Bókasöfn á gististöðum, 1. þáttur

Mér hefur alltaf þótt áhugavert þegar ég hef komið í sumarbústaði starfsmannafélaga að kanna bókakostinn. Stundum virðist hafa tekist að betla einhvern pakka út úr bókaforlögum fyrir lítið, líklega einhverjar bækur sem hafa selst illa og taka upp mikið pláss á lagernum. Algengast er kannski að sjá einhvern samtíning af bókum sem fólk hefur skilið eftir og ekki verið neitt sérstaklega annt um, gjarnan reyfara og nokkrar rauðar ástarsögur. Og svo er oft einhver slatti af barnabókum. Á hótelum og gistiheimilum geta svo líka verið hillur með bókum fyrir gesti og það væri afar intressant stúdía að skoða hvernig bækur lenda í því hlutverki að vera til taks fyrir ferðalanga á hinum ýmsu stöðum. Í raun væri ekki vitlaust að gera heildarskrá yfir þetta bókaúrval, svona ef einhvern ferðaglaðan bókasafnsfræðinginn skyldi vanta verkefni.

Undirrituð var nýlega á ferðalagi og leggur hér fram blábyrjunina á þessari kortlagningu. Fyrir valinu varð skáli Ferðafélags Íslands í Hvanngili (ég mun auðvitað aldrei ljóstra því upp að ég hafi verið þar hölt að bíða eftir ferðafélögum mínum og mér hafi leiðst). Eins og gefur að skilja má þarna finna allnokkra árganga af Árbók Ferðafélags Íslands. Reyndar láðist mér að gera úttekt á árbókinni og ég get því ekki frætt ykkur um það hvort einhver ár vantar þarna inn í safnið. Auk árbókanna hefur skálinn að geyma nákvæmlega þrjár bækur og engin þeirra er einhver dæmigerð sumarbústaðabók. Satt að segja er engin þeirra þessleg að maður ímyndi sér að einhver hafi farið að drösla henni með sér í hálendisferð, en það er svo sem allur gangur á því hvað fólki dettur í hug.

Fyrst ber að nefna Mannfagnað eftir Guðmund Finnbogason sem gefin var út af Ísafoldarprentsmiðju árið 1937. Bókin er safn af tækifærisræðum sem Guðmundur hafði haldið hér og þar af hinum ýmsu tilefnum. Efnisyfirlitið er nánar tiltekið svona: Minni kvenna, Full jarðar, Dans og skautaferðir, Bogastrengurinn, Barnseðlið, Útburðir, Minni Íslands, Jónas Hallgrímsson, Björnstierne Björnson, Dætur Göngu-Hrólfs, Svartiskóli, Hannes Hafstein, Skáldaþjóðin, Matthías Jochumsson, Umboðsmaður Vestur-Íslendinga, Einar Benediktsson, Stephan G. Stephansson, Guðmundur Friðjónsson, Íslenzkar konur, Að gera hreint fyrir sínum dyrum, Minni Frakklands, Dr. Helgi Péturss, Þjóðsöngvar vorir; Framtíðin í Flóanum, Minni Jóns Sigurðssonar, Á réttarvegg, Lesa og skrifa list er góð, Minni kvenna, Prófessor Magnus Olsen, Fáninn, Heill dagr!, Einar H. Kvaran, Minni prentaranna, Ávarp til Vestur-Íslendinga, Kennslukaupið, Sumardagurinn fyrsti, Hafnarfjörður, Upphaldsmenn, Stúdentar, Minni sjómanna, Sextugur, Scheherasade og Dinarsade, Íþróttamenn, Kristmann Guðmundsson, Hallgrímur Pétursson, Minni Rangárþings, Íþróttahyggja, Kjarval, Matthías Jochumsson, aldarminning, Jólagleðin, Sænska listsýningin, Vatn er bezt.

Guðmundur (1873-1944) var sálfræðingur og lagði stund á ýmis fræðastörf, var ritstjóri Skírnis á ýmsum tímabilum, prófessor í sálfræði við Háskóla Íslands og háskólarektor í tvö ár. Auk þess fékkst hann við þýðingar og barðist fyrir úrbótum í menntamálum og starfaði sem landsbókavörður. Stundum er talað um hann sem heimspeking fremur en sálfræðing og kannski má segja að hann hafi fengist við hvort tveggja, heimspeki og sálfræði. En tækifærisræðurnar eru ekki fræðilegar greinar heldur þankar Guðmundar um hitt og þetta, misháfleygir.

Ég las nú ekki alla bókina heldur greip niður hér og þar og verð að játa að það sem ég las fannst mér lítið meira spennandi en gerist og gengur með tækifærisræður. Þetta safn hefur núna, 74 árum síðar, vissulega ákveðið heimildagildi og gaman að skoða það af þeim sökum en mikið þyrfti mér að leiðast til að ég legði í að lesa þetta spjaldanna á milli. Og það þrátt fyrir lofgjörð Richards Beck um ritið sem birtist í vestur-íslenska dagblaðinu Heimskringlu þann 6. júlí 1938.

Bók númer tvö er svo Dóttir Rómar (ít. La Romana) eftir Alberto Moravia sem kom út hjá Setbergi 1951 í íslenskri þýðingu Andrésar Kristjánssonar og Jóns Helgasonar. Réttast er að birta hér það sem stendur aftan á kápunni:

„Með öruggum skilningi á atburðum og sálarlífi og jafnöruggum frásagnarhætti lýsir Moravia hugrenningum og tilfinningum portkonunnar með hennar eigin orðum. Hún segir ævisögu sína á hógværan og látlausan hátt, segir jöfnum höndum af sjálfri sér og þeim mönnum, sem lagt hafa lag sitt við hana, og lætur aldrei glepjast af volulegri tilfinningasýki, þrátt fyrir dapurleg örlög. Stundum er að vísu þunglyndisblær á frásögn hennar, en hún kvartar ekki. Hún sættir sig við tilveruna eins og hún er. Í rauninni á hún ekki sjálf mikla sök á því, að hún dregst niður í svaðið. Aðrir hafa átt drjúgan þátt í því – móðir hennar, unnusti og kunningjar. En enginn þessara aðila gerir sér fyllilega ljóst, hvað þeir hafa gert. Þeir hafa aðeins verið hlekkir í keðju atvikanna, sem leiddu stúlkuna út á götuna. Þessi framvinda er svo blátt áfram, miðað við persónur og umhverfi, að manni finnst, að öðruvísi hefði alls ekki getað verið. Það er ekki hægt að ásaka stúlkuna. Enginn getur leyft sér að líta niður á hana. Hún er hvorki betri né verri en margir aðrir, sem kallað er að lifi heiðarlegu lífi á borgaralega vísu. Hún er raungóð manneskja, sem knúin er af atburðarás, er hún fær ekki við ráðið, út á eymdarbraut saurlifnaðarins.“Þetta segir bókmenntagagnrýnandinn mag. arg. E. K. Westergaard um „Dóttur Rómar“. Að lokum skulu undir strikuð ummæli C. P. Snow í Sunday Times, þegar hann segir um Alberto Moravia: „Ég held, að hann sé einn af beztu rithöfundum, sem nú eru uppi.“

Þessi bók finnst mér nógu áhugaverð til þess að ég náði mér í hana á öðru bókasafni eftir að ég var komin í bæinn og er núna í miðju kafi að lesa hana. Það er aldrei að vita nema ég skrifi síðar ítarlegri umfjöllun um hana. En í millitíðinni læt ég nægja að vísa hér á stutta en áhugaverða umfjöllun um Moravia og á heldur neikvæðan dóm úr The New York Times frá 1956 um kvikmyndina sem gerð var eftir þessari bók með Ginu Lollobrigida í hlutverki Adríönu, söguhetjunnar.

Þriðja bókin, sem ég útvegaði mér líka eftir að komið var í bæinn, er Drekinn skiptir ham. Ferðapistlar úr Kínaför (sæ. Den förvandlade draken. En resa i Kina) eftir Artur Lundkvist, sem kom út hjá Máli og menningu 1956 í íslenskri þýðingu Einars Braga Sigurðssonar. Eins og titillinn gefur til kynna er þetta frásögn af ferð Arturs Lundkvist til Kína en jafnframt full bjartsýni í garð hins nýja alþýðulýðveldis. Það er líklega ekki rétt að kalla þetta hreina lofgjörð, því inn á milli bregður fyrir einni og einni krítískri athugasemd, en það fer ekki á milli mála að bókarhöfundur er fullur hrifningar af þjóðfélagsþróun í Kína og að hann bindur miklar vonir við kínverskan kommúnisma. Í ljósi sögunnar má finna margt broslegt í þessum skrifum. Og kannski er líka eitthvað einfeldningslegt við þau; Lundkvist virðist svo sannarlega hafa gleypt allt hrátt sem að honum var haldið á ferðum hans. Í umfjöllun sinni um „rannsókna- og játningafundi“ þá sem haldnir höfðu verið í þeim tilgangi að uppræta spillingu segir hann til dæmis: „En meginárangur þessarar baráttu er aukinn skilningur almennings á hinni nýju hagsmunalegu samstöðu þegnanna og ábyrgð hvers og eins gagnvart þjóðarheildinni. Heiðarleiki, sparsemi, refjalaust réttlæti gagnvart hverjum manni urðu ófrávíkjanlegar þjóðfélagsskyldur“ (bls. 292).

Lundkvist fer fremur lofsamlegum orðum um Maó, segir frá betlikerlingu sem komist hefur til metorða undir hinu nýja þjóðskipulagi, glæstri menningu, munaðarleysingjaheimili fullu af hamingjusömum börnum þar sem kaþólikkar hefðu áður rekið hálfgerðar útrýmingarbúðir og fleiru í svipuðum dúr. Lundkvist segir af mikilli hrifningu frá framförum í fangelsismálum í kaflanum „Afbrotamenn og skækjur, sem hafa bætt ráð sitt“. Þar heimsækir hann eina „af fimm betrunarstofnunum Sjanghæborgar“: „Það kemur í ljós, að flestir vistmannanna teljast hafa fengið fullan bata, en dveljast hér áfram af frjálsum vilja og fá greidd laun eftir vinnuafköstum, frá 170 000 til 700 000 yuan á mánuði auk fæðis og húsnæðis“ (bls. 155). Val á viðmælendum í fangelsisheimsókninni virðist ekki vekja tortryggni hans: „Við biðjum um að fá að tala við nokkra af vistmönnunum, og okkur er leyft að velja tvo úr hópnum, en stjórnendur stofnunarinnar velja aðra tvo (til að tryggja það, að við náum tali af mönnum, sem raunverulega hafa frá einhverju að segja og geta það)“ (bls. 156).

Bókin er skreytt ljósmyndum úr ferðinni, sem gaman er að skoða. Ýmislegt fleira mætti segja um hana og hún er vel þess virði að vera lesin en ég ætla hér að enda á tilvitnun sem mér fannst óborganleg:

Aðstöðumunur karls og konu hefur einnig verið afnuminn eftir föngum. Konurnar eru loksins orðnar jafningjar karlmannanna og virðast fremur reyna að dylja kvenleika sinn en hampa honum. Sökum þess að þær eru klæddar eins og karlmenn, eru margar þeirra einnig mjög áþekkar karlmönnum í vexti – engan veginn víst, að mjaðmirnar og vel falin brjóstin komi upp um þær. (Og allt um það hafa þær brjóst, sem þær geta allt í einu og feimnislaust töfrað fram: kona sem býður barni sínu svellandi mjólkurríkt brjóst.)

Hjá kínverskum konum vottar ekki fyrir ytri tilraunum til kynörvunar. Yfirleitt bera kínverjar kynferðislegar hneigðir ekki utan á sér. Kynlífið virðist vera þeim svo eðlilegt og sjálfsagt, að þess verði naumast vart. Sjálfsafneitun að ætla mætti, en getur allt eins stafað af algjörum skorti á tilhneigingum til sjálfsafneitunar.

En sannarlega eru þær frelsaðar að sjá, kínversku konurnar, sem hafa verið svo lengi innilokaðar og niðurlægðar. Allt í einu hafa þær skundað fram á sjónarsviðið, ótrúlega frjálslegar, fullar af þrótti og lífshungri, tekið við stöðu sinni sem jafningjar karlmannanna, vinnufélagar þeirra og lífsförunautar. Og frjálsastar allra virðast hláturmildu ungu stúlkurnar, sem sveifla löngum fléttunum eða kasta til klipptu sléttu og hrafnsvörtu hárinu (bls. 15).

Svefnherbergisforlag með bók á Man Booker-lista

Fyrir nokkrum dögum var opinberað hvaða verk séu á listanum yfir þær bækur sem tilnefndar eru til Man Booker-verðlaunanna. Ég get svosem fátt sagt um listann, enda ekki lesið neina bókanna og líklega hef ég bara lesið bók eftir einn höfundanna, Julian Barnes, sem var eitt sinn í uppáhaldi hjá mér (kannski er hann það ennþá). Hins vegar minntist ég í vor á eina Booker-verðlabókina Amsterdam sem ég gafst upp á.

Eins og við má búast eru flestar bækurnar á þessum lista gefnar út af risaforlögum en ein er það þó ekki. Það er The Testament of Jessie Lamb eftir Jane Rogers, sem er gefin út af pínulitlu forlagi, Sandstone Press, sem var stofnað fyrir níu árum, aðallega sem ljóðabókaforlag. Eigandinn heitir Robert Davidson og er verkfræðingur á eftirlaunum sem er með skrifstofuna í svefnherberginu sínu í íbúð í Skotlandi.

Hér er umfjöllun um bókina úr The Independent.

Um ritlistarnám II

Téa Obreht er tuttugu og fimm ára, nýútskrifuð úr ritlistarnámi og hún var yngsta manneskjan á lista New York Times yfir 20 bestu bandarísku rithöfundana undir fertugu. Listinn var birtur nokkru áður en fyrsta skáldsaga hennar, The Tiger´s Wife, kom út, og raunar hafði sáralítið eftir hana birst á prenti áður en listinn var gerður opinber. Fyrsta skáldsagan var því vel hæpuð þegar hún kom loksins út, og hún hlaut frábærar viðtökur. Obreht fékk Orange-verðlaunin fyrir hana og er yngsti handhafi þeirra frá upphafi.

En hæpið getur líka verið hættulegt, einsog Obreht fékk svo sannarlega að kenna á nýverið, þegar rithöfundurinn Ruth Fowler lét hana fá það óþvegið í bloggi á Huffington Post. Fowler finnst bókin ömurlega leiðinleg, ofmetið drasl, og hún skellir skuldinni á MFA-gráðu Obreht í ritlist. Hún segir:

„The Creative Writing MFA is the singularly most devastating occurrence to hit literature in the 20th century, churning out writers of utterly indistinguishable competence.“

Fowler veltir upp nokkrum gömlum tuggum um ritlistarnám einsog hvort það sé yfirhöfuð hægt að kenna fólki að skrifa, kvartar yfir því að það sé verið að framleiða einsleitan hóp af ríkum rithöfundum sem hafi efni á náminu og læri þar að setja saman fágaðar setningar, en hafi ekkert til að skrifa um afþví þau viti ekki neitt því þau hafi ekkert lifað (annað en Fowler sjálf sem hefur afar skrautlegan feril). Og svo það sem virðist fara mest í taugarnar á henni: Hún vill meina að ritlistarnemar fái einhverskonar frípassa inn í útgáfuheiminn því í náminu hafi þau aðgang að rithöfundum, agentum og útgáfum á meðan hæfileikaríka en próflausa fólkið sem hefur lifað fær aldrei séns.

Ég er alltaf svolítið hissa á þessari heift sem sumir virðast hafa gagnvart ritlistarnámi og ég á bágt með að skilja hversvegna það er talið eðlilegt að þeir sem stunda aðrar listgreinar og iðnir mennti sig í þeim, á meðan sú krafa er gerð til rithöfunda að þeir séu sjálfsprottnir snillingar. Ég hef meira að segja séð viðtöl við útlenska rithöfunda sem stæra sig beinlínis af því að hafa ekki farið í einn einasta ritlistarkúrs.

En ritlistarnám er vissulega umdeilt nám. Ég er sjálf með próf í ritlist (og játa svolitla fordóma fyrir náminu áður en ég byrjaði) og ég skrifaði mínar hugleiðingar um námið hér, ykkur er velkomið að lesa þær. Rúnar Helgi, lektor í ritlist, skrifar svo sínar vangaveltur hér. Hann verður vonandi ekki sár ef ég bendi á þær. Svo má ég líka til með að benda ykkur á krúttlegan pistil um ritsmiðjur hér.

Ég útskrifaðist fyrir tæpu ári og var með þeim fyrstu sem kláruðu BA-próf í ritlist frá Háskóla Íslands. Það er því alls ekki komin reynsla á það hvernig ritlistarmenntuðu fólki reiðir af í íslenskum bókmenntaheimi miðað við aðra, og það er ennþá síður hægt að leggja mat á það hvort ritlistarnemar hér komi til með að hafa greiðari aðgang að útgefendum en aðrir.

Ég efast samt um að sú verði raunin, ekki síst vegna þess að útgáfubransinn hér á Íslandi er ekki eins ógurlegur frumskógur og t.d. í Bandaríkjunum og Bretlandi. Landið er blessunarlega svo lítið að maður getur sent forleggjurum handrit og verið viss um að þeir lesi það.

En það verður spennandi að sjá hvernig umræðan um ritlistarnámið og þá sem útskrifast hérna þróast.

Ég get allavega fyrir mína parta sagt að ég hef nákvæmlega engar áhyggjur af því að Háskóli Íslands fari að fjöldaframleiða rithöfunda sem allir skrifa eins. Það er a.m.k. ekki á skrifum samnemenda minna að sjá að það sé nokkur einasta hætta á því.

P.S. Ég er annars byrjuð á bókinni hennar Obreht. Ég skal svo segja ykkur hvernig mér finnst hún við tækifæri.

Hausar taldir í TMM

Við Druslubókadömur höfum bæði áhuga á bókmenntum og jafnrétti.

Þessvegna finnst okkur oft afar fróðlegt að skoða kynjahlutföllin í bókmenntum og bókmenntaumræðu á Íslandi. Og þá liggur yfirleitt beinast við að leggjast í hausatalningar.

Ég skoðaði efnisyfirlit síðasta heftis af Tímariti Máls og menningar (72. árgangur, 2. hefti, maí 2011). Það lítur svona út:

Höfundar: 20

Karlar: 15 (75%)
Konur: 5 (25%)

Og þess má geta að tvær konur eru meðhöfundar einnar ádrepu (sem svo skemmtilega vill til að fjallar einmitt um hausatalningar í bókmenntaþætti).

Greinarnar í blaðinu eru því 19 talsins, og konur því einungis höfundar 21% efnis.

Kennarablæti og hamskipti

Beasts eftir Joyce Carol Oates er stutt skáldsaga en áhrifarík, sterk og grípandi. Mér finnst bráðnauðsynlegt að skrifa eitthvað um hana en vandinn er að segja eitthvað af viti án þess að gefa of mikið upp um söguþráðinn. Sagan er sögð af hinni tvítugu Gillian, nemanda í litlum kvennaháskóla í Bandaríkjunum, nánar tiltekið Nýja-Englandi, um miðjan áttunda áratuginn. Námsmeyjarnar eru upp til hópa ástfangnar af bókmenntaprófessornum Andre Harrow og keppast um að verða útvaldar af honum og konu hans, myndhöggvara. Þau hjónin þykja sérlega smart og frjálslynd, hæfilega upp á kant við kerfið.

Einhvern veginn tekst Oates að fá mann til að lifa sig nógu mikið inn í söguna til að þykja ást Gillian á Harrow og undirgefni við hann fullkomlega eðlileg. Harrow virðist hæfileikum gæddur við að miðla skilningi á ljóðlist til nemenda sinna en aðferðir hans við kennslu í skapandi skrifum, þar sem fámennur hópur útvaldra nemenda keppist við að þóknast honum, eru heldur vafasamar. Þar þykir beinlínis eftirsóknarvert að vera niðurlægð af Harrow fyrir framan hópinn, en niðurlæging felur jú í sér að hann veiti manni athygli. Og hann lætur nemendur halda dagbækur þar sem ekki skal halda aftur af neinu, allar innstu hugsanir og þrár skulu látnar flakka, svo ekki sé minnst á fjölskylduleyndarmál, og þessu skal deila með hópnum.

Oates tekst þarna að koma heilmiklu til skila í stuttri bók. Það er ekki verið að eyða orðum í óþarfa og ekkert af textanum fer til spillis. Hún nýtir sér ímyndunarafl lesandans til að koma óhugnaði til skila; í stað langra og ógeðfelldra lýsinga gefur hún hluti í skyn og segir jafnvel (eða lætur Gillian segja) að eitthvað sé of ógeðfellt til að lýsa því. Það sem segja má að skipti máli þarna er ekki einhver keppni í að ganga sem lengst í óhugnaði heldur það að gengið er fram af sögupersónum, traust þeirra misnotað og tilfinningar þeirra meðhöndlaðar sem leikföng. Þarna flykkjast hæfileikaríkar, ungar konur um að verða niðurlægðar af valdasjúklingum. Er þráin eftir viðurkenningu svona sterk? Hvað er hægt að fá fólk til að ganga langt fyrir það eitt að upplifa sig sem útvalið umfram aðra?

Einkennandi fyrir þessa bók er hvernig hún vekur upp spurningar um mörkin milli fegurðar og ljótleika og á milli góðs og ills. Lýsingarnar eru oft myndrænar og Gillian, og lesandinn með henni, skiptir um skoðun á því hvort eitthvað sé ljótt eða fallegt og eins verður það stundum óljóst hvort það sem verið er að lýsa sé ljótt eða fallegt. Eftir alla leikina með mannlegar tilfinningar fer að verða freistandi fyrir lesandann að líta á illvirki sem góðverk. Og hefndin er sæt, hvort sem sá sætleiki er nú hollur eða ekki.

Þegar Skippy dó

Ókei, þegar maður er farinn að mikla það fyrir sér að skrifa bókablogg af því að það þurfi að vera svo agalega sniðugt, skemmtilegt, gáfulegt og einstakt, þá er sennilega kominn tími til að skrifa stuttan og ófullkominn pistil til að sanna það fyrir sjálfri sér að það sé hægt. Það er yfirleitt auðveldast að skrifa um það sem manni finnst mjög gott eða mjög vont - þannig að ég ákvað að kynna lesendur síðunnar fyrir þeirri bók sem hefur vakið hvað mesta lestrarlukku hjá mér það sem af er þessu ári. Af þeim 53 bókum sem ég er búin að lesa í ár (já, ég er njörður sem skrifa hjá mér allt sem ég les) er það Skippy Dies eftir írska höfundinn Paul Murray sem hefur vinninginn, þótt vissulega séu nokkrar sem fylgi fast á eftir.

Skippy Dies er ekki stutt bók - 661 blaðsíða, takk fyrir pent - en ég gleypti hana samt í mig á þremur eða fjórum dögum nú í vor. Hún var longlisted fyrir Bookerinn og einhver fleiri verðlaun, en Paul Murray hefur áður skrifað bókina An Evening of Long Goodbyes, sem ég mun sannarlega festa kaup á í næstu Bretlandsferð.

Þótt bókin gerist í Dublin er þetta við fyrstu sýn ekkert mjög kunnuglegt Írland. Það tók mig smátíma að átta mig á því hvað ylli, en eftir talsverðar vangaveltur fattaði ég að flestar írskar bækur sem ég hef lesið gerast meðal fólks úr verkamannastétt eða í einhverjum afdölum. Skippy Dies gerist hins vegar í einkaskóla fyrir drengi þar sem nemendurnir koma úr vel stæðum fjölskyldum. Talsmáti aðalpersónanna er þess vegna efrimiðstéttarlegur og frekar sérkennalaus, ólíkt flestu írsku efni sem maður les og sér.

Eins og fram kemur í titli bókarinnar hverfist sagan í kringum andlát téðs Skippys, sem er lítill og pervisinn fjórtán ára skólastrákur. Murray kemur sér strax að efninu og í formálanum lætur Skippy lífið í kleinuhringjaátkeppni með besta vini sínum, hinum skarpgreinda en félagslega takmarkaða Ruprecht. Við fáum síðan að lesa um það sem leiðir til andláts Skippys, um vinahóp Skippys og Ruprechts, um að því er virðist vonlausa ást Skippys á pæjunni Lori úr stelpnaskólanum við hliðina, um smákrimmann og dílerinn Carl sem er hættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu, um sögukennarann Howard the Coward sem tekur miðaldrakreppuna út fyrir þrítugt, og um atburðina sem leiddu til þess að hinn vinsæli íþróttakennari skólans örkumlaðist og Howard fékk þetta óheppilega viðurnefni. Það eru semsagt margir þræðir í bókinni og þeir liggja í allar áttir, fléttast saman og sundur á að því er virðist átakalítinn hátt frá höfundarins hendi. Mikið sem ég dáist að höfundum sem geta þetta án þess að það verði tilgerðarlegt eða stirt. Uppbyggingin er virkilega góð; þrátt fyrir að fyrst og fremst sé sagan karakter-drifin (frekar en drifin áfram af plottinu) er atburðarásin markviss og alls kyns leyndarmál og óvæntur sannleikur undir yfirborðinu. Þrástefið er kannski einmitt þöggun, það hvernig umhverfið getur orðið til þess að bæla niður allt sem er satt, allt sem er óþægilegt og líka það sem er fallegt. Þannig er sögusviðið sérlega vel valið - stífur, kaþólskur drengjaskóli þar sem skapandi, gagnrýnin hugsun er illa liðin og sannleikanum er sópað undir teppið ef það hentar betur. Persónurnar nota ýmist dóp, áfengi, afneitun, kynlíf, átraskanir, skammtafræði eða lygar til að flýja.

Paul Murray hefur verið lýst sem skophöfundi og Skippy Dies er vissulega viðbjóðslega fyndin. Lesturinn er skemmtilegur og léttur, en einhvern veginn tekst Murray samt að glíma við verulega stórar spurningar. Bókin hafði mikil áhrif á mig, svona hægvirkandi áhrif sem mögnuðust frá því ég hló að fyrsta kaflanum og þar til ég skældi yfir þeim síðasta. Þegar upp var staðið fannst mér bókin ekki síst fjalla um karlmennsku, eða um samfélag karlmanna, á algjörlega óklisjukenndan hátt og óvæntan. Allt frá Carl sem rúnkar sér tómeygður yfir ofbeldisklámi á netinu og þagnarsamsæri skólastjórnenda til írsku hermannanna í fyrri heimsstyrjöldinni og samskipta vinahóps Skippys og Ruprechts.

Semsagt: Ég mæli einlæglega með Skippy Dies. Ég fékk hana lánaða á Borgarbókasafninu, svo það er lítið mál að nálgast hana hér á landi á. Og nú er ég búin að blogga, svo það er ekkert því til fyrirstöðu að gera það aftur við fyrsta tækifæri.

Bækur sem ég hef gefist upp á

Það ganga reglulega svona sjálfspróf á Facebook þar sem maður á að merkja við hvað maður sé búinn að lesa margar bækur af einhverjum lista og þær upplýsingar fylgja að meðalmanneskja skori bara svo og svo lágt.

Einhverra hluta vegna skora ég alltaf rosalega hátt á þessum listum. Ég held það sé af því að þeir samanstanda yfirleitt af temmilegri blöndu af bestsellerum og svokallaðri „vestrænni kanónu“.

Og það vill svo til að á þeim sviðum er ég ágætlega lesin, sérstaklega af því að Penguin Classics bækurnar eru svo dásamlega ódýrar og svo er ég óttalega svag fyrir bestsellerum og læt einhverra hluta vegna alltaf blekkjast og held að bókin hljóti að vera rosalega góð fyrst hún hefur selst svona vel (nýjasta dæmið um svoleiðis svekkelsi var The Passage eftir Justin Cronin sem ég las síðasta sumar og er kannski efni í sér færslu).

En það sem fer svo rosalega mikið í taugarnar á mér þegar ég skoða svona lista er hvað það eru yfirleitt margar bækur þar sem ég hef byrjað að lesa og gefist upp á og fæ þar af leiðandi ekki stig fyrir.

Ég er hrifin af listum og birti því meistaraverkin sem ég man í svipinn eftir að hafa gefist upp á. Titlarnir eru ýmist á ensku eða íslensku, eftir því á hvaða tungumáli ég byrjaði að lesa þær.

(Og það eru margar þarna sem ég veit að eiga að vera æðislegar og ég man ekki einu sinni afhverju ég lagði frá mér. Plís ekki dæma mig.)

Útlendingurinn
Stríð og friður
Biblían
Moby Dick
Ulysses
Grasið syngur
Catch 22
Á hverfanda hveli
The Hitch Hiker´s Guide to the Galaxy
Þrúgur reiðinnar
For Whom the Bell Tolls
100 ára einsemd
Vopnin kvödd
The Heart of Darkness
Lolita
Do Androids Dream of Electric Sheep?
The Tin Drum
Mrs Dalloway
Don Kíkóti
Treasure Island

... og svo ábyggilega fullt í viðbót sem ég man ekki eftir í svipinn.

Áhugasamir geta t.d. fundið einn svona lista hér.

Það hefur líka verið tekinn saman svona listi yfir íslenskar bókmenntir og þar stóð ég mig mun verr.

Utan við

Í huga mínum hefur Útlendingurinn eftir Camus lengi vel verið ein af þessum ofmetnu bókum sem fólk talar um með einhverri lotningu án þess að sérstök innistæða sé fyrir því. Einhvern veginn hafði ég myndað mér þessa skoðun vegna þess að ég las bókina sem unglingur, líklega svona 14-15 ára, og fannst hún ekkert sérstök. Alla vega skildi hún ekki mikið eftir sig. Eftir á að hyggja sé ég að ég hef verið of óþroskuð til að skilja hana.

Sem sagt ákvað ég að gefa bókinni annað tækifæri og las nýlega (2008) þýðingu Ásdísar R. Magnúsdóttur í tvímála útgáfu Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Færni mín í frönsku dugar því miður ekki til þess að ég hafi haft gagn svo einhverju næmi af tvímála útgáfunni en ég get vel skilið að slík útgáfa geti verið gagnleg. Og sjálfsagt gæti ég haft gagn af að rýna betur í hana ef ég tæki upp á að reyna að hressa upp á frönskukunnáttuna. En textinn í þýðingu Ásdísar er þegar á heildina er litið lipur og frágangur útgáfunnar vandaður.

Ég skal ekki fullyrða um það hvort ég sé núna orðin nógu þroskuð til að skilja Útlendinginn til hlítar. Það er ýmislegt í þessari bók sem erfitt er að fá botn í og þá sérstaklega söguhetjan, eða söguandhetjan, Meursault. Ég ætla ekki að rekja söguþráðinn en sagan er öll sögð frá sjónarhóli Meursaults og gengur út á upplifanir hans. Það að skilja söguna hlýtur því að felast í því að skilja Meursault eða þá að draga einhverjar ályktanir um hann eða út frá honum. Lykillinn er því sá að fá persónuna Meursault til að ganga upp.

Meursault er sama um flest, hann virðist haldinn einhvers konar tilfinningalegri brenglun eða skorti á mannlegum tilfinningum, og hann er níhílisti eins og þeir gerast verstir, hefur engar skoðanir á neinu, stefnir ekki að neinu og lætur sig fljóta áfram á einhvern undarlegan hátt. Þó er sumt sem hann lætur sig einhverju varða. Hann vill til dæmis ekki flytja til Parísar þegar yfirmaður hans leggur það til, þrátt fyrir að hann virðist þjakaður af hitanum í Alsír og flutningur til Parísar ætti þannig að geta verið kærkominn. Meursault er jú mjög upptekinn af hinu líkamlega, flestar tilfinningar hans virðast snúast um hita, kulda, svengd og því um líkt. Tregðan til að flytja til Parísar verður ekki skýrð með því að Meursault sé illa við breytingar á lífi sínu ef horft er til þess að hann er alveg til í að gifta sig. Eins má benda á það sem Meursault verður tíðrætt um, að honum þyki ástkona sín, Marie Cardona, falleg. Einhvern veginn held ég að til að geta þótt eitthvað fallegt, hvað þá önnur manneskja, sé nauðsynlegt að hafa einhverjar tilfinningar.

Meursault er ekki fær um að skrökva, hvorki til að bjarga sjálfum sér né til að hlífa öðrum, og það kemur honum í koll á ýmsa vegu. Það er kannski fyrst og fremst þetta sem gerir hann utanveltu í samfélaginu, sem gerir hann að „útlendingi“. Ástæðan er hins vegar ekki sú að Meursault hafi einhverja sérstaka þörf fyrir að vera hreinskilinn og heiðarlegur því siðferðileg afstaða af nokkru tagi virðist varla vera inni á kortinu hjá honum. Hann hefur enga sérstaka skoðun á framkomu skúrksins Raymonds Sintès við fyrrverandi ástkonu sína og hikar ekki við að skrifa fyrir hann bréf til að ginna konuna til Raymonds svo hann geti lamið hana. Samband Meursaults og Raymonds gæti gefið til kynna að sá fyrrnefndi væri einhvers konar nytsamur sakleysingi en það er í raun ekki rétt lýsing. Það er villandi að kalla Meursault sakleysingja; hann er ekkert endilega að reyna að gera rétt eða vera góður og hann álítur Raymond ekkert endilega góðan. Hann virðist hreinlega ekki skeyta um rétt eða rangt nema þá að einhverju mjög takmörkuðu leyti.

Þó að Meursault sé óbærilega sannsögull er hann sem sagt ekki ein af þessum söguhetjum sem fletta ofan af tvöfeldni, yfirborðsmennsku og spillingu með hreinskilni sinni og skeytingarleysi um almenningsálitið. Satt að segja er álit annarra einn af fáum hlutum sem Meursault stendur ekki á sama um, en það kemur í ljós í seinni hluta bókarinnar þegar hann hefur verið handtekinn fyrir morð. Enn síður er Meursault að reyna að varpa ljósi á eitthvað; honum er svo nákvæmlega sama. En viðbrögð annarra sögupersóna við sannsöglinni sýna samt að hvaða marki ákveðinn leikaraskapur er talinn sjálfsagður. Og við getum velt því fyrir okkur að hvaða marki það er gott eða slæmt. Vissulega má segja að almennt sé ekki æskilegt að blekkja fólk eða tala þvert um hug sinn en í sumum tilfellum kann að vera betra að hlífa fólki við sannleikanum. Eða hvað?

Eitt sem Camus tekst svo sannarlega að gera með Útlendingnum er að vekja mann til umhugsunar um ýmsa þætti mannlegrar hegðunar. Eitthvað sýnir hann fram á um þær væntingar sem samfélagið hefur til fólks um sýndarmennsku. En persónan Meursault er samt það langáhugaverðasta við bókina. Aðrar persónur eru satt að segja fremur lítilfjörlegar og meira eins og leikmunir fyrir söguþráðinn. Það að Meursault sé að einhverju leyti ófyrirsjáanlegur (honum er sama um allt og alla…en ekki alveg allt) gerir hann einmitt áhugaverðari og líkari því hvernig fólk er í raun og veru. Við erum ekki fullkomlega fyrirsjáanleg og stundum hegðum við okkur á mótsagnakenndan hátt. Þó að Meursault sé öfgakennt dæmi þá sýnir hegðun hans í raun svo vel hvernig við erum oft sjálf; veltumst einhvern veginn áfram án þess að hugsa út í hvers vegna og án þess að hafa á því einhverja skoðun. Við gerum það sem við erum beðin um og gerum fólki til geðs „vegna þess að [við höfum] enga ástæðu til annars“.

Ég leyfi mér hins vegar að efast um að Útlendingurinn sé eitthvert mikið heimspekiverk. Það að nefna þessa bók sem einhvern sérlegan fulltrúa tilvistarstefnunnar, eins og stundum er gert, held ég að hljóti að vera byggt á misskilningi, enda gekkst Camus aldrei við því að vera exístensíalisti. Og þó að sögupersónan Meursault sé afar níhílísk þá verður ekki séð að sú stefna sé boðskapur bókarinnar. Það er kannski helst að hægt sé að kenna þessa bók við absúrdisma en bókin segir samt meira á eigin forsendum en sem boðberi heimspekistefnu. 

Hold og kjöt

Þessi smápistill birtist í Mogganum um síðustu helgi, ég var lesandi vikunnar eða eitthvað svoleiðis, og þar sem ég býst við að fleirum sé farið eins og mér, að vera hætt að lesa Moggann, fékk ég góðfúslegt leyfi til að birta hann hér einnig. Ég held að trygglyndir lesendur hans hefðu gott af smá skammti af Virgilio - en þess má geta að ég er jafnvel að hugsa um að selja þessa bók á flóamarkaði druslubókadama í Norðurmýrinni næsta laugardag og leyfa fleirum að njóta, ef áhugi er fyrir hendi!

---

Undanfarið hef ég aðallega verið að lesa höfunda sem þurfa ekki sárlega á því að halda að vera komið á framfæri, gamla karla sem hafa ýmist fengið Nóbelsverðlaun eða verið tilnefndir oftar en einu sinni. Eina bók las ég hins vegar í miklu lestrarmaraþoni í vor sem mér þykir þess verð að auglýsa svolítið; það er skáldsaga eftir kúbanska höfundinn Virgilio Piñera, sem heitir á frummálinu La carne de René en ég las í ensku þýðingunni sem René´s Flesh. Piñera var ljóð- og leikritaskáld, smásagna – og skáldsagnahöfundur og Hold Renés var hans fyrsta skáldsaga, kom út árið 1952.

Það carne sem kemur fyrir í titlinum getur á spænsku þýtt bæði hold og kjöt og sú tvíræðni er í raun lykillinn að bókinni, en verður óhjákvæmilega dálítið stirð í þýðingu. Ég ráðlegg því þeim sem lesa spænsku á annað borð að reyna frekar að verða sér úti um upprunalega útgáfu bókarinnar en enska þýðingu, þótt hún sé að öðru leyti ágætlega gerð.

Aðalpersóna sögunnar er René, veikbyggður unglingspiltur. Hann á yfirgangssaman og ráðríkan föður sem er fylgismaður undarlegs sértrúarsöfnuðar sem tignar holdið og kjötið framar öllu. Faðirinn reynir með öllum ráðum að vígja René inn í þennan dýrkendaflokk, meðal annars með því að láta hann snerta ógeðsleg sár sem faðirinn hefur rist í eigið hold og neyða hann til að standa í röðinni í kjötbúðinni, en René ræður ekki við verkefnið og fellur í yfirlið. Svo fer að faðir hans sendir hann í piltaskóla söfnuðarins þar sem nemendurnir eru hafðir í taumi og með múl eins og hundar og þjálfaðir í ögun og dýrkun holdsins. Hómóerótískur og sadómasókískur andi svífur yfir vötnum. En þótt René sýni mótþróa og takist á endanum að sleppa úr kjötskólanum er raunum hans ekki lokið.

Alla bókina er René að berjast við fólk sem vill eiga hann og ráða yfir honum, gjarnan í holdlegum skilningi. Þetta fólk er hvert öðru einkennilegra; kjötdýrkandi faðir hans, væmin eldri nágrannakona sem girnist hann, drykkfelldir og sadískir kennarar í piltaskólanum, að ekki sé minnst á akfeitan og útlimasmáan mann sem heitir einfaldlega Kjötbolla og á unglingspilta fyrir elskhuga sem rúlla honum um stofugólfið með priki.

Ég hef lesið svolítið af ljóðum eftir Piñera og það er sami fáránleikablær yfir þeim og þessari skáldsögu. Hún er uppfull af skrítnum persónum og absúrd uppákomum, hugmyndaauðgi og pervertisma. Það finnst mér skemmtilegt.

Meiri hellar, minna kynlíf

Þeir sem lágu yfir bókunum um Börn jarðar eftir Jean M. Auel þegar þeir voru litlir rétti upp hönd!

Nei, afsakið: Þeir sem lágu yfir bókunum um Börn jarðar® eftir Jean M. Auel rétti upp hönd! (Já, þetta er skráð vörumerki.)

Fyrir þá sem ekki vita þá fjalla bækurnar um konuna Aylu og manninn Jondalar, en þau eru Cro-Magnon fólk og sögusviðið er Suður- og Mið-Evrópa á ísöld. Þær fjalla um lífsbaráttu, óblíð náttúruöfl, ástir, uppfinningar og síðast en ekki síst samskipti Cro-Magnon fólksins við Neanderdalsfólk. Auel er greinilega mikill grúskari og ég las einhversstaðar að hún sé orðinn einn helsti fræðingurinn um mannlíf á ísöld. Hún skáldar að sjálfsögðu ansi mikið í eyðurnar, en kenningar hennar um hvernig lífið var þá eru a.m.k. áhugaverðar, þó mér vitrara fólk hafi sagt mér að hún sé oft komin út á hálan ís.

Fyrsta bókin, Þjóð bjarnarins mikla, kom út árið 1980 og sjötta og síðasta bókin, sem hefur ekki verið þýdd á íslensku en heitir The Land of Painted Caves á ensku, kom út á þessu ári. Þegar ég var níu ára las ég þær bækur sem þá voru komnar út upp til agna og lét mig dreyma um að eignast fjallaljón, temja villta hesta, búa til vopn úr leðurþvengjum og veiða hýenur og púmur.

(Svona eftir á að hyggja finnst mér kannski svolítið skrýtið að foreldrar mínir hafi ekkert fett fingur út í þennan lestur minn á þessum aldri, því bækurnar eru öðrum þræði afar erótískar og eiginlega ljósbláar. Miklu púðri er t.d. eytt í að lýsa því hversu vel vaxinn niður hann Jondalar er og hversu fimlega hann kann að beita bæði fingrum og tungu. Ástarleikjum hans og Aylu er lýst í minnstu smáatriðum, en hann leiðir hana í allan sannleikann um holdlegar nautnir. Annars man ég reyndar ekki til þess að nokkur fullorðinn hafi nokkurn tímann reynt að skipta sér af því hvað ég las og hvenær, fyrir utan konuna á bókasafninu í Melaskóla, en hún ætlaði ekki að vilja lána mér Mávahlátur því henni fannst ég of lítil. Ég þráaðist samt við og ég man að hún rétti mér hana og fussaði um leið.)

Þó það séu mörg ár síðan ég skildi við Aylu og Jondalar síðast þá sperrti ég nýverið eyrun þegar ég heyrði að síðasta bókin væri að koma út. Bókin fékk arfaslaka dóma, en ég keypti hana samt, því mig langaði að vita hvernig ævintýrið um æskufélagana endar.

Og ég varð fyrir fáránlegum vonbrigðum. Raunar svo miklum að ég nennti ekki að klára bókina. Hún er held ég rúmar 600 blaðsíður (ég keypti hana á kyndilinn svo ég er ekki alveg með það á hreinu), en það gerist eiginlega ekki neitt í henni (eða a.m.k. ekki í fyrri helmingnum sem ég er búin að lesa). Auel er líka afar slakur penni og hún skilur ekkert eftir handa lesandanum að ráða í. Margar senur voru á þessa leið:

Ayla vildi láta í ljós aðdáun sína á X án þess að vekja athygli hinna svo hún brosti fallega til hans. X sá bros Aylu og áttaði sig á því að hún vildi láta aðdáun sína í ljós án þess að vekja grunsemdir. Y sá Aylu brosa og viðbrögð X fór ekki framhjá henni og hún gladdist yfir því að Ayla hefði kosið þessa leið til að láta X vita af aðdáun sinni.

Auel hefur víst rannsakað söguslóðir (þar sem nú er Frakkland) nákvæmlega, sem skín allt of vel í gegn í bókinni. Því óburðugur söguþráðurinn virðist varla vera nema afsökun til þess að þvæla söguhetjum úr einum máluðum helli í annan. Auel lýsir svo hverju einasta málverki í hverjum einasta helli af sársaukafullri nákvæmni auk þess að lýsa lyktinni og bergmálinu og berginu o.s.frv.

Og svo veit ég ekki hvort minnið hafi svikið mig og bækurnar ekki jafn blautlegar og mig minnti eða hvort Auel sé vaxin upp úr kynlífsáhuganum (hún er orðin 75 ára), en ég var búin með nákvæmlega 25% af bókinni þegar fyrsta kynlífssenan kom. Og Ayla og Jondalar voru rétt að komast í gírinn og hefja seinni hálfleik þegar þau voru trufluð.

En ég gafst s.s. upp á bókinni og veit því enn ekki hvernig vegferð þeirra lýkur, og efast um að ég nenni að taka upp þráðinn og þræla mér í gegnum hana til að komast að því.

Það er kannski rétt sem sumir segja um að maður eigi að láta vera að lesa aftur bækurnar sem maður dýrkaði í æsku?

Öll mín fjölmörgu líf

Rithöfundurinn Edmund White er mikil kanóna í bandarískri samtímamenningu. Hann stendur nú á sjötugu og eftir hann liggur bústin ritaskrá. Sem ungur maður lærði hann kínversk fræði í háskólanum í Michigan og starfaði sem blaðamaður í New York áður en hann sneri sér alfarið að skáldskap og rannsóknum á lífi annarra rithöfunda. White hefur skrifað ýmislegt, meðal annars ellefu skáldsögur sem sumar hafa notið mikilla vinsælda. Sú fyrsta, Forgetting Elena, kom út 1973. Hún þykir vera nokkuð vel heppnuð satíra á kúltúr samkynhneigðra í Bandaríkjunum og raunar snúast flest skrif hans á einn eða annan hátt um vanda og vegsemd þess að vera hommi. Allir sem vildu vera hipp og kúl á áttunda áratugnum lásu Elenu. Nabokov lofaði hana í hástert og Susan Sontag sagði „loksins, loksins“.

Um áratugaskeið dvaldi White í Frakklandi við rannsóknir og hefur hann skrifað hnausþykkar ævisögur skáldanna Proust, Genet og Rimbauds. Hann hefur líka ritað ferðasögur, leikrit, kynlífsleiðbeiningarrit (The Joy of Gay Sex (1977)) og menningarrýni af ýmsu tagi. Þekktasta bókin hans er líklega A Boy´s Own Story (1982) sem hann byggði lauslega á eigin lífi. Þar kynnast lesendur unglingspiltinum Kevin, vaknandi líkama hans og óslökkvandi þrá. Oscar Wilde og Salinger í einni sæng sögðu sumir. White fylgdi sögunni eftir með tveimur öðrum sjálfsævisögulega innblásnum verkum The Beautiful Room is Empty (1988) og The Farewell Simphony (1997). Síðustu ár hefur White kennt í fínustu creative writing prógrömmunum vestanhafs meðfram sínum eigin skrifum, nú síðast í Princeton. White er mikill aktívisti og hefur barist fyrir HIV-smitaða allt frá því að veiran greindist fyrst í mönnum um 1980.

Ég hafði vitað af Edmund White í nokkur ár og lengi ætlað mér að lesa sjálfsævisöguleg skrif hans. Þegar ég sjálf fluttist á æskuslóðir hans varð það mitt fyrsta verk að verða mér út um eitt af hans nýrri verkum, My Lives: An Autobiography (2005).

White er uppalinn í Miðvestrinu, mekka landbúnaðar og iðnaðar – hjarta Ameríku sem dældi gylltum rjóma og holdmiklum steikum inn í þjóðarlíkamann ásamt því að sjá honum fyrir bílum og öðrum iðnaðarafurðum í massavís. Margar af stærri borgum Miðvestursins mega muna fífil sinn fegurri og hafa átt í erfiðleikum með að fóta sig í feni hnattvæðingar og annars fjára nútímans. Myndaseríur af niðurníddu iðnaðarhúsnæði sem eitt sinn ólgaði af sprelllifandi kapítalisma hafa vakið athygli. Fræg er til dæmis sería ljósmyndarans Sean Hemmerle, American Rustic Belt, sem sýnir meðal annars yfirgefnar verksmiðjur Detroit. Út úr þessum byggingum streymdu forðum gljáandi Buickar og Kadilakkar sem íslenskir sveitastrákar létu sig dreyma um. Nú er allt búið og Detroit eins og dauðs manns gröf.



En nóg um það og aftur að White. Í My Lives dregur hann upp nákvæmar og oft kómískar myndir af fjölskyldu sinni og samferðamönnum. Lýsingar hans á foreldrum sínum eru sérlega athyglisverðar. Maður þráir ekki beinlínis að kynnast íhaldssömum vinnualkanum föður hans sem hlustaði á Brahms á kvöldin meðan hann snyrti á sér naglaböndin. Sálfræðingurinn móðir hans virkar frekar ógeðfelld í alla staði. Þau skildu þegar hann var sjö ára. White segir móður sína hafa girnst sig kynferðislega en sjálfur vildi hann helst af öllu sænga hjá föður sínum sem langaði mest í dóttur sína. Huggulegt.

Kynórar og kynlíf er þungamiðja My Lives. White lýsir því ítarlega þegar hann barn að aldri komst upp á sæmilegt lag með að veita sjálfum sér munngælur og við fáum að kynnast fyrstu elskhugum hans nokkuð náið. Við lauslegt gúgl má sjá að sumum lesendum finnst alltof miklu púðri eytt í þetta í bókinni og kann það vel að vera. En kynveran strúktúrerar lífið öðru fremur og á það einkar vel við í tilfelli White.

Ég ímynda mér að í dag sé erfitt að opinbera samkynhneigð í Miðvestrinu. Að minnsta kosti eru fréttir af hatursglæpum nokkuð tíðar og víða benda niðurstöður viðhorfskannana til þess að langt sé að bíða þess að hópurinn fái lagalega stöðu til jafns við gagnkynhneigða, hvað þá að fordómar verði kveðnir niður. Maður fær hreinlega hroll við það að hugsa um hvernig þessu var háttað fyrir hálfri öld eða svo þegar White var að byrja að skrifa. Samkynhneigð var af sálfræðingum enn talin vera einhverskonar röskun sem hægt væri að meðhöndla og formleg barátta hópsins fyrir réttindum hófst ekki fyrr en 1969 með Stonewall uppreisninni í New York sem White var reyndar þátttakandi í.

Tímabilið þegar HIV byrjar að grassera um 1980 er sögulega athyglisvert fyrir margra hluta sakir og í tilfelli White og vina hans er það sérstaklega harmrænt. Hvað gerir þú þegar þínir nánustu vinir byrja einn af öðrum að hrynja niður úr einhverri óskilgreindri óáran, sem enginn ber kennsl á, hvað þá að það sé til lækning? Það hlakkaði í sumum sem töldu að nú væri komið að skuldadögum og hommarnir myndu brenna í helvíti fyrir syndirnar. Fólk var hrætt og vissi ekki sitt rjúkandi ráð. Veiran hjó fljótt skarð í raðir samkynhneigðra listamanna og rithöfunda í Bandaríkjunum. White greindist sjálfur árið 1985 og missti franskan elskhuga sinn til margra ára úr sjúkdómnum auk margra náinna vina. Hommar voru á ný orðnir viðfang læknavísindanna líkt og þeir höfðu verið allt fram á sjöunda áratuginn þegar sérfræðingar allra landa reyndu að finna lækningu við þessari óæskilegu hegðun. White hellti sér fljótt út í aktívisma. Hann var einn af þeim fyrstu sem kom opinberlega fram og sagðist vera smitaður. Í félagi við vini sína stofnaði hann samtök, lagði áherslu á að fræða og fjármagna rannsóknir. Í My Lives fjallar White aðeins stuttlega um þennan tíma enda hafði hann gert honum ítarleg skil í The Farewell Simphony.

Sá skýri munur sem White gerir á þessari sjálfsævisögu og þríleiknum sem hann byggði á lífi sínu er athyglisverður hvað varðar sannleiksástina. „Hér er ekkert skáldað“ segir hann í eftirmála My Lives á meðan hann útskýrir að í þríleiknum hafi hann ekki haldið fast í það sem raunverulega gerðist.

Stíllinn á My Lives er hnyttinn og spjallkenndur. Stundum kannski einum of. Eins og þú sitjir á Ölstofunni með málglaðan blaðamann í fanginu. Hann þyrstir í trúnó. En hann er aldrei leiðinlegur. My Lives er ábyggilega ekki besta bók Whites en hún er svo sannarlega lestursins virði og ég ætla að lesa allar hinar. Næst ævisögu Jean Genet. Meira síðar.

Raðmorðingjar og fjöldamorðingjar: Djöflastjarnan og Brotin egg

Um daginn las ég tvær nýútkomnar skáldsögur af því tilefni að ég var komin í einhvers konar sumarfrí. Mig langar að skrifa aðeins um þær báðar, af ólíkum ástæðum þó. Önnur er pottþéttur reyfari, sem ég mæli með fyrir þá sem langar að lesa einn slíkan – hin er vissulega áhugaverð, en ég veit ekki ennþá hvað mér finnst um hana. Mig langar svolítið að fá að vita hvað ykkur finnst. (Djöfull á kommentaþráðurinn eftir að loga!)

Djöflastjarnan er þriðja bók Jo Nesbø sem kemur út á íslensku, áður hafa komið út Rauðbrystingur og Nemesis. (Druslubókardaman Þorgerður E. Sigurðardóttir fjallar um Nemesis hérna.) Mér skilst að bókin sé í raun óbeint framhald hinna tveggja, svo ég hitti föður minn, sem er mikill aðdáandi bókanna, áður en ég byrjaði að lesa og fékk að vita svolítið um fyrri bækurnar tvær. Þá komst ég að því að fremur mikilvægt mál úr fyrri bókunum er gert upp í Djöflastjörnunni – maður þarf þó ekki að lesa þær til að hafa gaman af henni – maður kemst fljótt inn í málið þótt höfundur sé ekkert að rekja fyrri sögurnar neitt að ráði.

Bókin fjallar um tvennt sem mér finnst alveg sérstaklega skemmtilegt (í skáldskap, ekki raunveruleikanum): raðmorðingja og spillingu innan lögreglunnar. Ég ætla ekki að útlista söguþráðinn, bara nefna þetta tvennt og segja ykkur að ég varð mjög spennt við lesturinn. (Söguþræðinum eru gerð skil á vefsíðu Uppheima og aftan á bókinni sjálfri.) Leynilögreglumaðurinn Harry Hole er aðalpersóna bókarinnar. Ég var fyrst um sinn svolítið skeptísk á hann, mér fannst hann eiginlega of týpískur. „Drykkfelldur og óstýrilátur einstæðingur sem getur ekki haldið í konu, en er besti og heiðarlegasti lögleglumaðurinn á svæðinu“-týpan. Það góða við Harry er þó að hann er ekki myndarlegur eða sjarmerandi, heldur bara afskaplega óheflaður suddi, sem höfundur bregður upp mjög skemmtilegum myndum af. Í uppáhaldssenunni minni liggur Harry uppi í rúmi á (mögulegum) vettvangi glæps og verður grátklökkur og rís hold samtímis þegar minningar um fyrrverandi kærustu leita á hann (sjá bls. 86 í Djöflastjörnunni). Svoleiðis senur björguðu þessum ágæta lögreglufulltrúa frá því að verða klisjukenndur.

Hin bókin sem ég las er Brotin egg, fyrsta skáldsaga breska rithöfundarins Jim Powell. Powell er rétt rúmlega sextugur, menntaður sagnfræðingur og með bakgrunn í pólitík (á heimasíðu hans kemur fram að hann hafi verið virkur í breska Íhaldsflokknum á 9. áratugnum). Bókin ber þessum áhuga á sögu og stjórnmálum svo sannarlega vitni. Hún fjallar um pólska vinstrimanninn Feliks, höfund ferðahandbókar um Austantjaldslöndin, sem stendur frammi fyrir því að þurfa að endurskoða lífsviðhorf sín eftir fall múrsins. Samhliða því breytist öll tilvera hans: Á meðan hann íhugar pólitík fortíðarinnar, fer hann að grennslast fyrir um afdrif fólks sem hann þekkti fyrir mörgum árum, fyrir seinna stríð og áður en múrinn reis. Smám saman setur Feliks, sem hefur alla tíð haft meiri áhuga á hugmyndum en fólki, sögulega atburði í samhengi við persónulega sögu sína og fólksins sem hann þekkir.

Eins og Friðrika Benónýsdóttir bendir á í dómi sínum um bókina í Fréttablaðinu er „mikið lagt upp úr því að leggja að jöfnu kommúnisma og nasisma“ í bókinni. Bókin fjallar mikið nasismann, sem Feliks hefur alltaf hatað, og það hvernig honum er smám saman komið í skilning um það að fólkið sem hefur búið undir stjórn kommúnista undanfarna áratugi hafi þjáðst á sambærilegan hátt og fórnarlömb Hitlers. (Fjöldamorðingjarnir í titli þessa bloggs eru sem sagt Hitler og Stalín. – Titill bókarinnar sjálfrar, Brotin egg, vísar til ummæla harðbrjósta kommúnista þegar þeir heyrðu af grimmdarverkum Stalíns: „maður matreiðir ekki eggjaköku án þess að brjóta egg“ (Brotin egg, bls.184)).

Mér fannst niðurstaða bókarinnar reyndar bara vera hin margtuggna klisja: kapítalískt samfélag er það besta sem völ er á. Það er að minnsta kosti sú niðurstaða sem flestar persónur bókarinnar hafa komist að. Og æ, ég tek sénsinn á að hljóma eins og argasti kommúnisti: mér finnst það bara ekkert sérlega spennandi niðurstaða. Bókin er samt sem áður ágæt og alls ekki leiðinleg. Nú vil ég heyra hvað ykkur finnst.

*Á meðfylgjandi mynd er ég með brotið (og að vísu harðsoðið) egg og bókina Brotin egg.

Hvaða höfundar koma á bókmenntahátíð?

Mörgum finnst spennandi að frétta hvaða erlendir höfundar koma á Bókmenntahátíð í Reykjavík og hér fyrir neðan er því ljóstrað upp hvaða höfundar mæta á næstu hátíð!

Hátíðin verður sett í tíunda sinn miðvikudaginn 7. september. Þemað í ár er norrænn sagnaarfur, lifandi samtímabókmenntir og hátíðin í ár verður tileinkuð minningu Thors Vilhjálmssonar.

Dagskráin fer fram í Norræna húsinu og í Iðnó. Í Norræna húsinu verða hádegisviðtöl, málstofur og fyrirlestrar, en á dagskránni þar eru líka Íslendingasagnaþing og útgefendamálþing. Í Iðnó munu höfundar lesa úr verkum sínum á kvöldin auk þess sem haldið verður bókaball í Iðnó, laugardagskvöldið 10. september. Þá munu einnig verða dagskráratriði tengd Bókmenntahátíð í Reykjavík í Háskóla Íslands og í Borgarbókasafninu.

Erlendir höfundar sem taka þátt í Bókmenntahátíð í Reykjavík árið 2011 eru:

Herta Müller (1953), þýskumælandi rithöfundur frá Rúmeníu. Hún hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 2009. Skáldsaga hennar Ennislokkar einvaldsins kom út í íslenskri þýðingu árið 1995. Í haust er væntanleg íslensk þýðing nýjustu skáldsögu hennar, Atemschaukel hjá Ormstungu.

Nawal El Saadawi (1931), egypsk skáldkona, höfundur yfir 50 skáldverka, og einn af nafntoguðustu mannréttindafrömuðum Egyptalands. Hún kemur hingað í sameiginlegu boði Bókmenntahátíðar og Rannsóknarstofnunar í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands.

Horacio Castellanos Moya (1957), smásagna- og skáldsagnahöfundur frá El Salvador og þykir einn mikilvægasti rithöfundur Mið-Ameríku um þessar mundir. Skáldsaga hans Insensatez er væntanleg í íslenskri þýðingu í haust hjá Bjarti.

Pia Tafdrup (1952), dönsk skáldkona. Árið 1999 hlaut hún Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir ljóðabók sína Dronningporten (Drottningahliðið). Ein þekktasta ljóðabók hennar er Krystalskoven, sem kom út árið 1992, en auk ljóðabóka hafa frá henni komið skáldsögur og leikrit.

Vikas Swarup (1963), indverskur rithöfundur, þekktastur fyrir metsölubókina Viltu vinna milljarð sem varð síðar að margverðlaunaðri óskarskvikmynd. Önnur skáldsaga hans Sex grunaðir kom út í íslenskri þýðingu árið 2009.

Alexis Wright (1950), áströlsk skáldskona af frumbyggjaættum. Hún gaf út bókina Carpenteria árið 2006 sem hlaut fjölda bókmenntaverðlauna í Ástralíu árið 2007 og hefur henni verið lýst sem 100 ára einsemd og Sjálfstæðu fólki Ástrala.

Denise Epstein (1929) kemur í sameiginlegu boði Bókmenntahátíðar og Alliance Française og kynnir gleymd verk móður sinnar, frönsku skáldkonunnar Irène Némirovsky, sem hafa nýlega verið enduruppgötvuð. Í haust kemur út hjá Forlaginu bók eftir Némirovsky í íslenskri þýðingu og einnig verður sett upp ljósmyndasýning.

Ingo Schulze (1962) þykir meðal bestu skáldsagnahöfunda Þýskalands en hann fjallar gjarnan um togstreituna sem myndaðist eftir sameiningu Þýskalands. Hann gaf út sína fyrstu bók árið 1995 og hlaut fyrir hana þýsku bókmenntaverðlaunin. Í haust kemur út hjá Forlaginu bókin Adam und Evelyn. Schulze var áður gestur Bókmenntahátíðar árið 2000.

Karl Ove Knausgård (1968), norskur rithöfundur sem hefur slegið í gegn með sjálfsævisögulega verki sínu Min kamp sem kom út í sex bindum. Hann hefur hlotið fjölda verðlauna fyrir verk sín, meðal annars norsku Brage verðlaunin, norsku gagnrýnendaverðlaunin auk þess að hafa verið tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.

Kristof Magnusson (1976), þýsk-íslenskur rithöfundur og þýðandi. Hann hefur þýtt fjölda íslenskra bóka, m.a. Grettissögu, verk Einars Kárasonar og Steinars Braga. Fyrsta skáldsaga hans kom út árið 2005 og önnur skáldsaga hans frá árinu 2010, Das was ich nicht, hlaut afar góðar dóma og er væntanleg í íslenskri þýðingu hjá Forlaginu á næsta ári.

Matt Haig (1975), breskur blaðamaður og rithöfundur. Hann skrifar í gamansömum tón og hefur fært tvö verka Shakespeare í annan búning í skáldsögum sínum. Í öðru tilvikinu lét hann aðalpersónurnar í Hinriki IV vera hunda. Hjá Bjarti er væntanleg í íslenskri þýðingu í haust bókin The Radleys.

Paolo Giordano (1982), ítalskur rithöfundur og öreindafræðingur sem sló í gegn með fyrstu bók sinni Einmana prímtölur sem kom út í íslenskri þýðingu hjá Bjarti. Fyrir þá bók hlaut hann ítölsku bókmenntaverðlaunin. Í fyrra kom út kvikmynd byggð á sögunni sem sömuleiðis hlaut góðar viðtökur.

Sara Stridsberg (1972) er sænskur rithöfundur og þýðandi. Hún hefur skrifað þrjár skáldsögur og hlaut Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir bókina Drömfakulteten árið 2007 en í henni segir frá síðustu dögum Valerie Solanas.

Steve Sem-Sandberg (1957) er sænskur rithöfundur og gagnrýnandi. Hann gaf út sína fyrstu skáldsögu árið 1976 og hefur síðan skrifað bæði skáldsögur og ritgerðir. Hann var tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir bókina De fattiga i Lódz og hlaut jafnframt fyrir hana Augustpriset í Svíþjóð. Bókin er væntanleg á íslensku hjá Uppheimum.

Uwe Timm (1940) er þýskur og hefur gefið út fjölda skáldsagna. Hann er afar vinsæll í Þýskalandi og hefur bók hans um uppruna curry pylsunnar (Die Entdeckung der Currywurst) átt mikilli velgengi að fagna þar í landi. Timm hefur hlotið fjölda verðlauna fyrir verk sín.

Jæja, hvernig líst ykkur á? Hefur einhver blogglesenda lesið bók Uwe Timm um uppruna Currywurst? Ég viðurkenni fúslega að ég er illa lesin í verkum þessara höfunda, hef líklega bara lesið eina heila bók eftir einn höfundanna, Söru Stridsberg. Ég reyndi fyrir ekki svo löngu að lesa smásagnasafn eftir Ingo Schulze en fannst það ekki nógu spennandi svo ég hætti og svo hef ég gluggað í Swarup.

Stjórn Bókmenntahátíðar er skipuð átta körlum og einni konu. Þau eru: Þorgerður Agla Magnúsdóttir, Sigurður G. Valgeirsson, Einar Kárason, Halldór Guðmundsson, Max Dager, Pétur Már Ólafsson, Óttarr Proppé, Sjón og Örnólfur Thorsson.

Tvær bækur eftir Kristian Lundberg

Þessa dagana er ég að þýða spennandi ævintýraglæpasögu (hátt á fimmta hundrað síður) sem gerist vítt og breitt um Evrópu, ofanjarðar og neðan- og menn þvælast alla leið til Norðurpólsins í loftbelg (Jules Verne hittir Dan Brown?). Þegar ég er sokkin í svoleiðis verk finnst mér mjög gott að lesa eitthvað allt annað og öðruvísi til að hvíla mig á æsilegum atburðum með tilheyrandi eltingaleikjum, blóðslettum og grunsamlegum karakterum og undanfarið hef ég verið óvenju heppin með hvíldarlestur.

Nýlega rakst ég fyrir tilviljun á viðtal við sænskan höfund, Kristian Lundberg, sem var að gefa út bók sem heitir Och allt skall vara kärlek. Ég fékk áhuga, útvegaði mér eintak, byrjaði að lesa og bókin er ein þeirra sem hafa algjörlega gripið mig, hún er býsna góð. Þetta er stutt og vel skrifað verk (ég myndi kannski skrifa ljóðræn ef ég héldi ekki að það myndi misskiljast og þið hélduð þá að þetta væri eintóm uppskrúfuð og ofstuðluð tilgerð – það er þvert á móti), á rétt rúmum hundrað síðum rúmast stéttaátök, innri átök, risastór ást, tilfinningar, uppgjör og geðveiki. Och allt skall vara kärlek er sjálfstætt framhald annarrar bókar, Yarden (2009) en mér finnst hún ekki beint vera framhald, hún er meira svona tilbrigði við sömu sögu. Auðvitað þurfti ég því líka að ná mér í fyrri bókina og Bókasafn Norræna hússins var svo elskulegt að panta hana. Yarden fékk árið 2010 bókmenntaverðlaun í Svíþjóð og það á hún svo sannarlega skilið (ég verð smá hissa ef framhaldið fær ekki líka einhver verðlaun).

Ef ég byrja á fyrri bókinni þá fjallar Yarden um líf skítblanka rithöfundarins Kristians Lundbergs sem vinnur sem daglaunamaður (já, hann er alvöru daglaunamaður því hann starfar hjá mönnunarfyrirtæki í tímavinnu) í bílageymslu við höfnina í Malmö. Vinnuaðstæður eru hörmulegar, maður gæti haldið að þetta væri á millistríðsárunum slík er meðferðin á verkamönnunum sem flestir eru útlendingar. Jafnframt því að höfundurinn stígur niður á plan sem hann var staddur á löngu áður og stundar verkamannavinnu þá stígur hann líka niður til bernsku- og æskuáranna sem voru enginn sænskur krúttveruleiki með ljóshærðum Lottum sem stela eplum í fögrum görðum og trallandi mæðrum þeirra sem þurrka af og baka snúða til skiptis. Móðirin er veik af skitsófreníu og getur ekki hugsað um börnin sín fimm, pabbinn (sem er einhvers konar "betri borgari") er stunginn af og Kristian eignast glæpamenn sem vini, dópar og drekkur sér til óbóta, dílar, stelur og hegðar sér eins og sjúkur skíthæll jafnframt því að skrifa.

Och allt skall vara kärlek (sem er glæný) er á kápunni sögð sjálfstætt framhald Yarden, en mér finnst hún allt eins geta verið á undan henni (þannig las ég þær og fannst það ljómandi fyrirkomulag), hún segir að hluta sömu sögu frá öðru sjónarhorni. Sagan segir frá því sem er að gerast í nútímanum og því sem gerðist áður en hann var að vinna á ömulegu bílaplönunum í Malmö og stóra ástin sem Kristian yfirgaf tuttugu árum áður birtist aftur (í millitíðinni bjó hún á Íslandi). Svíar eru duglegir að skrifa stéttameðvitaðar sögur þar sem bakhliðum hinnar svokölluðu velferðar er lýst og þessar bækur falla í flokk þannig bóka (alltaf er verið að sortera og flokka). Bækurnar tvær eru samt sumpart merkilega ólíkar bæði hvað varðar efni og stíl. Í Yarden er áherslan meira á samfélagið og hún er myrkari en Och allt skall vara kärlek, þar sem sjónarhornið beinist meira að einstaklingnum. Kristian Lundberg klúðrar lífi sínu, missir ástina út af dópneyslu og rugli, hann er með allskonar ömurlega atburði í farangrinum en réttir sig samt af. Hann á son sem hann býr með og hugsar um og speglar sig líka í, hann uppgötvar sér til hryllings að þegar hann var á sama aldri og barnið hans seldi hann dóp, drakk landa og var smákrimmi á götunni. Þó að Kristian Lundberg sé með slæma samvisku og þurfi að sættast við eigin fortíð þá er ekki ein arða af sjálfsvorkun í þessum bókum, meðal annars þess vegna eru þær svo töff.

P.S. Hér er krækja á viðtal síðan í fyrra við Kristian Lundberg þar sem hann minnist meðal annars á þegar hann skrifaði gagnrýni um bók sem kom aldrei út.

Skuggaleiðir í Nexus

Mér finnst svo gaman að fara í verslanir þar sem starfsfólkið hefur mikla þekkingu á vörunum sem þar eru seldar. Og ég held ég hafi aldrei farið í búð þar sem starfsfólkið hefur jafn yfirgripsmikla þekkingu á vörunum sem eru á boðstólnum og í nördabúðinni Nexus.

Við kærastinn fórum þangað um daginn og ætluðum að finna okkur eitthvert skemmtilegt borðspil, en úrvalið var þvílíkt að okkur féllust bókstaflega hendur og við hrökkluðumst tómhent í bókahornið. Þar kennir margra grasa og úrvalið meira en marga myndi gruna. Þar má t.d. finna verk Brontë-systra, allt höfundaverk Jane Austen stillt upp við hliðina á Pride, Prejudice & Zombies og svo auðvitað Twilight, stafla af bókum eftir Neil Gaiman og fullt fullt fullt af fantasíum.

Á meðan ég fletti myndabók eftir Audrey Niffenegger vatt starfsmaður sér upp að kærastanum og spurði:

„Get ég aðstoðað ykkur?“

Mig rekur ekki minni til að þetta hafi nokkurntímann hent mig í bókabúð áður, en við náðum að halda andliti og kærastinn sagðist vera að leita að einhverri skemmtilegri fantasíu.

„Viltu einhverja djúpa eða bara page turner?“ spurði afgreiðslumaðurinn.*

Kærastinn bað um eitthvað auðmelt.

Starfsmaðurinn benti honum á nokkrar bækur og sagði honum í stuttu máli frá kostum þeirra og göllum og mælti að lokum sérstaklega með einni sem heitir The Way of Shadows eftir Brent Week og er fyrsta bókin í þríleik. Við ákváðum að treysta sérfræðingnum og keyptum hana, þrátt fyrir að kápan væri svo lummó að við hefðum aldrei í lífinu valið hana úr hillunni sjálf.

Kærastinn spændi í gegnum hana á u.þ.b. tveimur sólarhringum þegar hann átti að vera að læra undir próf og fór strax að lestri loknum og keypti næstu tvær í seríunni. Þegar ég lagðist svo nýverið með ógeðslega flensu og gat loks á þriðja degi hugsað mér að gera eitthvað annað en að liggja uppi í rúmi með lokuð augun og hlusta á This American Life podcastið, þá otaði kærastinn bókinni að mér.

Og það var engu logið um flettihraðann, því það lá við að mig langaði að lengja veikindafríið og vera heima og klára bókina.

Söguþráðurinn er svo flókinn að ég nenni enganveginn að tíunda hann hér og leyfi mér því að stela beint frá Wikipedia-síðu bókarinnar.

The story takes place in Cenaria City, the capital of Cenaria, which is located in the fictional land of Midcyru. It centers upon Azoth, a guild rat who seeks an apprenticeship with Durzo Blint, the city's most accomplished wetboy (an assassin with slight magical talent, such as the ability to muffle sound, or to block an attack with your mind).

Plottið er meira að segja svo flókið og persónur svo margar að stundum vissi ég ekki alveg hvað sneri upp eða niður í sögunni, en einhvernveginn kom það ekki að sök.

Semsagt, hin fínasta afþreying í veikindum eða í ferðalagið, sérstaklega fyrir þá sem er komnir með leið á krimmum.

Og svo var hún svo billeg líka, kostaði ekki nema 1.199 kr.

Áfram Nexus!


*Auðvitað sletti hann á ensku, einsog allir alvöru íslenskir lúðar.

Kajsa Ingemarsson í Norræna húsinu

Miðvikudagskvöldið 1. júní kl. 8 verður höfundarkvöld í Norræna húsinu þar sem ég ætla að spjalla við sænska rithöfundinn, fjölmiðlakonuna og fyrrverandi diplómatinn og gagnnjósnarann Kajsu Ingemarsson. Í fyrra kom út eftir hana bókin Sítrónur og saffran og á næstu dögum kemur bók sem heitir Allt á floti.

Bloggsíða Kajsu.