Um holdlegar fýsnir og sálartætandi Bylgjufliss

Það er ekki hægt að halda því fram að ljóðabækur fái sérstaklega stórt pláss í hinni yfirdrifnu jólabókastemningu sem loðir við meginstraumsbókmenntaumræðuna á Íslandi. Fyrir utan örfáar "kanónur" er heldur lítið fjallað um nýjar ljóðabækur, einna helst þegar það er hægt að finna eitthvert sniðugt "teik" á bókunum og smætta þær niður í það, t.d. ef það er eitthvað sneddí konsept á bak við bókina eða þá að skáldið samdi ljóðin meðan það sinnti vitavörslu í Malasíu, þið skiljið hvað ég er að fara. En ljóðin halda nú samt áfram að koma út og ég taldi eitthvað um þrjátíu nýjar íslenskar ljóðabækur í Bókatíðindum síðasta árs. Hér á blogginu hafa í gegnum tíðina birst þónokkrar færslur um ljóð en við höfum lítið fjallað um nýjustu bækurnar. Ég er hins vegar með nokkrar af þeim á skrifborðinu hjá mér, bækur sem komu út 2013 og 2012 og ég hef þegar lesið, svo það er löngu kominn tími til að sparka í eigin rass og gefa ljóðinu smávegis pláss.

Í fyrra fjallaði ég um lúmska ljóðabók eftir Braga Pál Sigurðarson sem bar þann hógværa titil Fullkomin ljóðabók. Um þá bók var margt gott að segja og ekki síst lofaði seinni hluti hennar góðu, en þar mátti lesa nýrri ljóð Braga sem báru vitni um sterkari höfundarrödd og stílræna þróun. Í lok síðasta árs kom svo út ný bók eftir Braga Pál, Hold, hjá forlaginu ÚTÚR. Þegar ég skoðaði aðra umfjöllun um bókina var nokkuð augljóst að fjölmiðlafólki fannst það aldeilis hafa fundið sniðugt teik á hana, nefnilega nektina á kápunni þar sem ljóðskáldið stendur berstrípað með svínshaus í Norðurmýrinni í Reykjavík. Sumt af því sem ég las var bókstaflega fáránlegt, svo pirrandi innantómt og vandræðalegt að ég nenni ekki einu sinni að tengja á það (Fréttatíminn, ég er að horfa á þig). Mér gekk raunar illa að finna umfjöllun þar sem útgangspunkturinn var ekki bókarkápan, fann en Víðsjá brást þó ekki frekar en fyrri daginn og hér má hlusta á viðtal við Braga Pál þar sem hann talar um eigin afstöðu gagnvart ljóðinu; Bragi talar um að hafna fegurðinni og hinu fínpússaða formi og búa þess í stað til einhvers konar beintengingarljóð þar sem textinn gengur beint inn í lesandann, laus við skrúð og skraut. Hann vilji fjalla um eigin veruleika í dag, mótsagnakenndan og hráan, frekar en festa sig í fortíðarsýn hins upphafna ljóðskálds. Hann talar um heiðarleika og vafningalausan skáldskap.

Hold er vissulega skilgetið afkvæmi Fullkominnar ljóðabókar, að því leyti að ljóðmælandinn er kunnuglegur og sama hrjúfa yfirborðið einkennir ljóðin. Hins vegar er nýja bókin hnitmiðaðri og röddin eindregnari, hún segir meira en oft í færri orðum. Vaðallinn sem einkenndi fyrri bókina er ekki lengur áberandi, en takturinn verður ekki hægari fyrir vikið heldur þvert á móti þéttari og sterkari.

Undir niðri ríkir alltaf einhvers konar kaldhæðin meðvitund um formið, um fáránleika þess að skrifa ljóð, vera enn ein röddin í kaosinu. Ljóðmælandinn rennir sér inn í fyrsta ljóðið í bókinni með upphitun á lyklaborðinu og mætir opinberlega á svæðið:

"Asdferum við semsagt að skrifa í hvítu núna?

Já
ok
gerum þetta"

(ég óska annars eftir blaðsíðutölum í næstu bók, svo hægt sé að vitna almennilega í textann!)

Röddin á bak við ljóðin vekur gjarnan athygli á sér, leyfir okkur ekki að gleyma því að við sitjum og lesum ljóðabók og stillir þannig takmörkunum formsins í kastljósið: "Ónýt orð. Afhelguð. / Fullkomin og merkingarlaus. / Sjáðu þessi tákn. / Hlustaðu á hljóðin. / Algjörlega merkingarlaus." Stundum ritskoðar röddin sig með stjörnum og við sjáum **** í stað orðanna, stundum ráðskast hún með framvinduna:

"hér er bara auð síða hehe"

Barn verður til

Flestir sem alist hafa upp á Íslandi síðustu áratugina hafa eflaust lesið einhverja bók í dúr við Svona verða börnin til, sem var til á heimili mínu og uppfræddi mig um getnað og barnsburð. Ógleymanleg er myndin af risastóru hænunni sem og hippapabbinn með krullurnar. Á skólabókasafninu var svo til bókin Ása, Jón og Agnarögn sem var ögn grafískari enda ætluð eldri börnum. Þegar ég bjó í Bretlandi fyrir nokkrum árum fékk ég nett áfall er ég komst að því að flestir þarlendir vinir mínir höfðu hvorki fræðst um kynlíf né tilurð barna fyrr en í grunnskóla, sumir jafnvel um tíu eða tólf ára aldur, þar eð foreldrunum þótti óþægilegt og óviðeigandi að ræða þennan málaflokk við börn. Alveg steikt.

Eins og sést á þessum lista frá Bókasafni Kópavogs er þónokkuð til af bókum sem ýmist útskýra líffræðina á bak við barnsfæðingu eða fjalla um það sem gerist þegar barn eignast systkini. Ég vil líka eignast systkin var mikið lesin á mínu heimili, ekki síst þegar yngsta systkinið mætti á svæðið. Fyrir síðustu jól kom hins vegar út glæný íslensk bók sem útskýrir hvernig börnin verða til og beitir annarri og fjölbreyttari nálgun; Hugrún Hrönn Kristjánsdóttir rithöfundur og íslenskufræðingur sendi frá sér bókina Hulstur utan um sál um getnað, meðgöngu og hin ólíku fjölskyldumynstur, en aðrar bækur sem í boði eru á þessu sviði eru upp til hópa afar heterónormatívar og ganga yfirleitt út frá formúlunni pabbi + mamma = barn og fjölskylda sem býr undir einu þaki. Í bók sinni tekur Hugrún dæmi um mismunandi mynstur, t.d. einstæða móður, samkynhneigð pör, stjúpfjölskyldur, ættleiðingar, fjarbúð, unga foreldra o.s.frv. og minnir þannig á að fjölskyldur eru af öllum stærðum og gerðum, fræðir lesendur um fjölbreytileikann og gefur börnum sem ekki falla inn í hið viðtekna mynstur færi á að samsama sig textanum. Líffræðin er útskýrð en einnig horft á félagslega þáttinn.

Fer vel í einni hendi: Bókaspjall um Fantasíur

Það er ef til vill að bera í bakkafullan lækinn að fjalla um hina umdeildu kvennafantasíubók í ritstjórn Hildar Sverrisdóttur, Fantasíur, en við Kristín Svava og Guðrún Elsa stóðumst auðvitað ekki mátið og hittumst yfir Fanta eftir lesturinn.

KST: Útgáfa bókarinnar var gerð heyrinkunnug einhvern tímann í vor og það komu strax fram ýmsar gagnrýnisraddir á hugmyndina. Meðal annars lýstu margir yfir áhyggjum sínum af því að það sé engin leið að vita hvort þessar fantasíur voru sendar inn af konum eða körlum, en ég efast svona frekar um það sjálf að karlmenn úti í bæ hafi beðið í röðum eftir tækifæri til að skekkja mynd fólks af fantasíuheimi kvenna. Ég efast ekki um að það megi sjá áhrif karllægs sjónarhorns í bókinni en ég held að þau hljóti að vera lúmskari en þetta.

Formáli bókarinnar er stuttur, rétt um hálf blaðsíða, en Hildur tileinkar bókina kynfrelsi kvenna og virðist þannig tengja útgáfu hennar femínískum hugsjónum. Í ljósi fyrrnefndra gagnrýnisradda er kannski eðlilegt að það sé ákveðinn varnartónn í formálanum, en að mínu mati hefði verið hægt að gera hann mun betur úr garði og bókin hefði grætt á því að hann væri ítarlegri, ræddi til dæmis nánar forsendur verkefnisins. Hildur segist til að mynda styðjast við „almenn viðmið og rannsóknir um kynferðislegan hugarheim kvenna“ en útskýrir það ekkert frekar. Hvaða viðmið og rannsóknir eru þetta?

Eins og Halla Sverrisdóttir fjallaði um í nýlegri grein á Knúz.is voru skrifaðar bækur af sama meiði í Bandaríkjunum og á Norðurlöndunum fyrir þrjátíu árum síðan, og þá í tengslum við aðra bylgju femínismans sem lagði gjarnan mikla áherslu á opinskáa umræðu um langanir og kynhvöt kvenna í samfélagi þar sem slíkt var mikið tabú. Bækur frumkvöðulsins Nancy Friday lögðu áherslu á að setja kynlífsfantasíur kvenna í persónulegt og pólitískt samhengi og dýpkuðu þannig umræðuna, ekki ósvipað og Jóhanna Sveinsdóttir gerði í bók sinni um Íslenska elskhuga sem við fjölluðum um hér í sumar. Af hverju kemur þessi bók ekki út á Íslandi fyrr en árið 2012 – er þetta sambærilegt framtak? Er þessi fantasíubók frelsandi á Íslandi í dag á sama hátt og hún var það á Norðurlöndunum og í Bandaríkjunum fyrir þrjátíu árum síðan? Ítarlegri svör við svona spurningum hefðu gert bókina mun áhugaverðari sem vitnisburð um hugsanir og viðhorf kvenna á Íslandi í dag.

Hálfgildingsjómfrýr og heterónorm: Tillögur að lausnum á sjálfsfróunarvandanum

Við rót í bókakössum í geymslu foreldra minna fyrr í sumar rakst ég á bókina A Study of Masturbation and The Psychosexual Life eftir John F.W. Meagher, M.D., F.A.C.P. Hvorki myndir né texti eru á bókarspjöldunum utan upphleypts tákns framaná fyrir miðju (sjá mynd), en bókin er útgefin af Baillière, Tindall & Cox sem munu hafa verið „medical and scientific publishers“ í London. Innan á framhlið bókarinnar er hún svo merkt Gunnari Benjamínssyni með afar virðulegum ex libris-límmiða og saurblaðið vitnar um að einhverntíma hafi hún verið seld notuð fyrir 600 krónur – ég á enn eftir að forvitnast um það við foreldrana hvort einhver velunnari hafi fært þeim bókina að gjöf eða þau keypt hana sjálf.

Það vakti semsagt forvitni mína hvað þessi ríkulega stafsetti Meagher hefði haft um málið að segja á sinni tíð, sem augljóslega var nokkru á undan okkar (kom á daginn að útgáfuárið var 1936, fyrsta útgáfa leit dagsins ljós 1924). Ekki leynir sér að vandamálið sjálfsfróun hefur brunnið á karli og að ásamt ýmsum sinna titlaskreyttu starfsbræðra hefur hann lagst í miklar pælingar og empírískar rannsóknir.

Karlinn í tunglinu

Ég tók svolitla Le Guin-syrpu nýlega og las loksins The Dispossessed, bók sem ég hef verið á leiðinni að lesa árum saman. Ég varð ekki fyrir vonbrigðum, þetta er þrælgóð bók. Söguhetjan er eðlisfræðingurinn Shevek sem fæddur er og uppalinn á Anarres, sem er tungl plánetunnar Urras. Forsagan er sú að um einni og hálfri öld áður en sagan gerist fékk hópur uppreisnarmanna á Urras að nema land á Anarres og stofna þar anarkíska nýlendu. Þessi hópur byggir svo upp samfélag í hrjóstrugu umhverfi þar sem allir hafa nóg, en bara rétt svo. Í bókinni fáum við svo að fylgjast með lífshlaupi Sheveks á Anarres og heimsókn hans til Urras, sem er kannski ekki svo ósvipuð Jörðinni, þótt ljóst sé að um allt aðra reikistjörnu er að ræða. Nokkrir Jarðarbúar koma reyndar við sögu undir lok bókar og kemur þar fram að þeir eru komnir langt að.

Heteróið og normatívisminn

Sé setningarupphafið „How do I know if I'm“ slegið inn í leitarvél Google og tillögur vélarinnar að framhaldi skoðaðar, trónir á toppnum setningin „How do I know if I'm in love“. Fast á eftir fylgir svo „How do I know if I'm gay“ (mikið er annars gaman að því að sumir ávarpi netleitarvélar svona eins og þær séu véfréttin í Delfí). Ég hef ekki kynnt mér hvaða svör internetið býður við þessum brennandi spurningum, en ætli samkynhneigðarspurningunni yrði ekki best svarað með öðrum spurningum: Hefurðu orðið skotin/n í einhverjum af sama kyni? Hefuruðu fantaserað kynferðislega um einhvern af sama kyni?

Í umræðu um samkynhneigð gegnum tíðina hefur gjarnan verið átt við samlíf karla fremur en kvenna – lög sett gegn „sódómsku“ og þess háttar, sem endurspeglar rótgróin viðhorf til mismunandi kynlífsfúnksjónar kynjanna; konan var lengst af ekki talin til gerenda og (karl)menn hafa líklega oft átt erfitt með að hugsa sér að kynlíf gæti yfirhöfuð verið stundað án hlutdeildar reðurs.

„Kynmögnuð kona sem ann manni sínum fróar honum af kostgæfni“

Einhvern tímann á síðasta ári áskotnaðist mér bókin Sjafnaryndi: Unaður ástalífsins skýrður í máli og myndum. Bók þessi kom út á Íslandi 1978 og er þýðing á The Joy of Sex sem kom út í Bretlandi 1972 og var ritstýrt af doktor Alex Comfort. Ég hafði lítið skoðað þessa bók, rétt svo gripið niður hér og þar og flissað yfir myndunum og undarlegri málnotkun, en fór að skoða hana betur í gærkvöldi. Í tilefni af degi elskenda hlýtur að vera við hæfi að birta umfjöllun um hana.

Raunhæft ástalíf

Ansi falleg bók, sjálft bandið er rautt.

Árið 1945 kom út á íslensku bók með titilinn Raunhæft ástalíf: Handbók með 11 innsigluðum litmyndum. Þýðandinn var Ásbjörn Stefánsson, sem var læknir í Reykjavík á sinni tíð (f. 1902), en útgefandi var Fræðsluhringurinn, sem ég finn hvergi að hafi gefið út fleiri bækur svo ég giska á að þýðandi hafi sjálfur gefið út. Höfundur bókarinnar er Anthony Havil.

Þessi bók, sem ég eignaðist í gær, var í íslenskri blaðaauglýsingu árið 1945 sögð fyrsta nútíma handbókin um samlíf karls og konu sem kemur út á íslensku og útgáfan hefur þótt svo umdeilanleg að skýringamyndirnar voru innsiglaðar aftast og tekið var fram í auglýsingum að bókin yrði aðeins seld fullorðnum. Ég hafði aldrei heyrt um þessa bók fyrr en ég fékk hana í hendur og hafði því auðvitað ekki hugmynd um við hverju ég ætti að búast. Vissulega var ég með ákveðna fordóma, kynlífshandbækur eru nú oft ansi kjánalegar, ekki síst ef þær eru komnar vel til ára sinna. En þegar ég fór að lesa kom þessi bók mér skemmtilega á óvart, hún er alveg ágæt að flestu leyti og greinilega skrifuð af höfundi sem vissi sínu viti.

Betra kynlíf og bólurnar burt!

Bandarískur lyfjaiðnaður er yfirþyrmandi og máttur þeirra sem þróa, framleiða og markaðsetja lyf er mikill. Hvert sem litið er blasa við auglýsingar um lyf og skjótar lausnir á hverskonar krankleika. Stöðugt er verið að reyna að selja okkur betra líf - hreinni húð, værari nætursvefn, spengilegri kropp. Og það besta er að þú þarft varla að lyfta litla fingri til þess að fá allt þetta upp í hendurnar. Guð forði okkur frá því að skipta um mataræði eða eitthvað í þá veruna- það er jú bara fyrir hippa og brjálaða vinstrimenn. Það eina sem þú þarft að gera er að leggja á minnið nokkur lyfjaheiti sem kynnt voru í auglýsingum gærkvöldsins og trítla svo til heimilislæknisins og heimta allt það sem þú telur geta bætt líf þitt til muna. Lyfjafyrirtækin næra þessa tilbúnu þörf og markaðsdeildir þeirra eru risavaxnar. Heill her manna hefur atvinnu af því að sannfæra okkur um að við þjáumst af ýmsum meinum. Þetta er unnið af krafti í gegnum alla fjölmiðla og kemur það spánskt fyrir sjónir að heilu spjallþáttaraðirnar á stóru sjónvarpsstöðunum séu skipulagðar einmitt í kringum lyf og sjúkdóma. Og vitanlega fjármagnaðar af lyfjafyrirtækjum. Holdmiklar húsmæður í Miðvestrinu hringja inn og spyrja alltof sólbrúnan lækni með snjóhvítar tennur hvernig öðlast megi dýpri fullnægingar og friða ofvirka svitakirtla. Allt á einu augabragði. Það stendur sjaldnast á svörum - og þau er oftast að finna í pilluglösum.

John Abramson starfaði lengst af sem heimilislæknir í Massachusetts en um síðustu aldamót skellti hann í lás á læknastofunni sinni og lagðist í rannsóknir á ýmsum hliðum heilbrigðisiðnaðarins - aðallega á framgöngu lyfjafyrirtækja. Afrakstur þessarar vinnu Abramsons kom út á bók árið 2004, Overdosed America. The Broken Promise of American Medicine. Hann var orðinn hundleiður á því að upplifa sig sem lítið peð í græðgisleik siðlausra stórfyrirtækja og þreyttur á að fá halarófu af fólki á stofuna sína sem heimtaði ýmis lyf sem fæst gætu gagnast því á nokkrun hátt. Hann hvatti sjúklinga sína til þess að huga að lífstílsbreytingum áður en gripið væri til lyfseðilsheftisins en talaði oftast fyrir daufum eyrum.

Það eru engin ný sannindi að lyfjafyrirtæki séu vond og gráðug og vestanhafs hafa verið skrifaðar margar bækur sem hafa það að markmiði að fletta ofan af þessu öllu saman. Abramson fer djúpt í saumana á þessum málum, tekur fyrir einstök lyf og kortleggur markassetningu þeirra og rannsóknir á raunverulegri virkni. Til dæmis nefnir hann ofnæmislyfið Claratin til sögunnar en það hefur verið í mikill notkun á Íslandi eftir því sem ég best veit. Fyrir leikmann eru þessar útlistanir kannski fullnákvæmar og ég hraðlas suma kaflana. Bókin er engu að síður furðulega spennandi. Maður verður dulítið smeikur, stöðugt á varðbergi og fer jafnvel að smíða eigin samsæriskenningar. Þær eru jú sígildur gleðigjafi.

Abramson bendir á ýmsilegt sjokkerandi og sýnir með trúverðugum hætti fram á það hverjir það eru sem raunverulega stjórna bandarísku heilbrigðiskerfi, hvers vegna það er svona dýrt og hví notendur þess bera svo lítið úr býtum. Síðan bókin kom út hefur Abramson verið vinsæll fyrirlesari og komið fram í mörgum helstu spjall- og fréttaskýringaþáttum í Bandaríkjunum. Fyrirtækin sáu sig einnig knúin til þess að bregðast við gagnrýni hans og nokkrum dögum eftir útgáfu bókarinnar tók lyfjarisinn Merck vinsælt gigtarlyf af markaði vegna mögulegra alvarlegra aukaverkana og lítillar virkni í samanburði við eldri önnur samskonar lyf - en Abramson sýnir einmitt fram á þetta í bókinni.

Fyrir þá sem hafa áhuga á heilbrigðismálum og eru orðnir leiðir á lapþunnum spennusögum sumarsins þá treysti ég mér alveg til þess að mæla með Overdozed America. Alvöru spenna og ekkert feik!

Meiri hellar, minna kynlíf

Þeir sem lágu yfir bókunum um Börn jarðar eftir Jean M. Auel þegar þeir voru litlir rétti upp hönd!

Nei, afsakið: Þeir sem lágu yfir bókunum um Börn jarðar® eftir Jean M. Auel rétti upp hönd! (Já, þetta er skráð vörumerki.)

Fyrir þá sem ekki vita þá fjalla bækurnar um konuna Aylu og manninn Jondalar, en þau eru Cro-Magnon fólk og sögusviðið er Suður- og Mið-Evrópa á ísöld. Þær fjalla um lífsbaráttu, óblíð náttúruöfl, ástir, uppfinningar og síðast en ekki síst samskipti Cro-Magnon fólksins við Neanderdalsfólk. Auel er greinilega mikill grúskari og ég las einhversstaðar að hún sé orðinn einn helsti fræðingurinn um mannlíf á ísöld. Hún skáldar að sjálfsögðu ansi mikið í eyðurnar, en kenningar hennar um hvernig lífið var þá eru a.m.k. áhugaverðar, þó mér vitrara fólk hafi sagt mér að hún sé oft komin út á hálan ís.

Fyrsta bókin, Þjóð bjarnarins mikla, kom út árið 1980 og sjötta og síðasta bókin, sem hefur ekki verið þýdd á íslensku en heitir The Land of Painted Caves á ensku, kom út á þessu ári. Þegar ég var níu ára las ég þær bækur sem þá voru komnar út upp til agna og lét mig dreyma um að eignast fjallaljón, temja villta hesta, búa til vopn úr leðurþvengjum og veiða hýenur og púmur.

(Svona eftir á að hyggja finnst mér kannski svolítið skrýtið að foreldrar mínir hafi ekkert fett fingur út í þennan lestur minn á þessum aldri, því bækurnar eru öðrum þræði afar erótískar og eiginlega ljósbláar. Miklu púðri er t.d. eytt í að lýsa því hversu vel vaxinn niður hann Jondalar er og hversu fimlega hann kann að beita bæði fingrum og tungu. Ástarleikjum hans og Aylu er lýst í minnstu smáatriðum, en hann leiðir hana í allan sannleikann um holdlegar nautnir. Annars man ég reyndar ekki til þess að nokkur fullorðinn hafi nokkurn tímann reynt að skipta sér af því hvað ég las og hvenær, fyrir utan konuna á bókasafninu í Melaskóla, en hún ætlaði ekki að vilja lána mér Mávahlátur því henni fannst ég of lítil. Ég þráaðist samt við og ég man að hún rétti mér hana og fussaði um leið.)

Þó það séu mörg ár síðan ég skildi við Aylu og Jondalar síðast þá sperrti ég nýverið eyrun þegar ég heyrði að síðasta bókin væri að koma út. Bókin fékk arfaslaka dóma, en ég keypti hana samt, því mig langaði að vita hvernig ævintýrið um æskufélagana endar.

Og ég varð fyrir fáránlegum vonbrigðum. Raunar svo miklum að ég nennti ekki að klára bókina. Hún er held ég rúmar 600 blaðsíður (ég keypti hana á kyndilinn svo ég er ekki alveg með það á hreinu), en það gerist eiginlega ekki neitt í henni (eða a.m.k. ekki í fyrri helmingnum sem ég er búin að lesa). Auel er líka afar slakur penni og hún skilur ekkert eftir handa lesandanum að ráða í. Margar senur voru á þessa leið:

Ayla vildi láta í ljós aðdáun sína á X án þess að vekja athygli hinna svo hún brosti fallega til hans. X sá bros Aylu og áttaði sig á því að hún vildi láta aðdáun sína í ljós án þess að vekja grunsemdir. Y sá Aylu brosa og viðbrögð X fór ekki framhjá henni og hún gladdist yfir því að Ayla hefði kosið þessa leið til að láta X vita af aðdáun sinni.

Auel hefur víst rannsakað söguslóðir (þar sem nú er Frakkland) nákvæmlega, sem skín allt of vel í gegn í bókinni. Því óburðugur söguþráðurinn virðist varla vera nema afsökun til þess að þvæla söguhetjum úr einum máluðum helli í annan. Auel lýsir svo hverju einasta málverki í hverjum einasta helli af sársaukafullri nákvæmni auk þess að lýsa lyktinni og bergmálinu og berginu o.s.frv.

Og svo veit ég ekki hvort minnið hafi svikið mig og bækurnar ekki jafn blautlegar og mig minnti eða hvort Auel sé vaxin upp úr kynlífsáhuganum (hún er orðin 75 ára), en ég var búin með nákvæmlega 25% af bókinni þegar fyrsta kynlífssenan kom. Og Ayla og Jondalar voru rétt að komast í gírinn og hefja seinni hálfleik þegar þau voru trufluð.

En ég gafst s.s. upp á bókinni og veit því enn ekki hvernig vegferð þeirra lýkur, og efast um að ég nenni að taka upp þráðinn og þræla mér í gegnum hana til að komast að því.

Það er kannski rétt sem sumir segja um að maður eigi að láta vera að lesa aftur bækurnar sem maður dýrkaði í æsku?

Hallærislegar kynlífslýsingar - vafasamur heiður

Nú er búið að tilnefna þá rithöfunda ársins sem þykja hafa skrifað hvað ömurlegastar kynlífslýsingar.  Listinn er birtur á bókasíðu The Guardian og þar má meðal annars finna Nick Cave og Philip Roth ásamt Goncourt-verlaunahafanum Jonathan Littell.  Í nýjustu bók Roths "The Humbling" birtist gamall leikari, Simon, sem tekst að snúa lesbískri konu til gagnkynhneigðar (ég ímynda mér bara hvað þetta er kjánalegt enda hef ég ekki lesið bókina)  og í bók Nicks Caves, "The Death of Bunny Munro", sem fjallar (að sögn þeirra sem lesið hafa) um kynóðan farandsala er víst alveg grátlega hallærisleg kynlífslýsing. Þessar tilnefningar munu þó ekki síður en aðrar tilnefningar gleðja útgefendur og höfunda sem þrá athygli, og við vitum öll að kynlíf selur hvort sem því er vel eða illa lýst. Útgefandi bókar Caves hjá forlaginu Canongate skálaði fyrir tilnefningunni og sagðist hafa orðið fyrir vonbrigðum ef bókin hefði ekki lent á listanum.

Þórdís Gísladóttir

Njósnari í húsi ástarinnar

Varla þarf að minna lesendur á að Góði hirðirinn er gullnáma fyrir bókaunnendur, þar bíða ljóðabókafíklar í röðum eftir dagsskammtinum þegar búðin opnar og oftar en ekki má gera afar góð kaup, Kolaportið er eins og hver önnur góðærisbúlla í samanburði. Í einum leiðangrinum í Góða hirðinn fjárfesti ég í bókinni Unaðsreitur eftir hina alræmdu Anaïs Nin en um er að ræða þýðingu á smásagnasafninu Delta of Venus sem kom út árið 1977 en gleðisögurnar þrettán sem það inniheldur eru hinsvegar mun eldri. Þær eru skrifaðar á fimmta áratug tuttugustu aldarinnar fyrir ónefndan safnara erótískra sagna sem borgaði rithöfundum fyrir sögur "til einkanota". Höfundarnir fengu þau fyrirmæli að forðast ljóðrænu og slíkt óþarfa flúr og einbeita sér frekar að opinskáum og refjalausum kynlífssenum.

Lífið þenst út og skreppur saman í hlutfalli við kjarkinn skrifaði Anaïs Nin einhversstaðar og það er óhætt að segja að hún hafi lifað í samræmi við það. Hún var gift tveimur mönnum í einu og var þar fyrir utan orðuð við marga, ekki síst rithöfundinn Henry Miller en margir muna eflaust eftir hinni ögn tilgerðarlegu mynd Henry and June eftir Philip Kaufmann sem gerði sambandi þeirra skil og í þeirri mynd er Nin jafnframt orðuð við June, eiginkonu Henrys en það fer hinsvegar tvennum sögum af því hvort þær hafi átt í ástarsambandi í raunveruleikanum.

Einhvern tímann fyrir löngu las ég þessar erótísku sögur og ég hafði satt best að segja áhyggjur af því að þær hefðu ekki elst sérstaklega vel. Í minningunni voru þær upphafnar og tilgerðarlegar og ekkert sérlega krassandi. Margt hefur jú gerst síðan í erótískum skrifum kvenna, Erica Jong og Nancy Friday hafa staðið vaktina, svo ekki sé minnst á franska kúratorinn Catherine Millet sem vakti mikla athygli fyrir vægast sagt opinskáar endurminningar sínar af kynlífssviðinu sem eru reyndar merkilega leiðinlegar, svona miðað við efniviðinn. Það er skemmst frá því að segja að skáldskapur Anaïs Nin er ennþá heillandi og ekki jafn væminn og mig minnti, sögurnar eru margar hverjar ennþá býsna ögrandi. Þær eru bæði fallegar og hættulegar, sjónarhornið er oft óvenjulegt og það er augljóst að höfundurinn hefur haft bæði næmt auga og smekk fyrir möguleikum munúðarinnar sem er afar hressandi núna á gósentímum vélræns leiðindakláms. Í dagbók sinni ávarpar Anaïs Nin nafnlausa kaupandann að erótísku sögunum fyrir hönd skáldanna sem vinna fyrir hann og gerir lítið úr áhuga hans á óskáldlegum samfaralýsingum:

"Kæri safnari. Við hötum yður. Kynlíf missir allan mátt sinn og töfra þegar það verður of berort, tæknilegt eða ýkt, þegar það verður að vérænni þráhyggju. Það verður leiðinlegt. Þér hafið kennt okkur betur en nokkur annar hversu rangt það er að blanda það ekki með tilfinningum, hungri, girnd, losta, duttlungum, hugdettum, tengslum milli manna og dýpri samböndum sem breyta lit þess, bragði, hrynjandi og áhrifamætti.

Þér vitið ekki hvers þér farið á mis með þessum smásjárathugunum yðar á kynferðislegum athöfnum og útilokið þar með þá þætti sem eru eldsneyti þess, sem tendra athafnirnar; hið skynræna, hugmyndaflugið, rómantíkin og hið tilfinningalega. Það er þetta sem veitir kynlífinu síbreytileika sinn og hárfín blæbrigði og er hinn eiginlegi lostavaki þess. Þér eruð að setja tilfinningaheimi yðar takmörk. Þér látið hann þorna upp, visna í hel og þér tæmið úr honum hvern blóðdropa.

Ef þér nærðuð kynlíf yðar á allri þeirri spennu og ævintýrablæ sem ástin veitir því, yrðuð þér getumesti karlmaður heimsins. Uppsprettni kynferðislegrar orku er forvitni, ástríða. Þér eruð að horfa á hinn veika loga hennar kafna. Kynlíf þrífst ekki á einhæfni. Án tilfinninga, ímyndunarafls, uppátækja og síbreytilegs hugarástands, yrðu engar nýjungar í rúminu. Kynlíf verður að blanda með tárum, hlátri, orðum, fyrirheitum, árekstrum, afbrýðissemi, öfund; öllu því kryddi sem fylgir ótta, ferðum til útlanda, nýjum andlitum, sögum, frásögnum, draumum, hugarórum, tónlist, dansi, ópíumi og víni." (úr formála Unaðsreits, þýð. Guðrún Bachmann).

Er ekki margt til í þessu?

Delta of Venus má lesa í heild sinni hér.

Er ég kynóð? - The Housewife's Handbook on Selective Promiscuity

Á randi um kákustíga gegnis.is komust við að því að á Þjóðarbókhlöðunni má finna bók með yfirskriftina: Er ég kynóð? Okkur fannst titillinn forvitnilegur og langaði að vita hvernig kynæði lýsir sér, þannig að við ákváðum að ekki væri annað fært en að við myndum kynna okkur sögu bókarinnar og glugga í verkið. Umrædd bók er geymd á ekki ómerkari stað en í Þjóðdeildinni, þar sem gáfumenni og eigulegir sérvitringar af ýmsum kalíberum sitja lotnir með hnyklaðar brýrnar og það var ekki laust við að hjartað slægi ofurlítið örar en venjulega þegar bókavörðurinn færði okkur þessa litlu og sakleysislegu bók, hún er bundin í brúnt band með leðurkili. Minnir jafnvel á ljóðasafn eins af þjóðskáldunum.

Áður en lengra haldið og vikið að efnistökum höfundar er best að segja forvitnum lesendum aðeins frá þessari bók og merkri sögu hennar. Höfundurinn notaði dulnefnið Rey Antony og hét í raun Lillian Maxine Serett, en var einnig þekkt undir nafninu Maxine Sanini og var fimm barna móðir. Auk þess að skrifa bókina flutti hún fyrirlestra um kynlíf. Þekktust er hún fyrir fyrrnefnda bók sem heitir á íslensku Er ég kynóð? Og kom út hérlendis 1973 en ritið kom út árið 1962 í Bandaríkjunum. Bókin hefur síðan verið kölluð eitt merkara kynlífsrit Bandaríkjamanna, og hún eldist að okkar mati býsna vel.

Þessi sakleysislega bók er einnig þekkt fyrir það að hæstiréttur Bandaríkjanna dæmdi útgefandann, Ralph Ginzburg, sem lést á áttræðisaldri í hittifyrra, til fangelsisvistar fyirir útgáfu þessarar sóðabókar. Hann var sama tíma dæmdur fyrir að gefa út tímaritið Eros með nektarmyndum en einnig birti hann skopmyndir af Bandaríkjaforseta í afkáralegum stellingum svo fátt eitt sé talið. Ginzburg var einn þeirra sem áttaði sig snemma á því að kynlíf selur. Enda vissi hann jafn vel og við að um er að ræða vinsælustu þjóðaríþrótt allra þjóða, þjóðarbrota og minnihlutahópa. Við vörnina hélt Ginzburg því meðal annars fram að hlutverk kvenna í kynlífinu væri víða misskilið og að konur hefðu að sjálfsögðu sama rétt á almennilegu kynlífi og karlar. Þetta þótti siðprúðum Bandaríkjamönnum upp úr 1960 vægast sagt ekkert sniðugt. Bókin var metin alltof dónaleg, sögð algerlega án bókmenntalegs gildis og útgefandinn var sem fyrr segir sendur í fangelsi.

En nú skal vikið að efni bókarinnar Er ég kynóð? eftir Lillian Maxine Serett sem skrifaði undir dulnefninu Rey Anthony. Íslenska þýðingin kom út árið 1973 í bókaflokknum "svörtu bækurnar" sem Skemmtiritaútgáfan gaf út, en hún ku hafa verið á vegum bókaforlagsins Skjaldborgar og einbeitti Skemmtiritaútgáfan sér að bókmenntum sem iðulega hafa verið kenndar við sjoppumenningu. Þýðingin á titlinum er býsna villandi en á frummálinu heitir bókin The Housewife's Handbook on Selective Promiscuity sem mætti kannski snara sem Handbók húsmóðurinnar í sjálfvöldu fjöllyndi, en titlarnir hafa yfir sér léttan sjálfshjálparblæ. Í raun er nokkuð erfitt að flokka þessa bók, hún er skáldsaga en hinsvegar að sögn byggð á ævi höfundarins. Líklegast myndi hún samkvæmt nýjustu skilgreiningum geta talist til skáldævisagna. En hún er líka sjálfshjálparbók að því leyti að hér er verið að leiðbeina konum á kynlífssviðinu og þar er ekki skafið af hlutunum, enda má líta á bókina sem klámrit og það virðast íslensku útgefendurnir hafa gert. Á Íslandi verður þessi bók sjoppurit og hefur yfir sér tígulgosalegt yfirbragð, með svartri glanskápu og káputeikningu af glaðbeittri stúlku í faðmi karlmanns á góðri stund.

Höfundurinn rekur hér ævi sína frá fæðingu til tæplega fertugs og er óhætt að segja að mörg kynlífsfjaran sé sopin á þessu tímabili, en sögukona giftir sig nokkrum sinnum, eignast ófá börn sem erfitt reynist að feðra, gerir ýmsar tilraunir og lendir líka ósjaldan í klandri og fordómum. Stíll bókarinnar er blátt áfram, nánast klínískur, kynfæri og kynferðisathafnir fá til dæmis oftar en ekki að halda sínum latnesku fræðiheitum. Rauði þráður bókarinnar er þó ekki beinlínis þessi kynlífsrannsóknarleiðangur sem slíkur, heldur öllu heldur sjálfsuppgötvanir höfundar og baráttan gegn fordómum samfélagsins. Þegar líða tekur á bókina uppgötvar höfundurinn að kröfur hennar til kynlífs eru líklegast meiri en gengur og gerist meðal kvenna á hennar tíma og mun meiri en fólki finnst við hæfi, en bæði þáverandi eiginmaður hennar og móðir hvetja hana til þess að leita læknis vegna þessa. Vandamál hennar liggur í því að hún vill helst njóta ásta að minnsta kosti tvisvar til þrisvar í viku, en hina eftirsóttu "útrás" fær hún hinsvegar ekki við venjulegar samfarir, til þess þarf hún svokallaða clitoris-ertingu sem maðurinn hennar er ekkert sérlega hrifinn af og sinnir engan veginn sem skyldi. Við bendum á til gamans að orðið “útrás” hefur greinilega haft aðra merkingu á þessum árum og á líklegast lítið skylt við athafnir útrásarhersins sem reikar nú eirðarlaus um heiminn á krepputímum í krumpuðum Bossjakkafötum. Þetta skeytingarleysi eiginmannsins leiðir auðvitað til endalausra ónanerínga og slíkar athafnir tekja sumir hljóta að benda til kynæðis hjá konum og þýðandinn sýnir nokkuð innsæi með því að spyrja hinnar miðlægu spurningar í titli bókarinnar – Er ég kynóð?. Meginvandamálið er sumsé að einungis fáir af hennar fjölmörgu ástmönnum eru færir um að fullnægja henni og hún spyr sig hvort skýringuna megi mögulega finna í hennar eigin kröfuhörku á kynlífssviðinu.

Og höfundurinn veltir ýmsum öðrum málum fyrir sér. Henni finnst til dæmis furðulegt að maðurinn skuli leggja svo mikla áherslu á hvatvísi og náttúrulegheit þegar kemur að kynlífsiðkan, kynlíf finnist fólki að eigi helst að stunda málalengingalaust og án undirbúnings eða hjálpartækja. Höfundurinn er ósammála þessu viðhorfi og segir meðal annars máli sínu til stuðnings:

"Fólk byggir sér hús til að loka kuldann úti, drepur dýr til að skýla sér með skinnum þeirra, framleiðir vélar, sem geta siglt á hafinu eða flogið í loftinu. Í þessum efnum ræðst maðurinn gegn náttúrunni. Hvers vegna á hann þá að halda sig fast við eitthvað náttúrulegt þegar um kynlífsvenjur er að ræða? Mér fannst það liggja í augum uppi, að allt það, sem gæti gert mér kynlífið betra og unaðsríkara, væri eðlilegt og æskilegt."

Þess má geta að þessi röksemdafærsla kemur upp í sambandi við deilur um notkunargildi sleipiefna. En hugmyndirnar hafa þó mun meira gildi og liggja til grundvallar persónulegri heimspeki höfundarins, hún telur það hreina fásinnu að láta eðlishvötina ráða. Að hennar mati er það í raun jafn mikil klisja og það að telja að kynmök í hjónabandi séu óhjákvæmlega óspennandi og bragðdauf. Það á að undirbúa kynmök af skynsamlegu viti og helst nokkra daga fram í tímann sé hægt að koma því við. Þessi nákvæmni og skipulagsárátta í tengslum við ástalífið leiðir síðan til spurningarinnar um kynæði. Er þessi árátta konunnar kannski í hæsta máta óeðlileg? Hún veltir ástinni líka heilmikið fyrir sér og kenningar hennar um hana eru fallegar, en um ástina segir hún meðal annars:

"Við tölum um að vera ástfangin - og ástsjúk. Við heyrum líka sagt: - Ég er skotin í honum, en ég elska hann ekki. Við gerum ástina að einhverju bindandi, og þess vegna finnst manni, sem verður skotinn í stúlku, að hann megi til með að kvænast henni. Annars verður hann fyrir aðkasti, tvær manneskjur mega ekki láta sér þykja vænt hvorri um aðra án þess að lenda í gininu á fjármálamaskínu þjóðfélagsins. Við ættum að ala börn okkar upp til að njóta þeirrar ábyrgðar, sem lífið leggur fullorðnu fólki á herðar, en þess í stað gerum við ábyrgðina svo fráhrindandi, að enginn fær notið hennar. Og svo höfum við allskonar lög og tilskipanir, til að þvinga fólk. Ást er sú umhyggja, sem við sýnum nýfæddu barni, sú umhyggja sem við sýnum móður okkar, sú umhyggja sem við sýnum manninum, sem við sængum hjá. Þessi þrennskonar ást er ein og söm. Við breytum aðeins á mismunandi vegu eftir þrennskonar aðstæðum Við höldum, að ástin sé mismunandi, en svo er ekki. Ástin er missterk, en um annan mun er ekki að ræða"

Það má segja að þessar hugmyndir Rey Anthony séu einnig niðurstaða bókarinnar, og þeirrar sjálfskoðunar sem þar fer fram, og svarið hlýtur því að vera, nei, hún er ekki kynóð. Ástin er að hennar mati lífsskoðun. Við elskum meira eða minna alla sem á vegi okkar verða, svona þannig séð. Ástin verður því aldrei einungis holdleg og eðlistengd en í lokaorðum bókarinnar segir hún:

"Aftur og aftur reyndi ég það, að kynlíf - sem öldum saman hefur verið talið eingöngu holdlegs eðlis - er jafnframt einn af þeim andlegu hápunktum, sem skyni gætt fólk getur náð. Því er óhætt að segja - og það var mér mikil ánægja að sannreyna - að fólkið er skapað í mynd félagslynds guðs"

Þar hafið þið það – hið svokallað kynæði er þegar öllu er á botninn hvolft frekar meinlaus sjúkdómur en hann leggst þó greinilega afar misharkalega á þá sem fyrir honum verða. Og auk þess hafa viðhorf þjóðfélagsins sitthvað að segja um alvarleika sjúkdómsins.

Þórdís og Þorgerður