemur, Þórbergur heldur áfram að snúa við. Á endanum vindur sér að honum bláókunnugur maður, tekur hann í fangið og ber hann grátandi út í vél. (246)

Þórbergur hlaut margar viðurkenningar í ellinni. Heiðursdoktorsnafnbót við HÍ var ein þeirra, þó að Háskólinn hafi ekki treyst sér til þess að útskrifa hann á sínum tíma, þrátt fyrir stíft skólanám, vegna þess að stúdentsprófið vantaði. En þrátt fyrir margvíslegan heiður á ævikvöldinu er ÞÞ ekki lesinn í skólum landsins nú til dags og yngri kynslóðir þekkja hvorki á honum haus né sporð. En Pétur huggar okkur með því að „með meiri fjarlægð sjatnar gruggið og rykið sest, en textinn tekur að vaxa fram“. (259) Og það er kenning höfundar ÞÞ – Í forheimskunarlandi að sá bautasteinn sem Þórbergur reisti sér með pennastönginni muni standa lengur en legsteinninn með grafskriftinni frægu.

Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir

[1] Pétur Gunnarsson, ÞÞ-Í Forheimskunarlandi, Reykjavík: JPV, 2009, bls. 258. Hér eftir verður vitnað til bókarinnar með blaðsíðutali innan sviga á eftir hverri tilvitnun.

[2] Þórbergur Þórðarson, Edda Þórbergs Þórðarsonar, Reykjavík: Mál og menning, 1975 (önnur útgáfa, aukin), bls 216.

[3] Pétur Gunnarsson, ÞÞ – Í fátæktarlandi. Reykjavík: JPV, 2007.

Auður

Ég hef verið aðdáandi Vilborgar Davíðsdóttur frá því ég sem unglingur las bækurnar um ambáttina Korku - Við Urðarbrunn (1993) og Nornadóm (1994). Það er á fárra færi að skrifa sögulegar skáldsögur sem eru í senn lifandi og trúar heimildum en þetta getur Vilborg. Hafandi nýlega endurnýjað kynnin við Njálu þar sem Auður Djúpúðga kemur fyrir (reyndar sem Unnur) var ég mjög spennt að fá Auði í hendurnar.

Margt er hér vel gert - texti Vilborgar er blátt áfram og einfaldur (sem er sjálfsagt ein ástæða þess að hann átti svo greiða leið að unglingshjartanu) og Auður er sérlega áhugaverð kona. Aðrar persónur eru einnig spennandi en fá kannski ekki alveg nægilegt rými til að blómstra. Ég saknaði þess að fá meira að vita um hina sjáandi hálfsystur Auðar, Jórunni mannvitsbrekku, sem verður óvart völd að skelfilegum atburði og einnig hina grimmu en örvæntingarfullu ambátt Eðnu.

Sagan er svolítið hæg í gang þar sem miklum tíma er varið í lýsingar á því hvernig munkurinn Gilli snýr Auði til kristinnar trúar. Fyrir nútímafólk verður að viðurkennast að það er mun áhugaverðara að lesa hvernig Kolka (í Við Urðarbrunn) kynnist fjölkynngi heiðninnar en hlusta á Gilla rekja söguna af Jesú Kristi. Það má kannski segja að það sé við hæfi að rifja hana upp núna yfir hátíðarnar en hér er óneitanlega verið að fjalla um efni sem hinn almenni lesandi er kunnugur og því ekki eins upprifinn yfir trúarbragðafræðslunni og Auður verður.

Það sem bókin gerir vel er hins vegar að lýsa því sem áðurnefndur lesandi ekki þekkir - daglegu lífi fólks fyrir rúmum þúsund árum og það er hér sem skáldsagan fer á flug. Lýsingar á matarvenjum, vinnu og skemmtan eru lifandi og skemmtilegar en hæst rís sagan í frásögnum af fæðingunum tveimur og brúðkaupi Auðar og Ólafs Hvíta. Þar nær Vilborg að gera svo vel það sem hún gerir best - að vekja til lífsins löngu horfna fortíð og lýsa í smáatriðum án þess að lesandinn verði meðvitaður um upplýsingaflæðið því vitund sögunnar hverfur aldrei frá söguhetjunni og tilfinningum hennar. Við stígum með Auði í brúðarlaugina, greiðum hár, kveðum vísur og búum hana undir framtíðina um leið og við skynjum ótta hennar og eftirvæntingu fyrir því sem koma skal. Framtíðin er einmitt óræð í sögulok svo mögulega er von á fleiri bókum um Auði og sjálf er ég spennt að heyra hvernig hin djúpúðga endar á Íslandi.

Maríanna Clara

Lesist í einum rykk

Kate Atkinson er mikill snillingur og jafnvel myndi ég segja að hún væri ein af mínum uppáhaldsskáldkonum. Hún hóf feril sinn fagurbókmenntameginn við borðið og hlaut mikið lof fyrir bækur eins og Behind the Scenes at the Museum (1995) og Emotionally Weird (2000). Engu að síður hóf hún fyrir nokkrum árum að skrifa reyfara og þessi Druslubókadama syrgir svo sannarlega ekki þá ákvörðun enda mikill reyfaraaðdáandi.

Fyrsti reyfarinn hennar er einmitt Case Histories sem Bjartur gefur út núna fyrir jólin sem Málavexti. Það var ekki laust við að ég fengi örlítið hland fyrir hjartað þegar ég sá bókina enda fátt verra en lélegar þýðingar á uppáhaldsbókum manns. En áhyggjur mínar reyndust ástæðulausar - svo gríðarlega ástæðulausar að Málavextir fékk tilnefningu til Íslensku bókmenntaverðlaunanna sem best þýdda bókin og þá gat ég auðvitað ekki stillt mig um að glugga í hana aftur!

Málavextir er spennandi reyfari en um leið margslungin frásögn um söknuð og missi - snilldarlega samantvinnuð. Hér fer mörgum sögum fram samtímis og ég mæli ekki sérstaklega með því að lesendur lesi tvo kafla núna og haldi svo áfram milli jóla og nýárs þegar um hægist - það er nauðsynlegt að halda vel á spöðunum því Atkinson hoppar á milli tíma og persóna og lesandinn þarf að gera slíkt hið sama.  Til hjálpar heita kaflarnir eftir þeirri persónu sem fjallað er um hverju sinni og oft er ártalið láta fljóta með til öryggis.

Fyrrverandi lögreglumaðurinn og núverandi einkaspæjarinn Jackson Brodie er límið sem heldur sögunni saman. Hann er passlega þunglyndur og aumkunarverður en um leið lúmskt sjarmerandi og prinsipp maður eins svo og margir kollegar hans gegnum bókmenntasöguna. Hann er reyndar auðsæranlegri en margir því þótt Málavextir séu sjálfstæð skáldsaga munu atburðir þessarar bókar draga dilk á eftir sér í næstu bókum - hann er því ekki óhagganlegur og óbreytanlegur eins og t.d. Sherlock Holmes sem gat sáttur gripið fiðluna og ópíumpípuna að loknu hverju leystu máli.

Þótt Málavextir séu reyfari og glæpurinn leystur í sögulok eru ekki neinar snyrtilegar lausnir, hvorki fyrir Brodie né aðrar persónur - til þess er lífið of flókið og kaótískt - en þótt tilveran sé stundum erfið og grimm gefur Atkinson alltaf einhverja von. Enginn atburður er svo ömurlegur að ekki sé að finna spaugilega hlið en um leið er gleðin aldrei svo fölskvalaus að ekki sé einhver angurværð. Gamanið er stundum grátt en sjaldan fyrirsjáanlegt:

„Útför Victors gaf hugtakinu naumhyggja nýja og strangari merkingu. Engir voru viðstaddir athöfnina nema Jackson, Amelía og Júlía, nema maður teldi með Victor sjálfan sem rotnaði hægt og hljóðlaust í ódýru spónalögðu kistunni sinni sem var gersneydd öllu blómaskreyti […] „Innréttingarnar hérna eru svo ömurlegar,“ hvíslaði Júlía hátt og Amelía sussaði eins og þau væru í leikhúsi og Júlía ókunnug kona sem truflaði sýninguna. „Hvað?“ sagði Júlía reiðilega. „Hann fer nú varla að stökkva upp úr kistunni“. (bls. 110-112) Atkinson lýsir persónum sínum af ómótstæðilegri blöndu af hreinskilni og húmor - hér eru allir breyskir en enginn gjörsneyddur samúð.

Þýðingin er eins og áður sagði hið besta mál en eitthvað hefur texti á bókarkápu skolast til því þar stendur að fyrsta bók Atkinson sé Behind the Scenes at the Museum og síðan hafi hún skrifað fjórar skáldsögur og eitt smásagnasafn. Þessar upplýsingar voru reyndar hárréttar þegar Málavextir komu fyrst út í Englandi 2004 en síðan þá hefur hún skrifað tvær aðrar skáldsögur um Jackson Brodie; One Good Turn (2006) og When will there be Good News (2008) sem maður gæti ímyndað sér að kæmu út hér fyrir jólin 2010 og 2011 ef þessi gengur vel. Hún á það í öllu falli innilega skilið!

Maríanna Clara

“... hún hefði getað sparkað í alla þjóðina”: Karlsvagninn eftirKristínu Marju

Karlsvagninn er bók um sálarástand íslenskrar þjóðar, um þjóð í fjötrum hugarfars. Geðlæknirinn Gunnur segir okkur söguna : setur eigið líf á svið fyrir unglingsstúlkuna Hugrúnu Lind dóttur Sunnu Lindar innanhússhönnuðar – kryfur fortíð sína, skoðar hana og ber saman við hegðun og viðbrögð Hugrúnar Lindar (Hindar). Hlutverk Hindar í bókinn er í raun að skapa vettvang fyrir sjálfsskoðun Gunnar – stelpan sjálf og hennar aðstæður skipta máli að svo miklu leyti sem þær spegla og styrkja sögu Gunnar sjálfrar.

Það er eitthvað mikið að í íslenskri þjóðarsál. Allt slétt og fellt á yfirborðinu en undir niðri kraumar bræði og örvænting. Örvæntingin brýst út á ýmsa vegu. Á því tímabili í lífi Gunnar þegar hún er einstæð móðir með ungan son lætur hún eftir sér í pirringi sínum og þreytu að sparka í bíldrusluna sína þegar hún neitar að fara í gang, en langar mest til að sparka í alla þjóðina “duglegu íslensku þjóðina sem lítur á vinnuna sem hina æðstu dyggð þótt hún breytist í þrælahald á stundum, þjóðina sem lengir sífellt vinnudaginn. . . Þjóðina sem hefur alltaf álitið sig betri en aðrar þjóðir af því að hún er svo dugleg og sterk. Skilgreinir sig sem slíka, selur sig sem slíka” (bls 138).  Þarna liggur nefnilega hundurinn grafinn. Við erum ekki að tala um neina nýlundu.  Það er ekki einungis verið að fjalla um firringu gróðæriskynslóðanna heldur leiða okkur í skilning um það að vandamál okkar sem þjóðar liggja miklu dýpra. Hugsunarleysið, harkan, yfirborðsmennskan – allt hefur þetta fylgt okkur lengi og gengið í arf kynslóða á milli.

Einsog í öðrum bókum Kristínar Marju er í Karlsvagninum nægur efniviður til að moða úr. Þó sagan sé á margan hátt ólík t.d. Karitasarbókunum eru engu að síður ákveðnir þræðir og minni sameiginleg: Áherslan á konurnar – þær eru í forgrunni og maður fær einhvernveginn á tilfinninguna að karlarnir séu hálf óþarfir – með nokkrum undantekningum þó.  Vatn bæði flæðandi og frosið sem skilgreinir persónurnar.

Ég hefði alveg verið til í lengri bók – meiri upplýsingar og lýsingar á Gunni og hennar lífi. En maður getur auðvitað ekki ætlast til að höfundur skrifi trekk í trekk doðranta á borð við Karitasarbækurnar. Mann má samt langa þegar um er að ræða texta eftir jafn færan og skemmtilegan höfund og Kristínu Marju.

Sigfríður

„Læfseiver“

Þegar ég hafði jafnað mig á því að á blaðsíðu 8 kemur fyrir harðhent og óhugnanleg hjúkrunarkona að nafni Maríanna var Síðustu dagar móður minnar eftir Sölva Björn Sigurðsson sannkallaður gleðigjafi. Það er sjaldan sem íslenskir rithöfundar þora að vera svona fyndnir (ef frá er talin Auður Haralds) en ég hló margoft upphátt yfir gríðarlega litríkum ferðalögum Dáta og Evu um líflegar lendur Amsterdam. Rauða hverfið hefur fyrir löngu öðlast sinn sess í heimsbókmenntunum en ég man ekki eftir annari eins reið í gegnum það - og engri þar sem lesandinn slæst í för með tæplega fertugum, einhleypum manni og krabbameinssjúkri, spriklandi fjörugri móður hans. Það er líka langt síðan ég hef lesið bók þar sem aðalsöguhetjurnar innbyrða jafn brjálæðislegt magn af áfengi - Philip Marlowe og aðrir alkóhólíseraðir einkaspæjarar glæpasagnanna komast ekki með tærnar þar sem Eva Briem Þórarinsdóttir og læfseiverinn (peli sem hún skilur sjaldan við sig) hafa hælana. Svo sannfærandi er frú Briem með "spesdrykk" í hendi að þegar hún á tímabili hvílir læfseiverinn og snýr sé að jurtatei þá missti ég svolítið tengslin við hana og keypti umskiptin varla.

Þrátt fyrir öll ærslin spyr bókin í raun stórra spurninga um líf og dauða sem ekki er hægt að líta fram hjá. Ég var sjálf eindreginn stuðningsmaður líknardauða þar til ég las grein þar sem bent var á að eins mikilvægur og þessi möguleiki hlýtur að vera manneskjunni þá er hann um leið gríðarlega vandmeðfarinn. Sumt dauðvona fólk er hreint ekki tilbúið að kveðja og heldur dauðahaldið í lífið fram á síðustu stundu - það er skelfilegt ef fólk í þannig stöðu velur líknardauða af röngum ástæðum eins og til að vera ekki lengur fjárhagslegur og/eða andlegur baggi á fjölskyldu sinni. Líknardauði má ekki vera svo sjálfsögð leið að það sé pressa á fólk að fara hana.

En hér verður að taka fram að þótt bókin velti upp spurningum um dauðann og hvernig hann ber að höndum er hún langt frá því að vera vígvöllur heimspekilegrar baráttu. Hún er þvert á móti sérlega manneskjuleg og skemmtileg þótt dauðinn sé vissulega handan við hornið.

Persónugallerí Sölva er dásamlega litríkt og eftirminnilegt en á toppnum trónir auðvitað Eva Briem. Hún er einn af þessum larger than life karakterum sem á sér svo sannarlega hliðstæðu í íslenskum veruleika og eins ýkt og ævintýri þeirra mæðgina verða á köflum, tapa þau aldrei þeirri tengingu við blákaldan raunveruleikann sem gerir þau svo áhrifarík. Eva er yfirgengileg og í raun óalandi og óferjandi en hún er svo skemmtileg og sönn að henni fyrirgefst allt. Hún er full af mótsögnum eins og allar alvöru manneskjur og mikið sem mér þykir leiðinlegt að geta ekki fengið mér í glas með henni.

Maríanna Clara

Doris Lessing og nóbelinn

Svona í jólabókaflóðinu miðju, þegar maður ætti auðvitað frekar að skrifa háfleyga bókadóma um nýútkomnar íslenskar bækur og dásama sæta og skemmtilega höfunda í hástert þá fann ég allt í einu hjá mér löngun til að lesa aftur Nóbelsræðuna hennar Dorisar Lessing frá því í desember 2007. Í þessari ræðu, einsog almennt í því sem úr smiðju Dorisar kemur, er farið um víðan völl og ekkert mannlegt verður óviðkomandi. Það er svo yndislega hressilegt hvað hún nennir alltaf að segja okkur öllum til syndanna og tyggja ofaní okkur hversu mikilvægt það er að gera sér grein fyrir samhengi allra hluta. Hún er eitthvað svo skemmtilega anti-establishment, þrátt fyrir að vera orðin allra kerlinga elst. Ræðuna, sem hefur þann ágæta titil “On not Winning the Nobel Prize” má lesa á slóðinni: http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/lessing-lecture_en.html

Þarna eru skemmtilegar pælingar um það hverjir vinni til verðlauna – og niðurstaðan liggur í loftinu – það eru oftast kannski ekki þeir sem mest lögðu á sig og ættu þau helst skilið. Hverjir lesa og hverjir ekki – uppúr hvaða jarðvegi spretta rithöfundar og listamenn. Hversu langt nær ímyndunarafl okkar – geta krakkar úr velmegandi fjölskyldum sem ganga í þá bestu skóla sem hægt er að hugsa sér og hafa allt til alls þannig séð ímyndað sér hvernig það er að alast upp í þorpi í Zimbabwe, geta hugsanlega gengið í skóla þarsem kennarinn hefur varla lokið formlegu námi sjálfur, þarsem varla eru til kennslubækur, engin kennslutæki, vatnið er af skornum skammti og skrjáfaþurr rauð moldin fýkur um allt.

Ég veit það ekki – og Lessing kemst svosem ekki að niðurstöðu heldur, að öðru leyti en því að líklegast er ákveðinn slagur nauðsynlegur til að halda okkur við efnið.

Sigfríður