Safarík en þó ekki svo safarík bók um góðan höfund

Þegar ég var tvítug og vann í bókabúð og drakk bjór á Sirkus allar helgar og vissi ekki alveg hvert lífið ætlaði með mig fór ég eitthvert kvöldið í Vídeóheima sálugu og valdi mér spólu sem varð ein af mínum uppáhaldsuppáhaldsuppáhaldsmyndum og talaði beint til mín í eftir-unglingsára-limbóinu. Þetta var myndin Ghost World með Thoru Birch, Steve Buscemi og Scarlett Johansen í aðalhlutverkum, en fyrir utan eftirlætisspólur bernskuáranna (eins og The Goonies og Muppet Christmas Special) eru afar fáar myndir sem ég hef séð jafnoft. Þegar ég var komin í háskóla tveimur árum síðar valdi ég mér Ghost World sem ritgerðarefni, var þá nýkomin með sjónvarp með innbyggðu DVD-tæki sem kostaði 16.000 íslenskar krónur (á gengi ársins 2003 ...) og var dýrasti gripur sem ég hafði keypt mér fyrir utan fartölvuna, og festi að sjálfsögðu kaup á myndinni á DVD til að geta analýserað hana. Þetta voru fyrstu kynni mín af myndasöguhöfundinum Daniel Clowes, en þegar ég byrjaði að skoða myndasögur af einhverri alvöru stuttu síðar leitaði ég bókina Ghost World að sjálfsögðu uppi. Clowes skrifaði handritið að myndinni ásamt leikstjóranum Terry Zwigoff; bókin kom út 1997 en myndin fjórum árum síðar.

Hr. Daniel Clowes

Það var eitthvað í Clowes sem ég tengdi strax við; eitthvað sem tengist því að hann skrifar/teiknar fólk sem er á jaðrinum, fólk sem skilur ekki alveg hvað 90% mannkyns er að pæla, fólk sem gerir sjálfu sér erfitt fyrir, fólk sem engist um af illskilgreinanlegri þrá eftir einhverju sem það veit ekki alveg hvað er. Enid, aðalpersónan í Ghost World, er föst í limbóinu mitt á milli æskunnar og fullorðinsáranna og mátar hlutverk og persónuleika á hverjum degi. Sambandið við bestu vinkonuna Beccu er farið að trosna og þegar Enid hittir hornótta tónlistarnjörðinn Seymour finnst henni hún hafa fundið sér verkefni, viðfangsefni, einhvern fastan punkt. Við sögu koma alls kyns frábærar persónur eins og satanistarnir á kaffihúsinu, bældi vinurinn Josh sem vinnur á bensínstöð, að ógleymdri hinni dásamlega hryllilegu Robertu sem kennir Enid myndmennt í sumarskólanum og byrjar á að sýna vídeóverk sitt, "Mirror, Father, Mirror", sem er toppurinn á tilgerðarlegu listagríni. Eins og hún segir við bekkinn: "I like to show it to people that I'm meeting for the first time because I think it says so much about who I am and what it feels like to inhabit my specific skin." Bókin og myndin eru reyndar uppfullar af frábærum setningum sem gott er að grípa til: "High school is like the training wheels for the bicycle of real life," segir óþolandi skólasystir í útskriftarræðu á meðan Becca og Enid ranghvolfa í sér augunum. "I can't relate to 99% of humanity," segir Seymour - ég veit!

En allavega - meiningin var ekki að fara út í langar lýsingar á Ghost World heldur fjalla örlítið um Daniel Clowes, eða réttara sagt um bók um hann sjálfan sem ég keypti mér í Edinborg. Þetta er bókin The Art of Daniel Clowes: Modern Cartoonist í ritstjórn Alvins Buenaventura. Mjög flott hönnuð og ríkulega myndskreytt eins og tilefni er til; hér komast Clowes-nördar í feitt. Bókin samanstendur af mjög miklu myndefni, sjö greinum og löngu viðtali við herra Clowes. Ferill hans er rakinn frá því hann útskrifaðist úr Pratt Institute í New York árið 1984 og allt fram til ársins 2012 - og reyndar fáum við líka að sjá bernskuverk eftir teiknarann. Það er ítarleg umfjöllun um Eightball-blaðið sem Clowes byrjaði að gefa út á níunda áratugnum og svo um stóru bækurnar sem komu seinna meir.

Greinarnar eru misgóðar og misáhugaverðar; viðtalið fannst mér eiginlega mest djúsí en ein greinin er óþolandi tilgerðarleg og flestar eru þær frekar rýrar að innihaldi. Ég bjóst við og vonaðist eftir meiru.

Að lesa eða lesa ekki?

Þeir sem fylgjast með bókmennta- og kvikmyndaumræðunni í Bandaríkjunum gætu hafa rekið augun í umfjöllun um Orson Scott Card á síðustu vikum. Þessi bandaríski vísindaskáldsöguhöfundur hefur verið að í þrjátíu og fimm ár og er líklega þekktastur fyrir bókaflokkinn vinsæla um Ender, en kvikmynd sem byggð er á fyrstu bókinni - Ender's Game - er væntanleg í bíó fyrir næstu jól. Það er óbeint þess vegna sem Orson Scott Card er nú ræddur fram og til baka á hinum ýmsu vefsíðum - margir hafa nú uppi háværar kröfur um að fólk sniðgangi myndina og hætti að kaupa bækur höfundarins. Ástæðan er ógeðfelld hómófóbísk orðræða Scott Card, sem hefur ítrekað haldið því fram að samkynhneigð sé óeðli eða erfðafræðileg brenglun, og lýsti því m.a. yfir að kollsteypa ætti hverri þeirri ríkisstjórn sem samþykkti ein hjúskaparlög öllum til handa, auk þess sem hann er þess fullviss að samkynhneigðir karlmenn hafi upp til hópa verið misnotaðir kynferðislega sem börn og séu þess vegna með "brenglaða" kynvitund. Jebbs, svona frekar viðbjóðslegur málflutningur heilt á litið. Scott Card er mormónatrúar og reyndar hvorki meira né minna en afkomandi Brigham Young.

Ender's Game hefur selst í bílförmum

Þessi umræða tengist spurningu sem hefur verið mér hugleikin síðustu misserin; hvort persónuleiki eða skoðanir höfunda hafi, eigi að hafa eða eigi ekki að hafa áhrif á viðbrögð manns við verkum þeirra. Það er að segja, hvort hið ytra skarist við verkið sjálft. Hvort heimurinn sem er skapaður í bók geti staðið einn og sjálfur eða hvort maður lesi alltaf í stærra samhengi. Er maður að kvitta undir skoðanir sem manni þykja ógeðfelldar ef maður kaupir, les og jafnvel nýtur bóka eftir fólk sem vafasöm viðhorf? Þessar pælingar eiga að sjálfsögðu líka við um annað listafólk, kvikmyndagerðarfólk (barnanauðgarinn Roman Polanski kemur strax upp í hugann), tónlistarmenn og svo framvegis.

Stundum fæla yfirlýsingar rithöfunda mann frá bókum sem maður hefur ekki lesið. Mig til dæmis langar ekki að lesa neitt eftir enska höfundinn Martin Amis því ég hef aldrei lesið svo mikið sem hálfa grein eftir hann eða viðtal við manninn án þess að langa til að sparka í vegg. Ég get ekki ímyndað mér að maður sem hefur jafnhaturs- og hrokafullar skoðanir um alla aðra en hvíta forréttindakarlmenn geti haft neitt sniðugt eða merkilegt að segja mér um mannfólkið, hvort sem það er uppskáldað eður ei. En ég hafði heldur aldrei lesið neitt eftir hann þegar ég komst að því hvað mér þykir hann hroðalegur - hvernig hefði mér liðið ef bækurnar hans hefðu verið í uppáhaldi hjá mér?

Það er nefnilega aðeins flóknara með höfunda sem maður heldur þegar upp á.

Bak við tjöldin...eða tjaldið

Marilyn alltaf spræk...

Bækur sem segja frá því sem gerist á bak við tjöldin eru oft skemmtilegar og sjálf er ég sérstaklega svag fyrir þeim sem segja frá gerð sögufrægra kvikmynda. (Reyndar hef ég líka mjög gaman af heimildarmyndum um sama efni – sem oft eru þegar vel tekst til ekki síðri en upprunalegu kvikmyndirnar – hér mætti t.d. nefna Heart of Darkness (1991) um gerð Apocalypse Now og Burden of Dreams um gerð Fitzcarraldo (1982)). Stundum eru slíkar bækur skrifaðar af leikstjórum eða framleiðendum sem annað hvort birta dagbækur skrifaðar meðan á vinnslu kvikmynda stendur eða þá að þeir líta um öxl, löngu eða stuttu síðar. Stundum eru það svo kvikmyndafræðingar eða hreinlega áhugamenn um kvikmyndir sem grafa upp staðreyndir og slúður um gerð frægra mynda – en ekki er síður skemmtilegt þegar einhverjir sem spila jafnvel litla rullu við gerð kvikmyndarinnar segja frá sínu sjónarhorni sem oft er þá óvenjulegt og áhugavert.

Tvær (mis)hressar ævisögur

Winters með Coleman (hér er hún greinilega komin yfir feimnina)

Frá síðustu færslu um Stephen Fry stíg ég skref aftur um áratugi í ævisögur leikkvenna sem löngu eru horfnar af sjónarsviðinu. Ég hef verið spennt fyrir skemmtilegum æviminningum frá því að ég var barn – ekki endilega íslenskum (þótt þær séu nokkrar frábærar) en sérstaklega þeim sem lýstu á lifandi hátt heimi sem var fjarlægur en ég þó tengdi við. Íslensku minningarnar voru oft hvorugt – ég tengdi lítið við þær (vissi ekki hverjir Ási í Bæ eða Jónas frá Hriflu voru) en þótti þær heldur ekki nógu framandi þar sem þær sögðu gjarnan frá böllum á Borginni og spássitúrum niður Laugaveginn. Hrifnust var ég af æviminningum gamalla Hollywoodleikara enda var ég mikill aðdáandi þeirra og safnaði úrklippum af stjörnum eins og hinum fögru hjónum Vivien Leigh og Laurence Olivier, Grace Kelly, Audrey Hepburn og Cary Grant.

Shelly Winters í góðum gír

Sæborgarblogg

Teikningin á kápunni er eftir Ingu
Maríu Brynjarsdóttur.

Síðasta haust kom fræðibók Úlfhildar Dagsdóttur, Sæborgin: Stefnumót líkama og tækni í ævintýri og veruleika, út hjá Háskólaútgáfunni. Ég hef legið í henni undanfarna daga og er haldin gríðarlegri þörf fyrir að tjá mig í löngu máli um þetta allt saman. Ég skal þó reyna að hemja mig, það er hreinlega ekki hægt að segja frá öllu vegna þess að það er farið svo víða í þessari bók. Ástæða þess er ekki síst sú að Úlfhildur gengur út frá mjög víðri skilgreiningu Donnu Haraway á sæborginni; að sæborgin geti „verið hverskyns gervivera, vélmenni, gervilíf eða jafnvel bara gervigreind, hvort sem um er að ræða samruna manneskju og vélar á beinan eða óbeinan hátt eða hreinan gerviskapnað“ (Sæborgin, bls. 29). Þannig verða ólíkustu fyrirbæri að viðfangsefni hennar: Gereyðandinn, fegrunaraðgerðir, stjórnun og eftirlit, sæberpönk, krufningar, gen, siðfræði, sjálfsveran, brjálaði vísindamaðurinn Frankenstein og Björk – í raun allt sem tengist líkamanum sem átt er við. Þegar kemur að sæborginni hætta tækni og mennska, karlkyn og kvenkyn að vera andstæður og mörkin verða óljós, athygli manns er dregin að því að líkaminn ferli fremur en fasti.

Stofnunin og mæðraveldið

Undanfarið hef ég verið að lesa á kyndlinum tvær skáldsögur sem hafa verið lengi á leslistanum og eiga ýmislegt sameiginlegt. Þær eru báðar af þeirri tegund sem lendir gjarnan á listum yfir hundrað bestu bækur 20. aldarinnar, þær eru báðar frá 1962, þær fjalla báðar um samskipti einstaklingsins við yfirvaldið og það hafa verið gerðar frægar kvikmyndir eftir þeim báðum; A Clockwork Orange eftir Anthony Burgess og One Flew Over the Cuckoo´s Nest eftir Ken Kesey (myndarlega manninn með pípuna hér til vinstri).

Ég hafði gaman af A Clockwork Orange, sérstaklega rússneskuskotna nadsat-slangrinu sem talað er í þessari dystópísku veröld og setur mark sitt á frásögnina, en plottið greip mig ekki sem slíkt og mér fannst endirinn ósannfærandi (rétt eins og bandarísku útgefendum Burgess, sem og Stanley Kubrick, sem slepptu síðasta kaflanum). Ég man reyndar ekki eftir neinni bók þar sem mér hefur þótt uppljómun syndara í blálokin sannfærandi, sem er það sem á sér stað í A Clockwork Orange. (Eitthvað svipað gerist í Les Liasions Dangereuses, sem Guðrún Elsa skrifaði um fyrr í vikunni, og af líkum ástæðum fór endirinn á Glæp og refsingu rosalega í taugarnar á mér á sínum tíma.) Gaukshreiðrið er hins vegar mun dramatískari bók og olli mér á endanum mun meiri óþægindum en ofbeldið og djöfulgangurinn í Burgess.

Söguþráðurinn hljómar sennilega kunnuglega fyrir marga. Gaukshreiðrið gerist á deild á geðsjúkrahúsi þar sem valdasjúka hjúkrunarkonan Ratched ræður ríkjum. Hún stjórnar mönnunum á deildinni með járnhendi í flauelshanska, etur þeim saman, niðurlægir þá og og kúgar með útsmognum sálfræðihernaði. Sögumaðurinn er Chief Bromden, hálfur indíáni og tröll að vexti, sem þykist vera mállaus og heyrnarlaus en fylgist náið með því sem á sér stað. Einn daginn kemur nýr vistmaður á deildina, hinn rauðhærði og tattúveraði McMurphy, sem hefur tekist að svindla sér út úr fangelsi þar sem hann sat inni fyrir kynferðisglæp og inn á geðsjúkrahús í staðinn. McMurphy er hress, blátt áfram og blygðunarlaus töffari, semsagt allt sem hinir vistmennirnir eru ekki. Koma hans hleypir lífinu á deildinni í uppnám og endar á að frelsa mennina undan yfirráðum Ratched hjúkrunarkonu og eigin veikleikum.

Jólafixið

Eins og kunnugt er eru jólin sá tími þar sem ósentímentalasta fólk leggur sig eftir alls konar hefðum sem oft eru annað hvort væmnar eða skrítnar eða hvort tveggja. Ætli þessar hefðir séu ekki oftast tengdar mat og drykk, en sumir hafa það líka fyrir sið að lesa ákveðnar bækur eða horfa á ákveðnar bíómyndir um jólin. Einu sinni tókst mér að sögn konu nokkurrar að eyðileggja fyrir henni jólin með því að neita að lána henni eintakið af Fanny og Alexander. Ég gaf mig ekki, enda kalin á hjarta og loppin. Gott er að eiga Ríkissjónvarpið að þegar kemur að kvikmyndahefðum um jólin því það sýnir yfirleitt sömu myndirnar jól eftir jól. Hver man ekki eftir myndum á borð við Engin jól án Bassa og Jólaósk Önnu Bellu?

Eitt skemmtilegasta jólaverk sem ég þekki er smásagan / stuttmyndin The Junky´s Christmas, sem ég hef reyndar aldrei séð í Ríkissjónvarpinu. Smásagan er eftir mann sem maður hefði varla tengt við jólalega tjáningu frekar en...tjah, Bob Dylan eða Guðberg Bergsson, það er bandaríska rithöfundinn William S. Burroughs.

Börnin í svínastíunni

Susanna Alakoski

Tilkynnt var á dögunum að kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs 2011 falli í skaut Pernillu August fyrir myndina Svínastíuna (s. Svinalängorna). Ég taldi því ekki seinna vænna að skella í umfjöllun um bók Susönnu Alakoski, sem myndin er byggð á og ég hef einmitt nýlokið við. Myndin verður sýnd áfram í Bíó Paradís í Reykjavík, að minnsta kosti út þessa viku.

Bækur og bíó á RIFF

Það gengur á með hátíðum. Nú á fimmtudagskvöldið byrjaði kvikmyndahátíðin RIFF og næstu vikuna verður áfram gósentíð en jafnframt krónískur valkvíði hjá kvikmyndaáhugafólki. Þeim sem hafa áhuga á bæði bókum og bíó má benda á að nokkrar myndir á hátíðinni tengjast bókmenntum eða bókum.

Faust, kvikmynd Alexanders Sokurovs, er t.d. sprottin af samnefndu verki Goethes en samkvæmt kynningu í prógrammi er kvikmyndin þó „ekki aðlögun á harmleik Goethes í hefðbundnum skilningi, heldur túlkun á því sem má lesa milli línanna“. We Need to Talk About Kevin er byggð á samnefndri skáldsögu. Í pistli hér á síðunni fyrir allnokkru mælti Æsa alls ekki með því að fólk bókina, m.a. því hún gæti valdið andvökum með óbærilegum hugsunum um vonsku heimsins. Ég hef heyrt vel látið af myndinni en jafnframt hefur fylgt sögunni að hún henti ekki viðkvæmum. Önnur skáldsögukvikmynd sem sjá má á RIFF er ný mynd Andreu Arnold eftir Wuthering Heights, sögu Emily Brontë. Á dagskrá hátíðarinnar er síðan líka bókamynd af allt öðru tagi: Að búa til bók með Steidl sem snýst um bækur en ekki bókmenntir því þetta er heimildamynd um bókaútgefandann Gerhard Steidl og útgáfu hans á ljósmyndabókum. (Ef lesendur vita um fleiri kvikmyndir á RIFF sem tengjast bókum á einhvern hátt má gjarnan láta vita í kommentakerfinu.)

Ég er búin að sjá tvær síðastnefndu myndirnar,

Mælt með fornum reyfara: Double Indemnity e. James M. Cain

Svo ég hefji nú þennan pistil á að endurtaka mig úr þeim síðasta, þá les ég lítið af glæpasögum og þær sem ég hef (ansi handahófskennt) lesið undanfarin ár hafa mér í besta falli fundist ágætis afþreying. Um daginn rakst ég þó á eina sem mér finnst vert að mæla með: Double Indemnity eftir James M. Cain.

„Stella! STELLLAAAA!“

Það er líklega ekkert jafn skemmtilegt og að horfa skipulega á kvikmyndir. Nema kannski það að lesa bækur sem tengjast hverju þema (eða liggja því jafnvel til grundvallar) samhliða skipulegu áhorfi. Í sumar fannst mér rosalega sniðugt að horfa á myndir sem mér fannst eins og ég ætti að vera búin að sjá vegna þess hversu oft er vitnað í þær í öðrum myndum eða sjónvarpsþáttum. Það er ekki auðvelt að velja efni í svoleiðis vídjókvöld (ég á eftir að sjá yfir þrjátíu af myndunum á þessum lista), en ég valdi fyrstu myndirnar, ...And Justice for All og A Few Good Men, vegna þess að þær eru báðar réttardrömu sem geyma einhverjar þekktustu línur kvikmyndasögunnar (þetta er a.m.k. tilfinning mín, út af þáttum eins og Seinfeld og The Simpsons): „You're out of order! You're out of order! The whole trial is out of order! They're out of order!“ og „- I want the truth! - You can't handle the truth!“

Það er mjög skrítið að heyra línur, sem maður hefur heyrt svo ótalmörgum sinnum áður, í sínu upprunalega samhengi. Það gefur manni (falska) tilfinningu fyrir því að eitthvað mikilvægt sé að gerast og maður verður rosalega kátur.

Mér finnst mjög áhugavert að pæla í því hvernig akkúrat þetta fyrirbæri hefur áhrif á lestur. Hvernig les maður til dæmis fyrstu línur Önnu Kareninu, þegar maður hefur heyrt eða lesið þær oft áður í öðru samhengi? Og hvernig upplifum við magðalenukökudýfingar Prousts þegar hefur heyrt um þær mörgum sinnum áður en maður kemst í að lesa Í leit að glötuðum tíma? Svörin við þessu eru eflaust mjög einstaklingsbundin (en margir fá örugglega þessa tilfinningu fyrir mikilvægi þess sem þeir eru að gera, sem ég minntist á hér að ofan).

Um daginn las ég leikrit sem mig hefur lengi langað að lesa. Eða réttara sagt, sem mig hefur langað til að lesa síðan ég kynntist druslubókadömunni og skáldinu Kristínu Svövu (sem tekur þátt í bókmenntahátíðinni sem er nú í fullum gangi og les t.d. í bókmenntagöngu í kvöld). Kristín kynnti mig nefnilega fyrir Simpsonsþættinum „A Streetcar Named Marge“. Ég leyfi mér að fullyrða að sá þáttur sé meðal fyndnustu Simpsonsþátta sem gerðir hafa verið. Verkið sem verið er að setja upp í þættinum er auðvitað A Streetcar Named Desire eftir Tennessee Williams. Leikritið er dúndurgott, en það er einmitt eitt af þessum verkum sem maður hefur oft heyrt frægar línur úr í popp-menningunni, þá kannski helst hróp Stanleys: „Stella! Stella!“ og fræg orð Blanche DuBois: „I have always depended on the kindness of strangers“.

Þótt það sé auðvitað virðingarvert að lesa leikrit til þess að kunna betur að meta Simpsonsþátt sem maður heldur upp á, verð ég að mæla með því að þið lesið Streetcar áður en þið sjáið þáttinn (svo verðið þið samt að sjá þáttinn, lofið mér því). Aðalástæður þess eru að þátturinn er mjög fyndinn og lögin í honum grípandi (leikritið er sett upp sem söngleikur), en sjálft leikritið er hádramatískt og tekur m.a. á mjög alvarlegum vandamálum tengdum kynhneigð, kyni og stétt. Það verður að viðurkennast að það að sjá Ned Flanders alltaf fyrir sér í hlutverki Stanleys, dregur örlítið úr alvarleika atburðarásarinnar (ég fór t.d. óvart að raula: Stella! STELLLAAAA! Can't you hear me YELLA! You're puttin' me through HELLA! Stella... STELLLAAAA!).

Jæja, nú er ég búin að skipuleggja svona eins og einn eftirmiðdag fyrir ykkur. Lesið leikritið A Streetcar Named Desire og horfið á svo Simpsonfjölskylduna (og kannski Vivien Leigh- og Marlon Brando-myndina líka). Þið megið líka benda mér á góðar samsetningar bóka, kvikmynda og sjónvarpsþátta í kommentakerfinu ef þið nennið.

Klám, klám, klám.

Í bókinni Hard Core (1989) skoðar kvikmyndafræðingurinn og feministinn Linda Williams klámmyndir sem kvikmyndagrein. Markmið hennar er að skrifa eins hlutlaust og hún getur um greinina (sleppa því að fordæma eða dásama) og fjalla þannig öðruvísi um klám en gert var á 8. og 9. áratugnum, þegar umræðan einkenndist að miklu leyti af vangaveltum um réttmæti þess að klám væri til. Williams ákveður að reyna bara að díla við þá staðreynd að það er til, einbeita sér að því að skoða hvað áhorfendur þess fá út úr því (nei krakkar, það er ekki eins einfalt og það hljómar) og reyna að skilgreina kvikmyndagreinina og rannsaka þróun hennar. Þetta þýðir samt ekki að hún sé ekki gagnrýnin, hún er það og hún vill betra klám. Betra í eiginlega öllum skilningi, en kannski helst þeim að hún vill að ánægju konunnar séu gerð betri skil og að dregið sé verulega úr limhverfu myndanna.

Williams skoðar sögu klámmyndarinnar - sem hefur verið til í einhverri mynd frá upphafi kvikmyndalistarinnar - allt frá svokölluðum „steggjamyndum“ (stag films) sem voru frumstæðar karlamyndir, sem sýndu kynfæri (sérstaklega konunnar) og kynlíf en skorti að mestu röklegan söguþráð, til „klassísku klámmyndanna“ sem sýndar voru í kvikmyndahúsum á áttunda áratugnum. Margt breyttist (að mörgu leyti til hins betra) eftir að efni sem áratugum saman hafði aðeins verið sýnt í karlaklúbbum varð aðgengilegt öllum. Mestur hluti bókarinnar einblínir á þessar „nýju“ frásagnarklámmyndir sem skutu upp kollinum uppúr 1970 (Deep Throat (1972) er sú fyrsta og ef til vill sú frægasta).

Í upphafskafla bókarinnar bendir Williams á þá staðreynd að klámmyndir eiga einkenni sameiginleg með öðrum kvikmyndagreinum, en þegar líður á bók ber hún greinina helst saman við (klassíska Hollywood-)söngleiki. Það er helst vegna þess að söguþráður klámmynda er iðulega brotinn upp með mismunandi kynlífsatriðum, líkt og söguþráður söngleikja er ítrekað brotinn upp með söngatriðum. Hún finnur líka líkindi með kynlífs- og söngatriðunum sjálfum: venjulegt gagnkynhneigt kynlíf = dúett (klassískur, gagnkynhneigður), sjálfsfróunaratriði = einsöngur, ménage à trois = trio, orgía = fjöldasöngur, o.s.frv. Þessi samanburður er ógeðslega skemmtilegur. (Hún tekur hann líka miklu lengra.)

Greining hennar felst svo helst í því að skoða söguþráðinn (um hvað fjallar klámmyndin? Hvaða vandamál drífa hana áfram?) og kynlífsatriðin (hvers eðlis eru þau? hvaða hlutverki þjóna þau?) og svo samspil þeirra. Uppáhaldskaflarnir mínir í bókinni eru eiginlega fimmti og sjötti kafli, „Generic Pleasures: Number and Narrative“ og „Hard-Core Utopias: Problems and Solutions“, vegna þess að þeir fjalla líka bara um kvikmyndagreinar almennt. Samt aðallega um klámmyndagreinina náttúrulega.

Eitt það skemmtilegasta við bókina er að hún fjallar um svo margt: deilur feminista um ritskoðun og klám; kvikmyndaformið og sjónræna ánægju; hugmyndir Foucaults um þekkingarþrá vestræns samfélags á sviði kynferðismála (scientia sexualis); uppruna kvikmyndalistarinnar og sannleiksleit; völd og ánægju; táknmyndaheim klámsins; money-shot (ef einhver er með tillögu að þýðingu á því hugtaki, plís skellið því í kommentakerfið) og kjötskot (meat-shot); lagasetningar um klám í Bandaríkjunum; sálgreiningu og klám; sálgreiningu og áhorfandann; sadisma og masókisma; snuff-myndir; klámmyndir eftir konur (klámmyndaleikkonur og feminista); klám í list; tölvu-kynlífshlutverkaleiki; sæðið á kjólnum hennar Monicu Lewinsky* og margt, margt, margt fleira.

Ég les fræðibækur eiginlega aldrei alveg frá upphafi til enda, til að það gerist þarf fræðikonan/maðurinn (úps, hingað til hafa það samt bara verið konur) að vera skemmtilegur penni og efnið áhugavert. Þótt heill hellingur hafi verið skrifaður um klám síðan árið 1989, held ég að þessi bók eigi fullt erindi til áhugasamra í dag.

*Fjallað er um sæði fyrrum bandaríkjaforseta í eftirmála sem bætt var við 1999 útgáfuna. Höfundur er ekki forspár.

Moloch! Solitude! Filth! Ugliness!

Bókablogg mitt að þessu sinni fjallar ekki um bók heldur kvikmynd, kvikmynd um ljóð – það er ekki oft sem slíkt rekur á fjörur manns. Ein af myndunum sem nú er sýnd í Bíó Paradís í samvinnu við Hinsegin daga er Howl, sem fjallar um Allen Ginsberg og ljóðið hans Howl.

Þetta er á yfirborðinu frekar lágstemmd mynd, ekki mikill hasar þannig séð, senum af ýmsu tagi fléttað saman:

Tölvugrafíkmyndir sem ég kann ekki að lýsa eru leiknar sem undirspil við lestur ljóðsins.

Ginsberg (leikinn af ó svo sætum James Franco), í svarthvítu, les ljóðið á reykmettuðum bar við mikinn fögnuð (samkvæmt Wikipediu er hér um að ræða frumflutning á ljóðinu á frægu upplestrarkvöldi í Six Gallery í San Francisco 7. október 1955).

Ginsberg situr í viðtali í stofusófanum sínum með tebolla og ræðir skáldskap sinn og líf sitt.

Stuttar svarthvítar senur úr lífi Ginsberg, svo sem erótísk samskipti hans við Jack Kerouac og Neal Cassady.

Senur úr réttarhöldunum árið 1957 eftir að útgefandi Howl, Lawrence Ferlinghetti, hefur verið kærður fyrir útgáfu á ósiðsamlegu efni – enskuprófessorar koma hver af öðrum upp í vitnastúku til að gefa álit sitt á bókmenntalegu gildi ljóðsins og merkingu hinna og þessara dónalegra setninga („with dreams, with drugs, with waking nightmares, alcohol and cock and endless balls“ – hver er raunveruleg merking þessara orða að þínu mati, prófessor? Og gæti skáldið ekki hafa orðað það öðruvísi?)

Þótt myndin sé kölluð experimental á Wikipediu er þetta allt frekar snyrtilega og skipulega gert og veldur manni engum vandræðum. James Franco er eins og áður segir mjög sætur og túlkar Ginsberg ágætlega, á frekar hógværan hátt. (Ég gat ekki annað en hugsað um þá eldri útgáfu af Ginsberg sem David Cross túlkar svo fallega í I´m not there, keyrandi á golfbíl – svolítið ólíkar, en þó ekki.) Senurnar úr réttarhöldunum eru áhugaverðar (ég geri ráð fyrir að þar sé meira eða minna haft rétt eftir) og sæmilega smekklegar, þótt slík uppsetning bjóði alltaf að nokkru leyti upp á auðvelda drama- og retórík.

Ég naut sérstaklega atriðanna þar sem Ginsberg er í viðtali og situr einfaldlega heima hjá sér og spjallar um skáldskapinn og lífið (þessi atriði eru líka byggð á viðtali eða viðtölum við hann sjálfan). Ginsberg hefur alltaf komið mér fyrir sjónir sem ekki bara flinkt heldur sérlega sympatískt og heiðarlegt skáld – með hippa-gúrú-faðma-lögguna-stælunum og öllu saman – og þetta var gott innlit í hans viðhorf til skáldskaparins almennt. Sumt kannski ekki jafn aðkallandi gagnrýni í dag og það var fyrir meira en hálfri öld, en samt sem áður hvetjandi og fallegt.

En kosturinn við þessa mynd er ekki síst að það er ljóðið Howl, þetta frábæra ljóð, sem fær að vera miðpunkturinn og binda myndina saman. Ég var ekkert yfir mig hrifin af tölvugrafíkinni sem var látin fylgja mörgum köflunum – það er kannski ekki auðvelt að myndskreyta svona ljóð svo vel sé og óhallærislegt, hvað þá í hreyfimynd í lengri tíma – en ljóðið stóð það alveg af sér. Ég má þó til með að gera athugasemd við þýðinguna á myndinni; textinn var oft stirður, með innsláttar- og stafsetningarvillum. Það er ekki öfundsvert verkefni að þýða mynd sem byggir að miklu leyti á merku og frægu ljóði, en þar hefði þýðandinn þó allavega getað haft íslenska þýðingu Eiríks Arnar Norðdahl á Ýlfri til að styðja sig við. Hana er að finna í bókinni Maíkonungurinn, sem inniheldur einnig fleiri ljóð eftir Ginsberg.

Það eru þrjár sýningar eftir á Howl; í kvöld klukkan átta, annað kvöld klukkan tíu og á laugardaginn klukkan átta. Sjá dagskrána í heild sinni hér. Ég kann forsvarsmönnum Hinsegin daga bestu þakkir fyrir að sýna myndina og hvet alla áhugasama til að skella sér. Ég vildi sko að það væru gerðar myndir um öll ljóð góðra skálda! (Dálítið yfirþyrmandi pæling samt.)