Hinn margumræddi Adolf

Í bókabúð í krúttbænum Lundi í Svíþjóð keypti ég fyrir skömmu nýlega ævisögu hugsanlega mestumræddasta manns síðustu aldar, sem ég er nú búin að lesa. Um Adolf Hitler hefur auðvitað verið skrifað gríðarlega mikið en fæst mun það þó vera beinlínis um hann sem persónu. Yfirleitt er sjónum beint að hlutverki hans sem "Foringjans" og myndin af honum er oftast bleksvört; Hitler var djöfull í mannsmynd, ómennskur alveg inn að beini. Á þessu eru þó undantekningar, mig minnir til dæmis að endurminningar Traudl Junge, eins ritarans hans, gefi dálítið aðra mynd af honum.

Í ævisögunni, sem er eftir Bengt Liljegren, sænskan sagnfræðing og pönktrommara, er karlinn á margan hátt afdemóniseraður. Það kemur fram að Hitler var ástríðufull sætabrauðsæta sem oft grét úr hlátri, hann vildi láta setja merkimiða á sígarettupakka um að reykingar væru krabbameinsvaldandi, hann dáði mjög myndina um King Kong og átti það til að berja sér á brjóst eins og hann, hann var lítið fyrir líkamlegt samneyti við konur, fór bara einu sinni á fyllerí, gekk ekki með peningaveski heldur hafði hann seðlana lausa í vasanum og hann skeindi sér óvart á stúdentsprófsskírteininu sínu!

Í sögunni er farið yfir ævi Adolfs Hitlers í tímaröð, leitað fanga í allskonar heimildum, rangfærslur og gamall misskilningur leiðréttur og sagt frá hinu og þessu sem tengist foringjanum en skiptir kannski ekki beinlínis neinu máli, t.d. kemur fram að nánustu ættingjar hans á lífi eru tveir barnlausir bræður sem eru garðyrkjumenn á Long Island, sá yngri er fæddur 1965.

Eftir lesturinn las ég gagnrýni um bókina í sænsku dagblaði þar sem rýnirinn segir höfundinn gera Hitler of mannlegan. Ég er ekki sammála honum, hvað sem fólk segir þá var Hitler þrátt fyrir allt manneskja eins og við öll en ekki bara sígargandi og andsetinn fábjáni. Í bókinni les maður um manninn Adolf (en ekki bara klikkhausinn Hitler), sem situr í sófanum sínum með asnalega yfirskeggið sitt og japlar á dísætum kökum og talar um ömurleika yfirstéttarinnar, fáránleika trúarbragða, Þýskaland framtíðarinnar, Wagner, arkitektúr og myndlist. Bókin fjallar voða lítið um pólitíkusinn og hugsuðinn Adolf Hitler, hún fjallar um mann sem minnir á einhverskonar Jekyll og Hyde-persónu án þess að það þurfi að skýra nánar.

Við lesturinn spurði ég mig auðvitað (eins og ég geri reglulega og örugglega þið líka) hvað hafi eiginlega gerst, hvernig gat þessi einkennilegi maður náð svona brjálæðislegum völdum og hvernig gat hann fengið allskonar fólk til að fylgja sjúkum skipunum sínum og síðan honum sjálfum í dauðann? Ég ætla ekki að fara nánar út í þær pælingar (þá gæti ég dottið í að fara að skrifa eins og stebbifr) en mæli með bókinni, þ.e.a.s. fyrir þá sem lesa sænsku og geta reddað sér eintaki.

Glerlykill og glæpasögur

Fyrr í dag afhenti Katrín Jakobsdóttir menntamálaráðherra Glerlykilinn í Norræna húsinu, en Glerlykillinn veitir Skandinaviska Kriminalsällskapet fyrir bestu norrænu glæpasöguna. Verðlaunin hlaut Svíinn Johan Theorin fyrir bókina Nattfåk, sem þótti best þeirra fimm glæpasagna sem tilnefndar voru. Aðrir tilnefndir voru Arnaldur Indriðason, Lene Kaaberböl og Agnete Friis (Danmörku), Marko Kilpi (Finnlandi) og Vidar Sundstöl (Noregi)

Dagskrá Norrænu glæpabylgjunnar er hér fyrir neðan (stækkið með því að klikka á plakatið), dagskráin er ókeypis og öllum opin!

Proust og sófagarðyrkja

Þvílík er deyfðin hérna að það mætti halda að gjörvallt druslubókagengið væri orðið ólæst og óskrifandi. En ég fullyrði að svo er ekki, flækingur, barneignir, próf og brauðstrit slíta bara svo í sundur dagana fyrir okkur.

Ég skrapp til Danmerkur og Svíþjóðar um daginn. Í Kaupmannahöfn keyptum við Þorgerður okkur samloku og kók fyrir á fjórða þúsund á manninn og ég borgaði tæpar fimmtánhundruð fyrir bjórinn, það er varla nokkuð hægt að gera nema flissa yfir þessu rugli. En í Malmö og Lundi keypti ég hins vegar fullt af bókum og þær voru ekki dýrar, jafnvel þótt gengi íslensku krónunnar væri einhversstaðar í spilinu. Í Svíþjóð er hægt að kaupa sér fjórar kiljur og borga fyrir þrjár og nóg er úrvalið af bókum svo ekki sé meira sagt og verðið mjög sanngjarnt. Aðeins ein bókanna sem ég keypti er skáldsaga, sú er eftir glæpasagnasnillinginn Håkan Nesser (lufsist til að láta þýða meira af honum kæru útgefendur!) en hitt er allt rassvasaspeki og endurminningar, þar eru Hitler og Jack the Ripper meðal aðalpersóna.
Þrjár bókanna er ég búin að lesa, ein er Mig äger ingen eftir Åsu Linderborg, sem Guðrún Lára minntist á fyrir nokkru, alveg sérlega eftirminnileg endurminningabók, sem allir lesendur virðast heillast botnlaust af og ég hef nú bæst í þann hóp. Annað sem ég hef lesið úr bunkanum er How Proust Can Change Your Life eftir Alain de Botton og slatta í The Therapeutic Garden eftir Donald Norfolk. Ég hef aldrei áður lesið neitt eftir Alain de Botton og á örugglega eftir að leggjast í hans hversdagsfílósófíurassvasapeki við tækifæri, hann er fyndinn og hugmyndaríkur. Svona sófagarðyrkjurit eins og bók Norfolks er bókmenntategund sem ekki er til á Íslandi mér vitandi en á stærri málsvæðum er til fullt af skemmtilegum garðyrkjubókum þar sem engar eða fáar myndir eru og markmiðið er ekki að leiðbeina fólki beinlínis um rósarækt og trjáklippingar. Auk þessara bóka las ég nýlega Tolkien og Hringinn eftir Ármann Jakobsson, sem er dálítið skemmtileg, meira að segja fyrir konu sem aldrei hefur lesið Hringadróttinssögu. Ég stefni að því að skrifa í ellinni eftirhermubók eftir þeirri síðastnefndu um Tove Jansson og múmínálfana. Þá vitið þið það og gleðilega Hvítasunnuhelgi!

Vorvindar

Allt frá árinu 1987 hefur Íslandsdeild IBBY-samtakanna veitt viðurkenningar fyrir framlag til barnamenningar á Íslandi. Í gær hlutu fjórir einstaklingar viðurkenninguna Vorvinda. Þau eru Jónína Leósdóttir sem fékk viðurkenningu fyrir bækurnar Kossar og ólífur og Svart og hvítt, Brynhildur Björnsdóttir og Kristín Eva Þórhallsdóttir fyrir Leynifélagið sem er þáttur fyrir krakka í Ríkisútvarpinu og Halldór Á. Elvarsson fyrir skemmtilegar og nýstárlegar bækur fyrir yngstu börnin.

Konan sem skaut Andy Warhol

Í upphafi bókarinnar Drömfakulteten eða Draumadeildin eftir Söru Stridsberg, frá 2006*, liggur aðalpersónan deyjandi úr lungnabólgu á subbulegu hóteli í melluhverfi í San Fransisco og þar finnur starfsfólk hótelsins hana síðar látna. Þessi aðalpersóna er herskái femínistinn Valerie Solanas sem fæddist 1936 og dó 1988. Solanas var lesbísk listakona sem bjó lengst af í New York og sá aðallega fyrir sér með því að selja líkama sinn. Hún er frægust fyrir að hafa skotið á listamanninn Andy Warhol í New York árið 1968 en hann særðist illa og lifði atburðinn naumlega af. Fræg ljósmynd sýnir Andy Warhol ári eftir skotárásina, hann hefur dregið skyrtuna sína upp og örin eftir skotsárin sjást vel. Um þetta var síðar gerð bíómyndin I shot Andy Warhol, þar sem Lily Taylor lék Valerie.

Ári fyrir skotárásina skrifaði Valerie Solanas SCUM-yfirlýsinguna, en hana þýddi Sara Stridsberg á sænsku og fékk þá hugmyndina að skáldverkinu. SCUM er skammstöfun fyrir Society for Cutting Up Men. Yfirlýsinguna hef ég ekki lesið en hún er að því er ég best veit sorglegur og klikkaður reiðilestur þar sem Valerie Solanas útmálar karlkynið sem fullkomlega óþarfa tegund á lægra þróunarstigi en kvenkynið og lætur sig dreyma um veröld fulla af konum. Sara Stridsberg segir þennan texta bæði vera sanngjarnasta og ósanngjarnasta femínistatexta sem skrifaður hefur verið, einskonar pólitíska satíru sem er róttækt uppgjör við karlasamfélagið. Ýmsir aðrir hafa hins vegar túlkað SCUM-yfirlýsinguna sem blóði drifna orðræðu geðveikrar og öfgafullrar manneskju.

Valerie Solanas í bók Söru Stridsbergs (og sjálfsagt hefur það líka átt við um hina raunverulegu Valerie) er merkileg kona sem alltaf er á mörkum þess að tortíma sjálfri sér og gerir það síðan að lokum. Bókin hefst sem fyrr segir á dauða Valerie en síðan er flakkað fram og aftur um líf hennar. Þarna er fullt af klámi og grófu ofbeldi og kafað er í sálardjúp konu sem auðvelt er að skilgreina sem geðveika. Þótt Valerie hafi verið til, er alls ekki hægt að flokka verkið sem ævisögu. Fremur er um að ræða fantasíu höfundarins um líf Valerie Solanas sem elst upp í Georgíu hjá hlýrri en ábyrgðarlausri móður sem hefur Marilyn Monroe sem fyrirmynd. Í barnæsku er hún misnotuð kynferðislega, á unglingsárum flækist hún um og selur sig, hún fær styrk til háskólanáms og kemst á sjöunda áratugnum inn í listamannakreðsa í Verksmiðju Andy Warhol. Sem fullorðin starfar hún á kynlífsmarkaðinum í New York og hún deyr fyrir aldur fram, alein á hóteli í San Fransisco. Við skrif bókarinnar heimsótti Sara Stridsberg vændishótel í Bandaríkjunum og hún hefur einnig starfað í kvennaathvarfi í Stokkhólmi og sækir í þá reynslu þegar hún skrifar hvassa sögu, raunsæja, draumkennda og sorglega, sem líkt og margar góðar skáldsögur vekur til umhugsunar, kveikir óvænt ljós og kastar skuggum í ýmsar áttir.

Form og bygging bókarinnar er nokkuð sérstakt. Sumir kaflar eru eintóna og ljóðrænir aðrir leiftrandi og hressilegir. Þarna skiptast á samtöl aðalsöguhetjunnar við geðlækni, móður sína, ástkonu og fleiri persónur og einnig við höfundinn eða frásagnarröddina, sem stundum ávarpar aðalsöguhetjuna. Gagnrýnandi Dagens Nyheter sagði Söru Stridsberg bæði takast að sýna kalda skarpskyggni og skrifa texta sem minnir á brennandi ástarbréf. Oft er sögusviðið geðveikrahælið þar sem Valerie Solanas er vistuð gegn vilja sínum eftir morðtilraunina, einnig er réttarhöldunum yfir henni lýst, en þess á milli er flakkað til baka til æsku hennar eða fram til síðustu stundanna á hótelherberginu. Lesandanum er auðvitað ljóst að höfundurinn er að skálda en margt er þó byggt á heimildum um líf Valerie.

Margir segja Söru Stridsberg hafa markað sér stað sem einn af áhugaverðustu nútímahöfundum Svía. Frásagnartækni og tungumál hennar eru ákaflega grípandi. Draumadeildin hefur sérstakan og óvenjulegan hljóm. Valerie Solanas bókarinnar er vissulega margslungin og mótsagnakennd persóna og sagan fjallar um sorg og niðurlægingu en þrátt fyrir tímaflakk og tíð stílskipti er textinn býsna liðugur og það leikur ferskur andblær á milli línanna.









* Bókin fékk Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 2007 en hefur því miður ekki verið þýdd á íslensku.

Pabbabækur

Á undanförnum misserum virðist hafa sprottið fram ný bókmenntagrein í Svíþjóð. Um er að ræða eins konar undirgrein sjálfsævisögunnar sem í sænskum fjölmiðlum gengur undir heitinu „pabbabækur“. Ekki er um að ræða skriflegar lýsingar ungra karlmanna á hversu stórkostlegt föðurhlutverkið sé, hve frábært að skipta um bleiur og sækja snemma á leikskólann (á slíkum skrifum er þó enginn hörgull á sænskum bloggsíðum) heldur einhvers konar uppgjör höfundanna við sína eigin feður. Þetta eru bækur um pabba sem eru í senn nálægir og fjarverandi, dálítið skrýtna pabba sem meina vel, elska börnin og eru elskaðir af þeim en standa þó ógnarlangt frá myndinni af hinum fullkomna og stabíla föður (einmitt þeirri sem birtist á áðurnefndum sænskum bloggsíðum). Pabbabækurnar virðast vera aðferð höfundanna við að sættast við æskuna, skilja feðurna og jafnvel syrgja þá því í flestum tilvikum eru umræddir pabbar látnir.

Skemmtilegasta bókin?

Það er alltaf ákveðin frelsun fólgin í því að lesa bækur sem koma manni til að hlæja upphátt að eða flissa yfir. Án nokkurrar umhugsunar man ég eftir að hafa flissað yfir Dægradvöl, bókunum um Adrian Mole, Ofvitanum, Þetta er allt að koma, Sekúndu nær dauðanum - vá tíminn líður!, Hvunndagshetjunni, Skuggaboxi, Herra Hú og einhverjum hellingi annarra bóka, sem eru sumar engar brandarabækur og einhverjar jafnvel býsna sorglegar. Sumum finnst Arto Paasilinna og Roddy Doyle skrifa fyndnar bækur og sömuleiðis David Lodge, en ég man ekki eftir að hafa hlegið við lestur bóka þessara höfunda.

Hverjar eru skemmtilegustu bækurnar sem þið hafið lesið, hvaða bókmenntir koma skapinu í lag? Skrifið endilega titla og höfunda í athugasemdasýstemið.

Börn og menning á leiðinni

Dyggir lesendur Barna og menningar geta farið að hlakka til því fyrra hefti ársins 2009 mun senn renna úr prentvélinni.

Meðal efnis má nefna stórskemmtilega grein Lönu Kolbrúnar Eddudóttur um teiknimyndapersónuna Tinna og höfund hennar Hergé. Arndís Þórarinsdóttir skrifar athyglisverða grein um Ljósaskipta-bækur Stephenie Meyer, sem eru umdeildar en hafa slegið í gegn og sú fyrsta kom út á íslensku fyrir skömmu. Tvær snjallar dömur sem skrifa á þessa síðu, þær Þorgerður E. Sigurðardóttir og Maríanna Clara Lúthersdóttir eiga greinar í blaðinu; grein Þorgerðar fjallar vítt og breitt um bækur sem höfða jafnt til yngri sem eldri lesenda en grein Maríönnu fjallar um bókina Strákurinn í röndóttu náttfötunum, sem tilheyrir flokki svokallaðra helfararbókmennta. Svo er auðvitað allskonar annað skemmtilegt efni í blaðinu, t.d. umfjöllun um nýlegar barnabækur, leikhús fyrir börn og ljósmyndasýningu í Þjóðminjasafninu.

Börn og menning, sem gefið er út af Íslandsdeild IBBY-samtakanna, kemur út vor og haust. Áskrift fyrir einstaklinga kostar 2800 krónur á ári og hægt er að gerast áskrifandi með því að senda póst á netfangið bornogmenning@gmail.com eða gera vart við sig í athugasemdakerfinu hér fyrir neðan.

Norskir höfundar í Norræna húsinu í kvöld

Í kvöld, 16. apríl, kl. 20:00 verður dagskrá í Norræna húsinu þar sem norsku rithöfundarnir Nikolaj Frobenius og Karin Fossum munu kynna nýjustu bækur sínar og spjalla við gesti. Norski sendikennarinn Tiril Myklebost fjallar einnig almennt um bókaútgáfu í Noregi árið 2008. Boðið verður upp á léttar veitingar í hléi.

Allir velkomnir, aðgangur ókeypis og bókasafnið opið.

Sjáðu sæta naflann minn

Þeir sem fæddust á 7. og 8. áratug síðustu aldar og voru bókelskir á unglingsárunum lásu flestir eitthvað af svokölluðum unglingabókum. Þær voru gjarnan skrifaðar í anda hins félagslega raunsæis og höfðu örugglega umtalsverð áhrif á marga lesendur. Slíkar bækur eru víst næstum alveg horfnar af markaðinum, kannski að eilífu.

Um daginn var á þessari síðu fjallað um unglingabók sem kom út fyrir aldarfjórðungi en það var Fimmtán ára á föstu eftir Eðvarð Ingólfsson. Til samanburðar er ekki úr vegi að rifja upp aðra og betri unglingabók sem kom út fyrir þrjátíu árum í íslenskri þýðingu Margrétar Aðalsteinsdóttur og Vernharðs Linnet. Þetta er danska bókin með fallega titilinn Sjáðu sæta naflann minn. Öfugt við það sem okkur grunar að margir haldi, þá stendur sú bók alveg þokkalega fyrir sínu enn í dag. Kynferðislegu spennunni sem litar líf flestra unglinga er lýst með afar hlýlegum og sannfærandi hætti í bókinni eftir Hans Hansen, en eftir henni var síðan gerð bíómynd sem varð vinsæl hér á landi.

Unglingarnir í Sjáðu sæta naflann minn eru mun hispurslausari í tali en hin þroskuðu unglingsbörn Eðvarðs. Þau tala um að „sofa saman“ eða nota hreinlega sögnina „ríða“ á meðan frasinn „lifa saman“ er notaður í Fimmtán ára á föstu, sem þó kom út hálfum áratug á eftir hinni (segir virkilega einhver „lifa saman“?). Klás, aðalpersónan í Sjáðu sæta naflann minn, er venjulegur og óöruggur strákur sem er skotinn í Lenu. Lena er skemmtileg og ágæt fyrirmynd unglingsstelpna. Hún er gerandi sem hefur skoðanir og döngun til að framkvæma það sem hún hefur áhuga á, og er að auki nokkuð ábyrgur unglingur. Líkt og algengt er í unglingabókum koma ferðalög og svefnpokar gjarnan við sögu þegar fólk fer að feta sig áfram á kynlífssviðinu og það á jafnt við um Sjáðu sæta naflann minn og fyrrnefnda bók Eðvarðs. Krakkarnir í Sjáðu sæta naflann minn gera samt ekkert sem leitt getur til þungunar en þau Árni og Lísa í Fimmtán ára á föstu láta hins vegar allt vaða beinustu leið án getnaðarvarna. Það er auðvitað ekki útlistað beinum orðum, en allir lesendur skilja áreiðanlega hverju hneggjandi hrossagaukurinn í fjarska er að fagna og síðan kemur jú í ljós að Lísa er með barni. Framtíðaráform unglinga þessara tveggja bóka (sem teljast nú til dags vera börn því þau eru að ljúka grunnskólanámi) eru líka býsna ólík; Klás býður Lenu í bíó á meðan allar líkur eru á að Árni og Lísa fari að hokra í íbúðarholu með bleyjubarn.

Þorgerður og Þórdís

Páskakrimmar og Undantekningin

Í nágrannalöndunum (þessum sem sumir segja að við eigum ekki að bera okkur saman við því við stöndum þeim miklu framar) lesa menn gjarnan það sem þeir kalla páskakrimma. Glæpasögur koma út fyrir páskana á Norðurlöndum og þeim er tekið fagnandi. Ég hef hins vegar ekki lesið neinn páskakrimma því ég er með sveitta putta að reyna að ljúka við að snúa nýjustu bók Hennings Mankells, Kínverjanum, afar spennandi pólitískum krimma og auk þess hef ég fengið að lesa óútkomið handrit frábærs íslensks höfundar, engu verður ljóstrað upp um það í bili.

En fyrir áhugasama sem ekki hafa valið sér páskakrimma langar mig að benda á bók sem kom út á íslensku árið 2006 og mér fannst lítið fara fyrir þrátt fyrir umtal og vinsældir víða. Ég skrifaði rýni um bókina fyrir Morgunblaðið og gróf þá umfjöllun upp rétt áðan og birti hana hér fyrir neðan aðeins breytta. Bókin sem um ræðir er Undantekningin og eftir Danann Christian Jungersen, en þessi doðrantur varð brjálæðislega vinsæll í Danmörku og hefur verið þýddur yfir á tugi tungumála og mig minnir endilega að komin sé bíómynd eftir bókinni.

Undantekningin er bæði spennandi glæpasaga og sálfræðileg samtímasaga. Aðalpersónur eru fjórar konur, vinkonurnar Iben og Malene, sem eru á fertugsaldri og Anne-Lise og Camilla sem eru nokkrum árum eldri. Þær vinna saman á Dönsku upplýsingastofunni um þjóðarmorð í Kaupmannahöfn. Þar eru stundaðar rannsóknir og veittar upplýsingar um þjóðarmorð og starfsfólkið skrifar greinar um glæpi þar sem illska mannanna er ígrunduð og hegðun fólks á tímum stríðsátaka krufin. Bókin fylgir til skiptis sjónarhorni kvennanna en inn á milli er fléttað ritsmíðum Ibenar og Malene um þjóðarmorð sem framin hafa verið um víða veröld.

Í upphafi bókar berast tveimur kvennanna, og síðar þeirri þriðju, nafnlaus morðhótunarbréf á ensku. Bréfin koma af stað atburðarás sem afhjúpar þessar konur, sem eru menntaðar og upplýstar og virka í byrjun góðhjartaðar með eindæmum. Í ljós kemur að þær eru ekki allar þar sem þær eru séðar. Lesandinn sogast inn í sjúkt andrúmsloft skrifstofunnar, sem einkennist af valdabaráttu, hatri og svæsnu einelti. Manneskjur sem í orði sýna eindregna samlíðan með þjáðum og kúguðum, eru á borði gjörsamlega miskunnarlausar, einkennilega sjálfhverfar og koma fram af botnlausri illgirni. Tvær kvennanna rotta sig saman gegn þeirri þriðju og mannvonskan, sem þær lýsa úr öruggri fjarlægð þegar þær greina frá þjóðarmorðum, tekur sér bólfestu í þeim sjálfum án þess að þær hafi nokkurt innsæi í hvernig þær hegða sér. Konurnar réttlæta blákalt framkomu sína og telja sig skynsamar, víðsýnar og skilningsríkar. Þjóðarmorð er látið speglast í litlum heimi skrifstofunnar þar sem einn starfsmanna er frystur úti uns lífið verður viðkomandi óbærilegt.

Ég var mjög spennt yfir Undantekningunni. Með því að sjónarhornið færist á milli kvennanna fjögurra nálgast lesandinn atburði og persónur úr ýmsum áttum og þannig fæst ólík sýn á sömu atburði. Þetta gerir bókina langa og á köflum endurtekningasama en mér finnst það ekki vera stór ókostur. Á köflum eru tengingarnar kannski full ljósar og boðskap höfundar allt að því troðið klunnalega ofaní lesandann en kannski veitir ekki af! Komið er inn á stór mál; alþjóðavæðingu, mannréttindi og sýnilegt og ósýnilegt ofbeldi þar sem eigingirni og sjúklegur metnaður hleypur með fólk í alvarlegar gönur.

Undantekningin er sálfræðileg spennusaga þar sem valdabarátta er í brennidepli. Fólk leggur miskunnarlaust stein í götu félaga sinna til að koma sjálfu sér áfram. Þegar öllu er á botninn hvolft er góðmennska ekki helsta persónueinkenni þeirra sem í daglegu lífi gefa sig út fyrir að vera húmanistar og hugsjónafólk. Þegar komið var að því að draga alla þræði saman í lok þessarar löngu og miklu sögu fannst mér höfundur lenda í dálítilli flækju en úr henni greiðist þó bærilega. Eftir sat spurningin hvort einelti og þjóðarmorð séu af sömu rótum og hvort það sé hugsanlegt að við hefðum öll getað orðið böðlar í helför nasista. Mér virðist höfundur Undantekningarinnar halda því fram.

og sigurvegarinn er ...

Um daginn hafði maður á orði að alltaf væri verið að tilnefna og verðlauna rithöfunda og þýðendur fyrir störf sín. Í orðum hans gætti nokkurs biturleika, hann er sjálfur í erfiðu og illa launuðu starfi en mun sennilega aldrei hljóta verðlaun eða viðurkenningu fyrir það, hvað þá fá mynd af sér með menntamálaráðherra birta í blöðunum. Auðvitað tók undirrituð upp hanskann fyrir höfunda og þýðendur, druslubókadömunum hlýtur að finnast það ljómandi gott að listamenn orðanna skuli fá verðskuldaða athygli og í besta falli smá pening inn á reikninginn. En óneitanlega væri líka ágætt ef einhver myndi taka að sér að verðlauna bókmenntagagnrýnendur, ja eða hreinlega bara bókelskar dömur sem láta stundum strauja kortin sín ótæpilega í sleðum bókabúðanna.

Í síðustu viku var tilkynnt um tilnefningar til Íslensku þýðingaverðlaunanna sem veitt eru á degi bókarinnar 23. apríl. Að verðlaununum standa Bandalag þýðenda og túlka með stuðningi Rithöfundasambands Íslands og Félags íslenskra bókaútgefenda.
Tilnefndar eru: Apakóngur á silkiveginum, sýnisbók kínverskrar frásagnarlistar í ritstjórn og þýðingu Hjörleifs Sveinbjörnssonar, Nafn mitt er Rauður eftir Orhan Pamuk í þýðingu Árna Óskarssonar, Árstíð í helvíti eftir Artur Rimbaud í þýðingu Sölva Björns Sigurðssonar og Í þokunni eftir Philippe Claudel en þýðandi hennar er Guðrún Vilmundardóttir, og Svo fagurgrænar og frjósamar: Smásögur frá Kúbu, Púertó Ríkó og Dóminíska lýðveldinu, þýðendur eru Erla Erlendsdóttir og Kristín Guðrún Jónsdóttir.

Í síðustu viku var líka tilkynnt hver hlýtur Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2009, en það er Norðmaðurinn Per Petterson sem fær verðlaunin fyrir skáldsöguna Jeg forbanner tidens elv. Í fyrra kom út hjá Bjarti bók eftir Petterson en það er Út að stela hestum, sem Hjalti Rögnvaldsson þýddi, en bókin sú þykir mörgum ansi góð. Bókmenntaverðlaunin sem eru 350 þúsund danskar krónur verða afhent í lok október 2009 í tengslum við Norðurlandaráðsþing í Stokkhólmi.

Loks má nefna að Fjöruverðlaunin 2009 voru veitt á Góugleði í mars. Þá fékk Æsa Sigurjónsdóttir viðurkenningu fyrir bókina Til gagns og til fegurðar en í því verki er varpað fram vekjandi spurningum um klæðnað og útlit Íslendinga 1860-1960 og sýnt hvernig ljósmyndir endurspegla sjálfsmynd þjóðarinnar á hverjum tíma. Hallfríður Ólafsdóttir og Þórarinn Már Baldursson fengu einnig viðurkenningu fyrir bókina Maxímús Músíkús, sem opnar ungum lesendum dyr inn í heillandi ævintýraheim tónlistarinnar. Tvenn verðlaun voru síðan veitt fyrir fagurbókmenntir, þau hlutu Álfrún Gunnlaugsdóttir fyrir skáldsögu sína Rán og Kristín Ómarsdóttir fyrir ljóðabókina Sjáðu fegurð mína, en þess má geta að báðar síðastnefndu bækurnar voru tilnefndar til menningarverðlauna DV og hlaut Álfrún þau verðlaun. Sérstaka viðurkenningu Góugleðinnar hlaut að þessu sinni hinn ástsæli barnabókahöfundur Jenna Jensdóttir, sem meðal annars er þekkt sem annar höfundur Öddu-bókanna. Hér fyrir neðan má sjá mynd sem tekin var við afhendingu Fjöruverðlaunanna.

Sögusteinsverðlaunin veitt á alþjóðlegum degi barnabókarinnar

Sögusteinn, barnabókaverðlaun IBBY á Íslandi, voru afhent í þriðja sinn í gær 2. apríl, á alþjóðlegum degi barnabókarinnar. Verðlaunin, sem eru 500 þúsund krónur, skal veita rithöfundi, myndlistarmanni eða þýðanda sem með höfundarverki sínu hefur auðgað íslenskar barnabókmenntir. Í þetta sinn veitti Frú Vigdís Finnbogadóttir Kristínu Helgu Gunnarsdóttur verðlaunin við athöfn í Borgarbókasafninu.

Var það einróma álit valnefndar, sem skipuð var Önnu Heiðu Pálsdóttur, bókmenntafræðingi, Ármanni Jakobssyni, bókmenntafræðingi og Rögnu Sigurðardóttur, myndlistarkonu og rithöfundi, að Kristín Helga Gunnarsdóttir skyldi hljóta verðlaunin að þessu sinni. Í greinargerð valnefndar segir meðal annars:

„Á þessum tólf árum sem rithöfundarferill Kristínar Helgu spannar hefur hún skrifað hátt á annan tug bóka, að minnsta kosti eina á ári og stundum tvær. Oft hafa mikil afköst vera talin skerða gæðin: að rithöfundur gefi sér ekki tíma til að vanda til verka. Kristín Helga hefur margsannað að það er bara goðsögn.
Binna, Hekla, Mói hrekkjusvín, Silfurberg-þríburarnir, og síðast en ekki síst Fíasól, eru persónur sem barnið í okkar húsi og barnabarnið í næsta húsi hafa alist upp með, svipað og eldri kynslóðin á Íslandi í dag ólst upp með Línu Langsokk og Önnu í Grænuhlíð. Mjög sennilega munu þau tala um Fíusól með sérstakan glampa í augunum eftir tíu, tuttugu eða þrjátíu ár. Í Fíusól hefur Kristín Helga skapað persónu sem er íslensk, sjálfstæð, skapandi og frumleg en um leið afar trúverðug.
Undirliggjandi boðskapur bóka Kristínar Helgu er krafa um að hugsa sjálfstætt og að vera góð og heilsteypt manneskja, en þessi boðskapur kemur hvergi fram á of opinskáan hátt. Kristín Helga hefur eingöngu skrifað barnabækur og hún hefur sannað að góður barnabókahöfundur getur skipað sér í fremstu röð íslenskra rithöfunda.“

Camilla Läckberg

Bækur keyptar í mars 2009: My Favourite Wife – Tony Parsons
Alle tiders supper – Amanda Cross
Mit pakistanske køkken – Rushy Rashid
The Emperor’s children – Claire Messud
Unaccostomed Earth – Jhumpa Lahiri
Revolutionary Road – Richard Yates
Sjöjungfrun – Camilla Läckberg

Bækur lesnar í mars 2009:
Konur – Steinar Bragi
Much Ado About Nothing – William Shakespeare
Mit pakistanske køkken – Rushy Rashid
My Favourite Wife – Tony Parsons
Sjöjungfrun – Camilla Läckberg
Shakespeare, Invention of the Human – Harold Bloom
Enn er ég við það heygarðshornið að lesa lélegar bækur og síðast kláraði ég bók sem er næstum óbærilegt að biðja um í sænskri bókabúð, sökum gífurlega hallærislegs framburðar á titlinum. Sjöjungfrun er sjötta bókin í Fjällbacka-flokknum sem fjallar um hina sí-óléttu Ericu og eiginmann hennar, lögguna Patrick. Hið sænska og síkáta nafn bókaflokksins er kennt við skítapleis fyrir norðan Gautaborg, þar sem Camilla sjálf ólst upp í og sviðsetur allar sínar bækur. Jätta trevligt.

Á undanförnum 10-15 árum hafa glæpasagnahöfundar sprottið upp eins og gorkúlur hist og her um Norðurlöndin, sumir þeirra ansi góðir, aðrir síðri eins og gengur. Markaðurinn fyrir glæpasögur frá Norðurlöndunum er gífurlega stór og margir höfundanna eru þýddir á mörg tungumál, ss. Hennig Mankell, Liza Marklund, Stieg Larson, Arnaldur, Viktor Arnar (uppáhaldið mitt), Ævar Örn, Yrsa, Kirsten Holst, Karin Fossum og fleiri sem ég kann ekki að nefna. Títtnefnd Camilla Läckberg hefur nú bæst í hópinn en hún gaf út sína fyrstu bók, Isprinsessen árið 2002 (þýdd á íslensku 2006), Predikanten (á ísl. 2007) kom út tveim árum síðar en síðan hefur komið ein bók á ári. Og þær verða bara verri og verri.

Ólíkt mörgum öðrum skandinavískum glæpasagnahöfundum leggur Camilla litla áherslu á þjóðfélagsvandamál eða félagslegt drama. Jú, það var reyndar aukapersóna, litla systir Ericu, sem átti mann sem lamdi hana – en það vandamál var svo sannarlega leyst á snaggaralegan hátt. Aðalpersónurnar Erica og Patrick eru frekar óspennandi og vandamál þeirra hjónabands frekar hversdagsleg. Það er athyglisvert að þau sofa aldrei saman en samt er Erica alltaf ólétt. Ég hefði alveg verið til í eina eða tvær kynlífslýsingar í staðinn fyrir nákvæmar og ítrekaðar lýsingar á grindargliðnum og þyngdaraukningu á meðgöngunni. Plottin sjálf eru frekar fyrirsjáanleg, það var bara í þarsíðustu bók,Tyskungen, sem plottið kom mér algerlega á óvart. Og það var augljóslega af því að einhver hafði sagt Camillu að þegar einhver sögupersóna „fyndist hún vera að gleyma einhverju mikilvægu en bara gæti ekki komið því fyrir sig“ gæti lesandinn alltaf flett 10 blaðsíður aftur á bak, fundið út hvað það væri og þ.a.l. fundið hinn seka. Sjöjungfrun slær allar hinar út í ófrumleika og lélegu plotti – hvaða djók er það að láta morðingjann vera skitsófren sem vissi ekki að hann hefði framið morðin?

Camilla Läckberg er slæmur rithöfundur, hún er afleitur glæpasagnahöfundur og hún er alltaf að birta myndir af sér með órætt augnaráð á blogginu sínu. Hún fer, eins og sjá má, frekar mikið í taugarnar á mér. Samt þarf ég að horfast í augu við sjálfa mig með það að ég hef ekki bara lesið allar bækurnar hennar heldur keypt þær líka. Svona er þetta.

Books written for girls

Bóklestur og tónlist eiga misvel saman. Undirritaðri finnst yfirleitt ómögulegt að hlusta á tónlist með orðum meðan hún er á kafi í bók, a.m.k. ef orðin á síðunni þarfnast verulegrar athygli. Í öðrum tilfellum er þó hugsanlegt að vel valin tónlist geti aukið áhrifin af lestrinum, auk þess sem tónlist án orða getur verið hentug til að útiloka önnur umhverfishljóð þannig að auðveldara verði að sökkva sér ofan í prentaða málið.

Allt önnur hlið á tengslum tónlistar og bóka eru bækur sem yrkisefni í söngtextum og það er aldrei að vita nema völdum uppáhaldsdæmum verði öðru hverju deilt með lesendum þessarar síðu. Hér kemur a.m.k. eitt. Reyndar fjallar textinn um ýmislegt annað en lestur en bækur eru þó ráðandi í titlinum sem smellpassar við druslubókadömur.

Books written for girls með Camera Obscura, gjörið svo vel:

salerniseyðublöð í bókabúð

Þessa dagana eru margir hugsi yfir hvað verður um gamlar og grónar bókabúðir sem skyndilega eru komnar í eigu ríkisins, þ.e.a.s. bankanna, eins margt annað. Merkilegt kannski að þeim sem töluðu mest fyrir frjálsum markaði tókst á endanum að koma næstum öllu í eigu ríkisins - kvissj búmm. Varla veit nokkur enn hvað verður um búðirnar. Þær sem skrifa á þessa síðu ættu kannski bara að tala við Kaupþing og athuga hvort batteríið er falt á góðu verði? Druslubókabúðin yrði örugglega ágætisfyrirtæki enda nokkrir þaulreyndir bóksalar með áratugareynslu sem halda úti þessari síðu.

Þessa hundrað ára gömlu auglýsingu rakst ég á í dagblaði. Bókabúðirnar hafa greinilega í gegnum tíðina selt ýmislegt annað en bókmenntir

MSG bókmenntir

Eitt er að lesa lélegar bækur sem maður fleygir frá sér fullur vandlætingar að lestri loknum – en hvað með hinar slöppu bókmenntirnar – þær sem maður veit að eru drasl en getur samt ekki lagt frá sér? Þessar ömurlegu sem maður hneykslast jafnvel á meðan maður les en laumast samt sem áður í bókabúðina/bókasafnið um leið og þær klárast til að ná sér í næsta skammt...

Ég held að það sé MSG í sumum lélegum bókum (þetta á reyndar ekki síður við um lélegt sjónvarpsefni – ANTM anyone? CSI? – en við látum það liggja á milli hluta á svona virðulegu bókabloggi). Eins og með allan góðan MSG mat er tilhlökkunin og fyrsti bitinn bestur – síðasti bitinn er svo alltaf verstur og maður hugsar oftar en ekki: hvaða viðbjóð er maður eiginlega að láta ofan í sig? Þetta geri ég ekki aftur! Sú staðfesta helst svo í allt frá tveimur tímum upp í nokkra daga en þá fellur maður aftur!

Flestir ef ekki allir bókaunnendur sem ég þekki eiga sér slíkar sakbitnar nautnir og meðan sumir fara með þær eins og mannsmorð draga aðrir þær glaðhlakkalega að húni. Ósjaldan hefur maður séð sómakært og virðulegt fólk læðupokast fyrir framan glæpasöguhillurnar eða tvístígandi fyrir framan ástarsögurekkann í bókabúðunum. Eins og ein eldri kona sagði við mig á meðan hún hélt fast í Lee Child og Dick Frances: „ég þarf minn skammt!!“ Oftar en ekki finnur fólk sig í einhverri ákveðinni grein eins og reyfurum, chick lit eða fantasíu en einnig hef ég rekist á fólk sem er alætur á lélegar bókmenntir.

Sjálf hef ég ekkert að fela og æði út úr skápnum með Ísfólkið – good times – ásamt stórum haug af mislélegum reyfurum frá Mary Stewart og Phyllis A. Whitney til Josephine Tey, Ngaio Marsh og Kathy Reichs – að ógleymum auðvitað Harry Potter!

My Favourite Wife

Tony Parsons. My Favourite Wife. Harper: London, 2008.
Sumir rithöfundar hefðu átt að kunna sér hóf og jafnvel hætta skrifum eftir fyrstu bókina. Tony Parsons fékk góða hugmynd fyrir tíu árum síðan og gaf út ágætis bók, Man and Boy. Stíll Parsons og umfjöllunarefni þóttu minna á Nick Hornby og þar af leiðandi smellpassa í gaurabókmennta-genruna (lad-lit) sem er auðvitað sambærileg skvísubókmennta-genru (chick-lit) Helenar Fielding og öllum hennar sjöþúsund sporgöngumönnum. Man and Boy er svona feel-good Kramer vs. Kramer, maður á fertugsaldri heldur framhjá eiginkonu sinni og situr svo einn uppi með son þeirra meðan eiginkonan fer að finna sjálfa sig – í millitíðinni finna feðgarnir hvorn annan. Bókin varð feikivinsæl, seldist í milljónum eintaka og var þýdd á fjöldamörg tungumál, og er meira að segja til í vandaðri íslenskri þýðingu.

Tíu árum síðar er Parsons búinn að vinda allan frumleika úr skrifum sínum og bækurnar hans eru allar eins. Vælukjóabókmenntir um karlmenn sem eiga ágætar konur og búlduleitin börn en veröld þeirra er svo ófullnægjandi á einhvern óútskýranlegan (Parsons reynir samt) hátt svo þeir fara að sofa hjá leggjalöngum konum af asískum uppruna. My Favourite Wife er nákvæmlega svona, hún er klisjukennd, melódramatísk og fullkomlega ósannfærandi. Parsons virðist líta svo á að hann sé kominn með skothelda formúlu að metsölubók en þar vanmetur hann vonandi bæði lesendahóp og genruna sjálfa.

Í My Favourite Wife er mikið kraðak af staðalímyndum, líkt og í þríleik Stieg Larsons er aðalsöguhetjan ómótstæðilegur í augum allra kvenna sem á vegi hans verða, þrátt fyrir að hversu lufsulegur hann er í mínum augum. Verst finnst mér þó Parsons fara með samband föður við barn, sem var sá þráður sem hélt Man and Boy á floti. Margir kaflanna enda á merkingarþrungnum símtölum aðalsöguhetjunnar við dóttur sína sem eiga líklega að sýna framá að þegar allt í heimi hans hrynur er ástin til dótturinnar svo sterk að hún stenst allar hörmungar. Dóttirin minnir þó meira á fertuga persónu í sápuóperu en fjögurra ára barn í forræðisdeilu, frasar í líkingu við „Daddy, I will always be yours” og „Daddy, you know I need you to be with me“ hrynja af vörum þessa skilningsríka barns svo hrollur fer um lesandann. Þessi ótrúverða persónusköpun Parsons stuðaði mig alla bókina. Reyndar var það eina sem gladdi mig við lestur My Favourite Wife að nú væri ég loksins komin með bók til að gefa falleinkunn á druslubókasíðunni, annars er ég alltaf að lofa bækur og prísa.

Hrossagaukur fagnar samförum

Í tilefni umræðu við síðustu færslu var ákveðið að rifja upp kafla úr handriti útvarpsþáttar sem tvær okkar gerðu fyrir nokkru og var fluttur á Rás 1:

Mest selda unglingabókin fyrir jólin 1984 var Fimmtán ára á föstu eftir Eðvarð Ingólfsson. Bókin seldist í stærra upplagi það ár en Bróðir minn Ljónshjarta. Eðvarð Ingólfsson hóf að gefa út unglingabækur árið 1980 þegar Gegnum Bernskumúrinn kom út. Bókin fjallar um afar heiðvirðan og siðavandan grunnskóladreng, Birgi að nafni, en fjölskyldulíf hans er slæmt, móðirin áfengissjúklingur og faðirinn fjarlægur. Birgir kynnist Ásdísi, gullfallegri og sómakærri stúlku sem býr með góðum foreldrum. Aðrir unglingar bókarinnar eru ekki jafn vel lukkaðir, strákarnir drekka sumir og vinkona Ásdísar verður ólétt á fylleríi. Eðvarð Ingólfsson varar við áfengisnotkun, þeir sem þess neyta eru oftast brjóstumkennanlegir og trúarlegur tónn er undirliggjandi í verkunum.

Persónur Eðvarðs eru ákaflega fullorðinslegar, þrátt fyrir að vera jafnvel á grunnskólaaldri, og þeim liggur mikið á að komast í tölu fullorðinna. Í Fimmtán ára á föstu segir frá samdrætti Árna og Lísu, sem eru bæði þroskuð miðað við aldur og nota hátíðlegt tungumál sem minnir lítið á tungutak raunverulegra unglinga. Í upphafi bókar er Lísa í sambandi við hinn mótorhjólaakandi Kidda, sem er mikill töffari, en hún efast um að hann sé framtíðarmaður lífs hennar þar sem hann skortir ýmsa æskilega eiginleika þess karlmanns sem í hennar augum er vænlegur til sambúðar og frambúðar. Kiddi er nefnilega flippaður pönkari og dreymir um að breyta heiminum en Lísu dreymir um að giftast kurteisum, yfirveguðum og tillitssömum strák: „Hann átti að vera hærri en hún, ljóshærður og með blá augu, mikið í íþróttum og hugsa vel um hana.“

Persónur Eðvarðs eru afturhaldssamar, á köflum svo að jaðrar við forpokun. Unglingarnir í þeim tveimur bókum hans sem hér eru nefndar hafa ekki snefil af hneigð til uppreisnar og efast lítt um smáborgaraleg gildi. Þegar Birgir í Gegnum bernskumúrinn spyr Ásdísi hvernig stærðfræðinámið eigi eftir að nýtast honum þegar út í lífið er komið svarar hún: „Ég veit það ekki. Kerfið hefur sína kosti og galla eins og með allt annað í þjóðfélaginu. Mín trú er sú að ef við göngum alltaf með jákvæðu hugarfari til námsins, þá vefjast gallarnir ekki fyrir okkur, ég held að við verðum bara að sætta okkur við námið eins og það er. Ef við ætlum okkur að hætta því vegna einhverra komplexa þá náum við okkur aldrei í neina starfstitla og verðum undir í skiptingu veraldlegs auðs.“

Í lok Fimmtán ára á föstu er ákveðið að Árni og Lísa hefji sambúð, þá er hún óvart orðin ólétt eftir fyrstu samfarir þeirra í tjaldútilegu. Það verður seint hægt að segja um Eðvarð Ingólfsson að hann velti sér upp úr lýsingum á lystisemdum holdsins. Ástarnótt Árna og Lísu í tjaldinu er lýst með einungis sextán orðum þar sem hneggjandi hrossagaukur gegnir afar táknrænu hlutverki og menn geta velt því fyrir sér hvort samförum hefur verið fagnað með eftirminnilegri hætti í íslenskum bókmenntum: „Þetta var þeirra nótt. Þau voru tvö ein. Í fjarska hneggjaði hrossagaukur til að fagna því.“
Þorgerður og Þórdís

mestu ógeðisbækurnar

Nanna matargúrú vísar á síðunni sinni á lista yfir ógeðslegan mat. Svona listar eru auðvitað margir til og sömuleiðis listar yfir vondar (og góðar) bækur. Einhvern slíkan vondubókalista rámar mig í að hafa nýlega séð þar sem Alkemistinn og eitthvað eftir Bukowski tróndu ofarlega ásamt Da Vinci-lyklinum. Það er alltaf gaman að rífast um hvaða bækur séu óbærilega vondar. Þorið þið að nefna mjög slæma bók eða bækur sem þið hafið lesið?

viðvaningabókmenntir

Ágúst Borgþór segir á bloggi sínu að það sé billegt og fyrir viðvaninga að frumbirta skáldverk á netinu. Ég spurði Ágúst í athugasemd hvers vegna hann væri á þessari skoðun en athugasemdin er einhversstaðar á flakki og ósvarað. Á Tregawattasíðunni er málið tekið upp og þetta sögð hörð atlaga.
Í fyrra kom út bók eftir Ármann Jakobsson, þar sem ég held að bróðurparturinn eða mögulega allt, hafi áður verið birt á bloggsíðu höfundarins. Bókin er Fréttir frá mínu landi, sem ég var fyrir tilviljun með á borðinu fyrir framan mig og nýbúin að lesa og njóta þegar ég rakst á færslu Ágústs Borgþórs. Samkvæmt ÁBS hlýtur doktor Ármann að vera viðvaningur á rithöfundasviðinu, því leyfi ég mér auðvitað að vísa alfarið á bug með hnussi.
Þetta er auðvitað aktúellt mál. Sumt sem birt er á bloggsíðum eða öðrum vefsíðum er auðvitað alveg jafn gott og miklu betra en margt sem pappír og prentsvertu er spreðað í, en bloggarar og aðrir höfundar sem hafa bara birt á vefsíðum eru ekki í rithöfundasambandinu, hafa hingað til ekki fengið rithöfundalaun fyrir sín skrif og eru (líklega) almennt ekki taldir til alvörurithöfunda. Því má velta fyrir sér hvort þetta eigi eftir að breytast. Eru skrif Ármanns í Fréttum frá mínu landi verri fyrir að hafa áður verið birt á netinu? Er bókin betri en bloggskrifin? Hvernig getur verk verið billegra hafi það verið birt á netinu áður en það er prentað? Ef ég skrifa góða smásögu og birti hana bara á netinu er hún þá viðvaningsdrasl, en góð ef ég birti hana bara á prenti? Hvers vegna er pappír merkilegri en rafræn birting?

Engla hafa sumir augum litið, en nú hef ég séð þig og það er nóg.

Af vefsíðunni romantik.is má til dæmis panta gúmmíkalla með átta tommu tippi á viðráðanlegu verði og sömuleiðis spænska flugu með kókosbragði. En rómantíkin verður auðvitað ekki fullkomnuð nema með rétta ljóðinu. Hvað finnst ykkur um þetta?:

Þær stundir sem við erum saman,
er sem ég finn angan af ilmandi rósum...
Þú og aðeins þú lætur mig finnast ég vera á lífi...
Engla hafa sumir augum litið,
en nú hef ég séð þig og það er nóg.

Hér má lesa meiri kveðskap sem gleður.

Jack Mapanje á vefnum

Hér koma nokkrar vefslóðir fyrir þá sem hafa áhuga á að kynnast aðeins malavíska ljóðskáldinu Jack Mapanje:

Um Jack Mapanje af síðu British Council – Contemporary Writers

Jack Mapanje á Poetry Archive – m.a. hægt að hlusta á “Visiting Zomba Plateau” og “Scrubbing the Furious Walls of Mikuyu”

Viðtal á vefsíðu nemenda við York University (2007)

Viðtal í Guardian (2007)

Tvö lítil orð

Nýlega voru nokkrar ágætismyndir í bíó sem gerðar voru eftir skáldsögum. Meðal þeirra var Lesarinn en samnefnd bók eftir Bernhard Schlink kom út 1995 og var þýdd á íslensku 1998. Sagan fjallar á yfirborðinu um samband Hönnu og Michaels; hún er fullorðin þegar sagan hefst, hann er unglingspiltur. En undir niðri leynast meginumfjöllunarefnin: sekt og sektarkennd, afneitun og uppgjör við fortíðina, og stóra samhengið er Þjóðverjar og helförin. (Skemmst er frá því að segja að óhætt er að mæla með bæði bókinni og bíómyndinni en það er annars ekki umfjöllunarefni þessa pistils.)*

Þegar byrjað var að sýna kvikmyndina heyrði ég fólk reglulega furða sig á því að Kate Winslet skyldi hafa verið fengin til að leika Hönnu því hún væri alltof ung fyrir hlutverkið. En þegar ég endurnýjaði kynnin við bókina kom í ljós að í fyrsta hluta bókarinnar er tekið skýrt fram að Hanna sé 36 ára og megnið af senunum hennar í myndinni er frá því tímabili. Kate Winslet (sem er fædd 1975) er því tvímælalaust á réttum aldri fyrir hlutverkið.

Hvaðan kemur þá þessi ranghugmynd um aldurinn? Ég efast um að ástæðan sé að viðkomandi hafi ekki lesið bókina. Þvert á móti, ég gæti einmitt trúað því að ræturnar liggi einmitt þar, nánar tiltekið í örlitlu broti af íslensku þýðingunni. Við lesturinn hnaut ég nefnilega hvað eftir annað um tvö orð. „Skinnið mitt“ segir Hanna ítrekað við Michael. Skinnið mitt?!

Hin stórgóða erlenda deild á Borgarbókasafninu gerði mér kleift að fletta upp í frumtextanum og kanna hvaða orð væri notað þar. Í ljós kom að á þýsku segir Hanna „Jungchen“ sem merkir einfaldlega strákur, stráksi … eitthvað á þá leið. Stríðniskeimurinn er þurrkaður rækilega út með þýðingunni „skinnið mitt“ sem passar illa í munn þrjátíu og sex ára gamallar konu. Orðin hafa ömmulegan blæ, jafnvel langömmulegan og hæfa tæplega koddahjali.

Staðreyndir sem tilgreindar eru í framhjáhlaupi í texta verða ekki endilega minnisstæðar. Orðaval á borð við „skinnið mitt“ getur aftur á móti skapað tilfinningu sem verður mun lífseigari en staðreyndirnar. Það kæmi mér ekki á óvart að sú væri raunin í þessu tilfelli.

----------
* Eiginlega er hægt að mæla sérstaklega með því að sjá bíómyndina og lesa bókina svo aftur. Ég get tekið undir með Kristjáni B. Jónassyni um að kvikmyndin geri „bókina í raun betri en maður hélt að hún væri“ þar sem hún skerpi á undirtexta bókarinnar.

Bókabókhald Ernu – febrúar 2009

Keypt

• Another One Bites the Dust – Jennifer Rankin
• Undead and Unwed – MaryJanice Davidson
• Cosi fan tutte – Michael Dibdin
• Storm Front – Jim Butcher
• Reaper Man – Terry Pratchett
• Undead and Unemployed – MaryJanice Davidson
• Undead and Unappreciated – MaryJanice Davidson
• Stitchionary 4 – Crochet – Vogue Knitting
• Luftslottet som sprängdes – Stieg Larsson
• A Reading Diary. A Year of Favourite Books – Alberto Manguel

Lesið

• Busy Woman Seeks Wife – Annie Sanders
• Fyrir frostið – Henning Mankell, Þórdís Gísladóttir þýddi
• Undead and Unwed – MaryJanice Davidson
• Liv og legeme – Elsebeth Egholm
• Ungir njósnarar – R.J. McGregor, Ólafur H. Einarsson þýddi
• The Brodsky Touch – Lana Citron
• Undead and Unemployed – MaryJanice Davidson
• Wise Follies – Grace Wynne-Jones
• Undead and Unappreciated – MaryJanice Davidson
• Gebrauchsanweisung für Leipzig – Bernd-Lutz Lange
• Kun ét liv – Sara Blædel
• Undead and Unappreciated – MaryJanice Davidson
• 10 ráð til að hætta að drepa fólk og byrja að vaska upp – Hallgrímur Helgason
• Lesarinn – Bernhard Schlink, Arthúr Björgvin Bollason þýddi (fyrri hluti lesinn)
• Der Vorleser – Bernhard Schlink (síðari hluti lesinn)

Böllur Benedikts

Á leið til Kamerún og Angóla í vikunni tjáði Benedikt XVI sig um gagnsleysi smokka í baráttunni gegn AIDS. Páfinn heldur því fram, berjandi hausnum við steininn, að ekki sé hægt að berjast gegn eyðni með því að útbýta smokkum, þeir geri hreinlega ástandið verra. Afríka sunnan Sahara er það svæði í heiminum þar sem hlutfallslega flestir eru eyðnismitaðir. Páfinn hefur að sögn ákveðna lausn á málinu sem snýst um andlega vakningu og vináttu við hina sjúku og þjáðu. Kallinn telur duga að biðja fyrir þeim sem þegar eru smitaðir eða hafa misst sína nánustu og benda hinum á að lemja náttúruna með lurk og stunda skírlífi. Og þetta er auðvitað skoðun leiðandi manna í hinni einkennilegu stofnun kaþólsku kirkjunni sem páfinn er að básúna. Að sjálfsögðu er langt frá því að kaþólikkar almennt deili þessum skoðunum, í fyrra skrifuðu til dæmis sextíu hópar innan kaþólsku kirkjunnar opið bréf til páfans þar sem hvatt var til þess að Vatíkanið endurskoðaði hugmyndir sínar um getnaðarvarnir.

Í tilefni yfirlýsingar rauðklædda trúarleiðtogans hefur verið ákveðið að birta hér ljóðið um penis páfans. Það er eftir amerísku skáldkonuna Sharon Olds.

The Pope's Penis

It hangs deep in his robes, a delicate
clapper at the center of a bell.
It moves when he moves, a ghostly fish in a
halo of silver sweaweed, the hair
swaying in the dark and the heat -- and at night
while his eyes sleep, it stands up
in praise of God.

Ráðstefna í Gerðubergi

Laugardaginn 21. mars verður árleg bókmenntaráðstefna, þar sem sjónum er beint að lestri barna og unglinga, haldin í Gerðubergi í Breiðholtinu. Dagskrá hefst kl. 10:30 og stendur til 13:15.

Málflytjendur og efni:
Halla Kjartansdóttir: Að verða læs eða lens
Guðlaug Richter: Hvernig glæðum við áhuga barna á lestri?
Ingibjörg Baldursdóttir: Lestrarkveikjur
Brynhildur Þórarinsdóttir: Lestrarhestamót(un)
– Gæðingaskeið, slaktaumatölt og fleiri lestraríþróttir

Nánari upplýsingar um dagskrána má finna á vef Gerðubergs.

Er eitthvað að marka svokallaða lesendur?

Nýlega var Bókamarkaður félags íslenskra bókaútgefenda haldinn og salan var víst alveg gríðarleg. Bækur seljast þrátt fyrir að gullkortin sé mörg búið að klippa í sundur og sjóðir flestra séu óttalega lítilfjörlegir. Í dönskum fjölmiðlum segir að Danir kaupi sífellt fleiri bækur, en að þeir lesi jafnframt minna en áður, og það sama segja Svíar; bækurnar rjúka út en kannanir segja minna lesið en áður fyrr. Blaðamaður Information heldur því fram að aðeins ein af hverjum fjórum keyptum bókum sé lesin eða líklega enn færri.
En hvað er að marka kannanir á lestrarvenjum? Um daginn fjölluðu spjallarar margra landa, þar á meðal Íslands, um rannsókn þar sem fram kemur að fólk lýgur ótæpilega um eigin lestur og viðurkennir að hafa þóst lesið bækur sem það hefur alls ekki lesið. Er ekki einhver mótsögn í þessu öllu? Gæti ekki fólk sem segist hafa logið bara verið að ljúga enn eina ferðina?
Þeir sem stunda félagsvísindarannsóknir reka sig oft á að lítið er að marka hvað fólk segir um sjálft sig og eigin hegðun. Jafnvel þótt menn trúi því sem þeir segja um sjálfa sig kemur oft í ljós þegar málið er kannað að eitthvað allt annað er í gangi. Þetta hefur til dæmis komið fram í ýmsum könnunum á málfari, fólk sem segist aldrei blóta hefur kannski verið staðið að því að láta út úr sér satanískan hroða og verður jafnvel steinhissa þegar upptaka með bölvinu og ragninu er spiluð fyrir það.
En ef við ákveðum að sleppa gríninu og trúa og leggja út af nýlegum athugunum á bókakaupum og lestrarvenjum þá má sjálfsagt alveg taka undir með þeim lífsstílsspekúlöntum sem segja að bækur hafi í auknum mæli öðlast hlutverk sem snúast ekki bara um að lesa þær. Bækur eru listaverk og safngripir, með bókaeign og lestri vilja menn sýna innri mann og staðfesta eigin sjálfsmynd. Bók getur auðvitað bara verið eins og hvert annað húsgagn sem er lítið notað í bili en á kannski eftir að komast í uppáhald einhverntíma seinna.

Kæra Astrid Lindgren, því miður ...

Í síðustu viku birti danska Information dálítið skemmtilega grein eftir Rasmus Bo Sørensen undir yfirskriftinni „Því miður Dan Brown.“ Greinin fjallar um það sem kallað er martröð hvers forleggjara; að afþakka handrit sem síðan verður metsölubók hjá öðru forlagi. Árið 2002 afþakkaði Gyldendal The Da Vinci Code, sem þá var óútgefið verk óþekkts höfundar. Ungum ritstjóra í starfsþjálfun fannst bókin drasl sem ekki væri samboðið forlaginu að gefa út. Margir eru sjálfsagt sammála honum en síðan bókin kom út árið 2003 hefur hún engu að síður selst í yfir 60 milljónum eintaka, þar af 600 þúsund í Danmörku, en bókin er gefin út hjá forlagi sem Information kallar „lilleputforlaget Hr. Ferdinand.“ Þegar Mikael Kristiansen, sem stóð fyrir því að afþakka bókina, eða einhver annar segir þessa sögu hlær fólk gjarna óskaplega yfir hvað hann hafi nú verið mikill bjáni. En í greininni í Information er bent á að málið sé nú ekki sérlega einfalt, markaðurinn sé sumpart óútreiknanlegur og auk þess seljist bók betur eftir því sem fleiri eintök seljist, það er að segja það sem er mikið tekið er tekið meira. Það er vitað að fólk sem að jafnaði les lítið eða ekkert hefur jafnvel tekið upp á því að kaupa og lesa Da Vinci lykilinn, Harry Potter eða Twilight-seríuna sem nú flæðir úr prentvélum um víða veröld.

Í greininni eru nokkrir metsöluhöfundar og metsölubækur nefndar sem útgefendur afþökkuðu. Þannig munu 38 forlög hafa afþakkað Gone With the Wind og 16 forlög neituðu að gefa Dagbók Önnu Frank út. Harry Potter hafði verið margsinnis afþökkuð áður en forleggjari beit á agnið og sömuleiðis Lolita Nabokovs og Frú Bovary Flauberts. Stephen King fékk víst líka í upphafi ferilsins handritin sín í hausinn aftur og aftur því verkin þóttu ekki söluvænleg. Árið 1944 fékk Bonnier-forlagið sent handrit að bók um sögupersónuna sem heitir á íslensku Lína langsokkur. Handritinu var hafnað og Rabén og Sjögren sem þá var nýstofnað forlag gaf bókina út. Samtímis var höfundurinn, Astrid Lindgren, ráðin ritstjóri barnabóka hjá forlaginu þar sem hún starfaði í áratugi og forlagið gaf út allar bækur hennar sem selst hafa í skrilljónþúsundmilljónum eintaka á sextíu tungumálum.

Skotin/n í skáldsagnapersónu?

Um daginn las ég einhversstaðar innlegg frá íslenskum blaðamanni þar sem hann játaði ást sína á Lisbeth Salander. Sænsku bókahórurnar (það er krækja á þær á hægri vængnum) fjölluðu líka um daginn um ástir lifandi fólks á skáldsagnapersónum. Þær hafa að eigin sögn m.a. verið ástfangnar af Jonna í bókum Enidar Blyton, Tuma Sawyer og Gilberti í Önnu í Grænuhlíð. Lesendur hafa skrifað fjölmargar athugasemdir við færsluna (aðallega konur sýnist mér) og hafa að sögn elskað í leyni allskonar sögupersónur allt frá Herra Rochester, langa Jóni Silver og Sherlock Holmes til Síríusar Black og Jónatans Ljónshjarta. Þetta eru auðvitað áhugaverðar vangaveltur og því spyr ég: Hefur þú verið ástfangin/n af skáldsagnapersónu eða persónum og þá hvaða? Svör óskast í athugasemdakerfið - undir nafni eða ekki.