Bókabúðablæti

Síðasta sumar blogguðu Þórdís og Kristín Svava um góðar og fallegar bókabúðir hér og hér. Mér finnst mjög mikilvægt að druslubókadömur haldi áfram að koma bestu bókabúðum veraldar á framfæri hér á síðunni, vegna þess að bókabúðir gera mig hamingjusama. Í alvöru, þegar mér finnst heimurinn ósanngjarn og illur hjálpar alltaf að fara í góða bókabúð, því þá man maður hvað það er líka margt gott til í heiminum. Og hvað maður á margt gott í vændum.

Kristín Svava er þegar búin að skrifa um bestu bókabúð Berlínar, St. George's Bookshop. Ég myndi vilja benda fólki á tvær aðrar bókabúðir með bókum á ensku, annars vegar þýskt útibú tékknesku bókabúðarinnar Shakespeare & Sons á Raumerstraße 36:


Þar eru alls konar bækur í boði, bæði notaðar og nýjar. Úrvalið er ekkert rosalegt (a.m.k. miðað við St. George's), en búðin opnaði samt bara í maí - kannski er von á meiru. Hingað er vel þess virði að kíkja ef maður á leið hjá, það eru líka notalegir stólar í boði fyrir þá sem vilja hanga og lesa svolítið. Hins vegar vil ég mæla með Dialogue Books á Schönleinstraße 31:


Búðin er pínulítil, en mér finnst alveg ótrúlegt hvað það er mikið til af góðum og áhugaverðum bókum í þessu litla rými. Megnið af þeim eru skáldsögur á ensku eftir enskumælandi höfunda. Starfsfólkið getur pantað bækur fyrir mann ef maður vill.

Besti staðurinn sem ég hef fundið í Berlín þetta sumarið er bókabúðin, kaffihúsið og vídjóleigan Roderich á Glogauer Straße 19 í Kreuzberg.


Þar er gott að slappa af og vinna, bæði einn og með fólki. Viðskiptavinirnir eru yfirleitt með tölvu eða bók, oft augljóslega háskólanemar að vinna hópverkefni. Starfsfólkið verður ekkert fúlt þótt maður sitji í nokkra klukkutíma, noti netið þeirra og lesi bækurnar þeirra, en kaupi bara einn kaffibolla. Það verður hins vegar fúlt ef maður tekur koverið af bíómynd úr hillunni þegar maður ætlar að leigja mynd - maður á bara að skrifa niður númerið sem er á hliðinni á myndinni og ganga rólegur að afgreiðsluborðinu og biðja um myndina sem um ræðir. Þetta dregur úr hættu á því að mynd verði síðan sett á vitlausan stað. Ordnung muss sein.



Áherslan hér er mest á kvikmyndir, ég hef aldrei séð jafnmikið úrval á þeim og akkúrat hérna (þeir raða þeim upp í flokka eins og t.d. „amerískar rökkurmyndir fjórða til sjötta áratugarins“, „homma/lesbíumyndir“ og „asískir kvikmyndahöfundar“). En samt eru sjö bókahillur og þrjú borð með bókum sem bæði má lesa á staðnum og kaupa. Bækurnar eru ekki allar á ensku, heldur líka t.d. á þýsku og spænsku, og þótt úrvalið sé ekkert svakalegt er stemmingin æðisleg. Ef það væri svona staður á Íslandi væri ég alltaf þar.

Gjafabækur

Bækur eru sígildar gjafir, ekki bara um jólin, gott ef það eru ekki deildir í sumum bókabúðum þar sem sérstakar gjafabækur eru í hillunum Ég gef vinum mínum oft bækur. Ósjaldan læt ég bækur sem ég er búin að lesa, og langar til að aðrir lesi, ganga áfram til vina minna og stundum kaupi ég auðvitað nýjar eða nýlegar bækur og gef af ýmsum tilefnum. Mér finnst líka gaman að gefa allskonar undarleg og sjaldséð rit sem ég finn einhversstaðar í kössum á flóamörkuðum, Hjónalíf eftir Pétur Sigurðsson kaupi ég t.d. ef ég rekst á og gef í tækifærisgjafir. Af öðrum bókum sem ég kaupi þegar ég finn þær og gef vinum mínum má nefna 90 sýni úr minni mínu eftir Halldóru Thoroddsen, Dægradvöl eftir Benedikt Gröndal og Vasabók eftir Pétur Gunnarsson, og mér fyndist auðvitað óskandi að hægt væri að ganga að þessum bókum í búðum.

Um daginn keypti ég þrjú eintök af Ripples from Iceland eftir Amalíu Líndal. Eitt eintak ætla ég að eiga sjálf, eitt er ég búin að gefa Parísardömunni og því þriðja pakka ég örugglega inn einhverntíma eða sendi það einhverjum sem mig langar til að lesi um áhugaverða lífsreynslu bandarískrar konu sem flutti til Íslands árið 1949 og bjó hér í rúm tuttugu ár. Gefa lesendur Druslubóka og doðranta vinum sínum helst einhverjar sérstakar bækur umfram aðrar?

Loftslagsbreytingar í skáldskap

Margaret Atwood

Á bókasíðu The Guardian er frétt um að út komi fljótlega smásagnasafnið I'm With the Bears, með sögum eftir nokkra þekkta höfunda. Þema allra sagnanna er áhrif loftslagsbreytinga. Starfsmaður forlagsins Verso, sem gefur bókina út, fékk hugmyndina frá Ian McEwan sem skrifaði bókina Solar, sem er kómísk skáldsaga sem fjallar einmitt um hið ófyndna efni loftslagsbreytingar. Ian McEwan fékk hins vegar hugmyndina að Solar þegar hann var staddur á umhverfisráðstefnu á Svalbarða árið 2005. McEwan er mikill áhugamaður um umhverfismál og tekur virkan þátt í fjölbreyttri umhverfisbaráttu og einnig í velgjörðarverkefnum sem eiga að stuðla að betra umhverfi, m.a. í Afríku. Hann gagnrýndi harðlega stóru umhverfisráðstefnuna, Climate Change, sem haldin var í Kaupmannahöfn 2009 (á hana mættu 1600 vísindamenn frá 80 löndum) og sagði hana algjöran skrípaleik sem engu myndi skila af viti.

Sögurnar í I'm With the Bears gerast á ýmsum tímum og eiga að gefa mynd af lífinu eftir að olíubirgðir heimsins eru þrotnar. Meðal höfunda eru Margaret Atwood, David Mitchell og TC Boyle.

Ástæðan fyrir því að ég elska YA-bækur

Ég er núna stödd í leiguíbúð í Frakklandi, og planið var að skrifa færslu um bókasafnið hér. Það er veglegt og yrði ef til vill efni í framhaldsfærslu eitt og sér, en þarsem ferðafélagarnir eru með allar myndavélar sem með eru í för einhversstaðar uppi í fjalli þá verð ég að fá að gera bókasafninu skil seinna.

Í staðinn ætla ég að skrifa um bækur (eða gerð af bókum?) sem ég er mjög hrifin af. Ég hef ekki fundið neina almennilega þýðingu á íslensku, en á ensku eru þær kallaðar YA-bækur (Young Adult), en mér finnst eiginlega ekki hægt að kalla þær unglingabækur. Þær eru held ég hugsaðar fyrir börn á aldrinum 11-18 ára, en hafa á undanförnum árum notið sívaxandi vinsælda meðal fullorðinna líka. (Prófiði bara að gúggla svolítið, það eru til fullt af fullorðinssíðum sem fjalla eingöngu um YA-bækur og einhverra hluta vegna virðast það nær eingöngu vera kvenkyns bókasafnsfræðingar sem halda þeim úti.)

Ég er, einsog áður sagði, afar hrifin af YA-bókum. Ég held það sé vegna þess að höfundar þeirra gera ekki miklar kröfur til þolinmæði lesanda og þessvegna kötta þeir yfirleitt krappið og koma sér beint að efninu. En í þeim bestu er samt ekki gefinn neinn afsláttur af umfjöllunarefnum og efnistökum. Þannig er hægt að fá flóknar og margbrotnar bækur sem takast á við heimspekilegar, tilvistarlegar og pólitískar spurningar sem eru samt skemmtilegar, læsilegar og spennandi og alveg fullkomlega lausar við langar og leiðinlegar málalengingar einsog má oft finna í fullorðinsbókum.

Meðal eftirminnilegustu bóka sem ég las á síðasta ári voru til að mynda YA-bækurnar í The Hunger Games trílógíunni eftir Suzanne Collins. Það er dystópísk saga um unglingsstúlkuna Katniss. Hún elst upp í alræðisríki og þarf að berjast við önnur börn í leikum sem er sjónvarpað um allt ríkið. Nema, baráttan er bókstaflega upp á líf og dauða, því börnin fá vopn í hendur og eiga að drepa hvert annað og það barn sem eitt lifir eftir stendur uppi sem sigurvegari. Sagan er í raun spennusaga sem er erfitt að leggja frá sér (ég og kærastinn lásum þær allar í rykk), en það þarf ekki að krafsa lengi í yfirborðið til að koma niður á þræði sem lesa má sem ádeilu á raunveruleikasjónvarp, kúgun, einræði, stríð, kapítalisma, efnishyggju og nýlendustefnu hvíta mannsins, svo fátt eitt sé nefnt. Og því meira sem maður pælir í sögunni, því betur áttar maður sig á því að það má lesa hana og túlka á ótalmarga vegu, sem er að ég tel það sem skilur á milli einærra bóka og klassískra.

Hunger Games trílógían væri sannarlega efni í viðamikla færslu, en ég læt mér nægja að mæla eindregið með henni til allra sem þetta lesa. Og ég bið ykkur vinsamlegast um að horfa ekki bara á Hollywood-myndina sem kemur út á næsta ári og láta þar við sitja heldur lesa bækurnar.

Og svo mæli ég líka með því að fólk lesi líka þessa grein og láti sannfærast um að tjékka á nokkrum vel völdum YA-bókum. (Hún er að sjálfsögðu eftir kvenkyns bókasafnsfræðing)

Ég er að lesa eina núna sem heitir The Book Thief og er eftir Markus Zusak. Þar er dauðinn sjálfur sögumaður og hann segir sögu stúlku sem elst upp í Þýskalandi á tímum nasismans. Það hljómar morbid, ég veit, en bókin er í senn skemmtileg, fræðandi, fyndin og sorgleg - enda frábærlega skrifuð.

Þið fáið kannski að vita meira um hana hér síðar.

„For sorrow there is no remedy“

Hér er fín grein eftir Julian Barnes (sem m.a. skrifaði Flaubert's Parrot) um sorgina sem ástand og ferli. Útgangspunkturinn er tvær minningabækur skáldkvenna, þeirra Joyce Carol Oates og Joan Didion (sjá fyrri druslubókablogg um JCO hér, hér og hér). Báðar urðu ekkjur skyndilega eftir áratugi í hjónabandi og skrifuðu í framhaldinu bækur, sem báðar takmarkast við fyrsta árið í ekkjudómi - lýsa snarbreyttum hring í annars gamalgróinni hringrás. Bók Oates heitir einfaldlega A Widow's Story: A Memoir en bók Didion ber hinn lýsandi titil The Year of Magical Thinking. Ég hef hvoruga bókina lesið sjálf og ætla svosem ekki að tíunda efni greinar Barnes hér, mæli frekar með að þið lesið hana. Í stuttu máli ber hann saman hjónaböndin tvö eins og þau birtast í skrifum kvennanna og dregur önnur sambærileg verk inní það samhengi, en greinin inniheldur ekki síst hans eigin hugleiðingar um sorg. Hérna fannst mér t.d. vel að orði komist:

In some ways, autobiographical accounts of grief are unfalsifiable, and therefore unreviewable by any normal criteria. The book is repetitive? So is grief. The book is obsessive? So is grief. The book is at times incoherent? So is grief. [...] This is how it feels, and what is grief at times but a car crash of cliché?

Gamlar gersemar um drengi

Svava ömmusystir mín rak fornbókaverslun við Hverfisgötuna en henni hafði hún tekið við af tengdaföður sínum. Þegar ég var barn heimsótti ég hana stundum þangað og þá átti hún það til að gauka að mér einhverri barnabókinni. Þannig eignaðist ég ýmsar gamlar og forvitnilegar bækur og tvær þeirra hélt ég sérstaklega upp á og las aftur og aftur.

4. útg. 1958

Önnur þeirra er Við Álftavatn. Barnasögur með myndum eftir Ólaf Jóhann Sigurðsson. Þessa dagana erum við sex ára dóttir mín að lesa hana saman á kvöldin og hún er ekkert síður spennt fyrir henni en ég var á hennar aldri. Bókin kom fyrst út 1934, þegar Ólafur var 15 eða 16 ára gamall, en eintakið sem ég á er hins vegar af fjórðu útgáfu frá 1958 og er Bókaútgáfan Drengir útgefandinn. Þessi bók er safn af stuttum frásögnum Ólafs Jóhanns frá æskustöðvunum í Grafningnum, aðallega af börnum og dýrum. Hann segir frá eigin ævintýrum og uppátækjum og afreksverkum annarra og svo eru þarna stuttar smásögur, eða eiginlega örsögur, af dýrum. Bókin er einstaklega vel skrifuð ef litið er til aldurs höfundar, hún er á fallegu og skýru máli og hann segir frá af hógværð; hann stærir sig ekki af einu eða neinu, játar á sig óþekkt og mistök og einskorðar hólið við frásagnir af öðrum en sjálfum sér.

Einhverjum gætu þótt sumar af þessum sögur væmnar og kannski eru þær það…svolítið. Börnin sem sagt er frá eru yfirleitt þæg og góð, nema þegar Ólafur óhlýðnast foreldrum sínum eða freistast til að stríða vinum sínum og iðrast svo óhjákvæmilega síðar. Hann er gráti nær yfir vonsku mannsins þegar veiðimaður skýtur grágæsir og hann bjargar lóu úr hvofti kattar. En það er samt eitthvað einlægt og satt við þessar frásagnir svo að líklega er ekki rétt að kalla þann tilfinningasætleika sem þarna birtist væmni. Þessar frásagnir gefa skemmtilega mynd af lífi íslensks sveitadrengs á þriðja og fjórða áratug tuttugustu aldar. Hann fer á skauta, tínir ber og selur, æfir sig að synda í bæjarlæknum, sinnir bústörfum og finnur upp á ýmsu með félögum sínum. Að minnsta kosti lifði ég mig djúpt inn í þessar frásagnir sem barn og dóttir mín virðist gera það líka.

Í Við Álftavatn eru margir af köflunum myndskreyttir en ekki kemur fram eftir hvern teikningarnar eru og þrátt fyrir að hafa eitthvað reynt að svipast um eftir upplýsingum um það hefur mér ekki orðið ágengt. Það væri fróðlegt að vita hvort þær eru eftir höfundinn sjálfan eða einhvern annan og ef einhver lesandinn lumar á vitneskju um það væri hún vel þegin.

Úr japönsku teiknimyndaseríunni
Ie naki ko Rémi

Hin bókin frá Svövu frænku sem ég ætla að segja frá hér er líklega sú bók sem ég hef lesið einna oftast því hún var í miklu uppáhaldi hjá mér. Kápan á henni var orðin lúin þegar ég fékk hana og nú er hún við það að detta í sundur. Þetta er Litli flakkarinn (fr. Sans famille) eftir Hector Malot (1830-1907) sem Ísafoldarprentsmiðja gaf út 1948. Ekki kemur fram hver þýðandinn er en samkvæmt upplýsingum í Gegni er þetta 2. útgáfa og ný þýðing. Áður hafði bókin komið út 1942 undir heitinu Flökkusveinninn, í þýðingu Hannesar J. Magnússonar.

Lúna eintakið mitt

Sans famille kom upphaflega út 1878. Hún fjallar um munaðarlausa drenginn Remi sem ferðast um með farandhljómlistarmanninum Vitalis, hundunum hans og apanum. Auk þess að sjá sér þannig farborða með söng og hljóðfæraslætti leitar Remi að foreldrum sínum því uppruni hans er dularfullur. Fósturfaðir hans, sem seldi hann síðar til Vitalis, hafði fundið hann sem kornabarn í ríkmannlegum reifum. Remi, Vitalis, apinn og hundarnir lenda í alls konar ævintýrum á ferðum sínum, erfiðleikum, veikindum, sulti og seyru og eru beittir rangindum. En þrátt fyrir að upplifa ýmsa sorg kynnist Remi mörgu góðu fólki og allt endar þetta vel; Remi finnur móður sína og bróður (sem auðvitað eru moldrík og taka honum fagnandi), losnar við vonda fósturföðurinn en heldur fósturmóðurinni góðu og vex svo upp og giftist æskuástinni. Og lamaði drengurinn í bókinni fær máttinn í fæturna og stendur upp heill. 

Nokkrar kvikmyndir hafa verið gerðar eftir Sans famille, þar á meðal japanska teiknimyndin Chibikko Rémi to meiken Capi (Rémi litli og hundurinn Capi), og japönsk teiknimyndasería, Ie naki ko Rémi (Heimilislausa barnið Rémi).

Af því að eintakið mitt af Litla flakkaranum er merkt fyrri eiganda varð ég auðvitað forvitin og fór að leita að upplýsingum um hann. Það kom svo sem ekkert stórkostlega merkilegt í ljós. Maðurinn er fæddur 1940 og félagi í Rótarý.

Hér má heyra söguna lesna á frummálinu.

Hvað get ég sagt? Alice Munro er frábær!

Kanadíski rithöfundurinn Alice Munro hefur lengi verið í uppáhaldi hjá mér og á ég einar 11 bækur eftir hana – held að mögulega séu það bara Enid Blyton, Astrid Lindgren og Margit Sandemo sem toppa hana í magni í bókaskápnum (en ekki að gæðum).

Munro er fædd í Ontario 10. júlí 1931 og varð því áttræð á dögunum. Hún hefur hlotið margvíslegar viðurkenningar fyrir skrif sín og árið 2009 hlaut hún Man Booker verðlaunin fyrir ævistarfið og við Nóbelsverðlaunin hefur hún hefur verið orðuð síðustu 30 árin eða svo.

Munro er oft talin til bókmenntagreinar sem hefur verið nefnd Southern Ontario Gothic þar sem áhersla er lögð á ákveðna tegund félagslegs raunsæis. Margar sögur Munro lýsa erfiðleikum, fátækt, óblíðri náttúru og á stundum frumstæðum lífsskilyrðum í dreifbýli Kanada um miðbik 20. aldar en slík „vandamál“ virðast þó ekki vera það sem mestu máli skiptir hjá Munro, þau eru ekki í sjálfu sér til umfjöllunar þó þau varpi vissulega ljósi á persónur og þróun þeirra. Hér er kastljósið frekar á annars konar baráttu – baráttu fyrir að finna eigin rödd í umhverfi sem ekki endilega styður slíkar aðfarir.

Gotneska stefna suðurríkja Bandaríkjanna lýsir oft mögnuðum (jafnvel yfirnáttúrulegum) atburðum en ólíkt forvera sínum, gotnesku skáldsögunni, er tilgangurinn ekki að framkalla hrylling eða spennu heldur að kryfja og varpa ljósi á samfélag og menningu suðursins. Southern Ontario gotneskan er náskyld þeirri bandarísku og í báðum tilvikum ræður bælingin ríkjum - undir sléttu yfirbragði kalvínisma skosku öldungakirkjunnar (e. presbytarian church) blómstra hræsni, kynþáttafordómar og kynjamisrétti sem reynst hefur Munro drjúgur efniviður. Munro, ásamt öðrum kanadískum höfundum á borð við Margaret Atwood og Robertson Davies, hefur löngum talist til þessarar stefnu.

Munro skrifar fyrst og fremst smásögur og þykir meistari þeirra. Hver saga er þó svo þétt og efnismikil að í hugsun sprengja þær oftar en ekki af sér bönd smásögunnar og verða í minningunni eins og skáldsögur. Smásögur hafa löngum átt undir högg að sækja í samanburði við skáldsöguna og oft var sagt um Munro að úr því henni gengi svona vel með smásögurnar væri undarlegt að hún reyndi sig ekki við skáldsagnaformið – rétt eins og smásagan væri einhvers konar æfing fyrir alvöru lífsins, skáldsöguna. Í nýjustu bók sinni, Too Much Happiness, frá árinu 2009, gerir Munro grín að þessari endalausu (og kannski fremur tilgangslausu) umræðu þegar hún lætur eina persónu sína verða fyrir vonbrigðum þegar bók reynist vera smásagnasafn – viðkomandi finnst það rýra gildi verksins og gera höfundinn að einhverjum sem eins og hangi úti við hlið helgidóms Bókmenntanna – ólíkt skáldsagnahöfundum sem sitja þar öruggir fyrir innan. Gagnrýnendur og fræðimenn eru raunar ekki á einu máli um hvort flokka eigi skáldskap Munro sem smásögur þar sem svo gríðarlega miklar sögur þykja rúmast á fáum blaðsíðum. Rithöfundurinn Alex Keegan sem skrifað hefur um verk Munro afgreiðir þó þessar vangaveltur með orðunu: Who cares? Eða hverjum er ekki sama? Skáldskapur hennar er magnaður hvernig svo sem hann er flokkaður.

Því er hins vegar ekki að neita að skrif Munro eru ótrúlega þétt og hún er t.d. snillingur í að draga upp gríðar sterkar og sannfærandi persónur í einni setningu. Persónur sem maður þykist vera búinn að átta sig á og negla niður breyta skyndilega þvert á hugmyndir manns eða segja skyndilega eitthvað sem snýr öllu á hvolf – allt þó fullkomlega sannfærandi og áreynslulaust. Hér eru engar einfaldar og þægilegar svart/hvítar persónur. Söguröddin, sem er yfirleitt mjög sterk í verkum Munro, er oft grimm í lýsingum sínum en dæmir aldrei – þetta gerir það að verkum að löngu eftir að lestri lýkur er maður enn að reyna að gera upp við sig hvort manni líki við þessa eða hina persónu.

Munro segist iðulega nota eigið líf sem uppsprettu og yfirleitt „búi“ hún ekki til persónur heldur séu þær byggðar á raunverulegum fyrirmyndum og Alex Keegan telur að þó að ekkert verk Munro sé algjörlega sjálfsævisögulegt megi hins vegar færa rök fyrir því að allt höfundarverk hennar sé ein stór ævisaga því alltaf sé hún að skrifa út frá sér og í kringum sitt líf. Árið 2006 gekk Munro þó skrefi lengra í sjálfsævisögulega átt með smásagnasafninu The View from Castle Rock en þar má finna smásögur byggðar á raunverulegum atburðum sem rekja ættarsögu Munro frá 1818 og til lífs hennar sjálfrar í dag þótt hún taki fram að eins og áður ráði skáldskapurinn þó ríkjum. Fyrri hlutinn snýr að snýr að lífi forfeðra hennar og eru dagbækur, bréf og annálar uppspretta skáldskaparins – það er þó í síðari hlutanum, Home, sem verkið fer á flug. Smásögurnar lýsa uppvexti og þroskaferli kanadískrar stúlku frá barni til konu og rithöfundar um miðbik tuttugustu aldar. Harka samfélagsins við þá sem eru útundan eða öðruvísi er gríðarleg og miðlæg í verkinu er barátta kvenna fyrir sjálfsmynd í landslagi sem hvorki leggur rækt við listir né kvenfrelsi. Bókin er mjög heiðarleg svo Munro er jafnvel grimm við sjálfa sig en um leið er ótalmargt látið ósagt. Lítið er talað um hjónabönd hennar tvö eða skilnað, börnin eða neitt af því persónulega sem gerir ævisögur venjulega læsilegar eða áhugaverðar. Hins vegar býr í verkinu annars konar sannleikur, ekki síður persónulegur, um afstöðu Munro til sjálfrar sín sem manneskju og sem höfundar og milli línanna má lesa uppgjör við fortíðina, bæði hennar og forfeðra hennar.

Draumar og kannski vonbrigði eru ákveðinn rauður þráður í gegnum allar sögurnar. Ekki dramatísk vonbrigði þar sem stefnt var til sigurs og fallið hátt heldur fremur óhjákvæmileg vonbrigði daglegs lífs. Draumar sem ekki rættust og voru jafnvel aldrei fullmótaðir.

Frá árinu 1968 hefur Munro gefið út 13 smásagnasöfn og eina skáldsögu – The Lives of Girls and Women - sem er þó meira eins og sveigur smásagnana sem allar hverfast um sömu persónur. Hún lét hafa eftir sér í viðtali að The View from Castle Rock yrði hennar síðasta verk en þremur árum síðar – 2009 kom frá henni bókin Too Much Happiness og nýjustu fregnir herma að hún sé með aðra bók í smíðum. Too Much Happiness er um margt ólík fyrri smásagnasöfnum hennar. Sögurnar fara víðar í tíma og rúmi en áður og einnig eru efnistökin dramatískari en oft áður þar sem hér má finna fleira en eitt morð og önnur skuggaleg dauðsföll eða slys. En eins og áður er stíllinn látlaus og sneyddur allri tilfinningasemi.

Dramatískir atburðir eða spennandi flétta einkenna almennt ekki sögur Munro. Miklu fremur lýsa þær hvunndegi og hversdagslegum gjörðum en eru þó jafnan þrungnar einhvers konar ógn eða andrúmslofti. Jafnvel þegar dramatískir atburðir koma við sögu eru þeir sjaldnast í forgrunni og þeim er jafnvel lýst í framhjáhlaupi – sagan snýst ekki um þá sjálfa heldur eitthvað andartak, oft smávægilegt, sem skilgreinir á einhvern hátt líf persónanna. Sögurnar eru líka óvenjulegar að uppbyggingu – smásögur eru gjarnan hnyttnar og vel afmarkaðar – í lok hverrar sögu kemur lausn eða eitthvað “tvist” sem hnýtir hana sniðuglega saman. Sögur Munro eru yfirleitt langt frá því. Þær byrja oft fyrirvaralaust, fara svo kannski aftur í tíma og enda iðulega að því er virðist engan veginn. Lesandinn er stundum skilinn eftir eins og í lausu lofti og ég stend mig stundum að því að lesa sögu aftur til að skilja til fullnustu um hvað hún snerist eða hvert hún var að fara. Í formála “Selected Stories” sem kom út 1996 skrifar Munro að hún lesi sjálf ekki alltaf sögur frá upphafi til enda. Frekar grípi hún niður í þeim og reki sig svo í hvora áttina sem er. Hún lesi ekki til að komast að því hvað gerist í sjálfu sér heldur fremur til að upplifa heim sögunnar og dvelja þar stundarkorn. Þetta kann að hljóma eins og sögur hennar séu tíðindalausar eða óspennandi en svo er alls ekki – þær eru oftar en ekki gríðarlega áhrifamiklar og sitja í manni löngu eftir að lestri lýkur.

Það er erfitt að útskýra áhrifamátt Munro – hvernig hún forðast leynt og ljóst að velta sér upp úr dramatík og beinir þess í stað athyglinni að hvunndagslegum smáatriðum en heldur engu að síður lesandanum í heljargreipum. Á einhvern magnaðan hátt tekst henni að gera harmleikinn hversdagslegan en þó um leið átakanlegan. Kannski er það einhver ákveðin fjarlægð sem sögumaðurinn tekur sér, eða hvernig hún hnýtir hörmulega atburði við stærra samhengi svo lesandanum verður ljóst að þetta er ekki dramatískur harmleikur heldur „aðeins“ lífið. Það gerir atburðina ekki léttvægari en mögulega lífið þungbærara. Sögur Munro draga upp mynd sem er í senn miskunnarlaus og mannúðleg án þess að falla nokkurn tímann í gryfju tilfinningasemi.

Munro hefur oft verið kölluð Chekhov hinna enskumælandi þjóða þar sem hún, eins og hann, dregur upp svo sterkar og sannarfærandi myndir af manneskjum – það eru persónurnar sem sögurnar hverfast um frekar en atburðarás. Hún á líka sameiginlega með Chekhov þessa skýru sýn á breyskleika manneskjunnar án þess þó að falla nokkurn tíman í gryfju mannhaturs. Slíkt er sjaldgæft.

(Pistillinn var fluttur í Víðsjá 14. júlí sl.)

Erum við öll vond?

Mannvonska, illmennska, ofbeldi og voðaverk taka engan enda og eru því endalaus umræðuefni. Anders Breivik, Josef Fritzl, Hitler, Priklopil, Dutroux, strákarnir í Columbine, Ted Bundy … um þessa menn verða skrifaðar bækur og gerðar bíómyndir á meðan heimurinn verður til og fleiri eiga eftir að bætast við. Mannvonsku segja flestir óskiljanlega en hvers vegna eru glæpir og illmennska þá svona stór vandamál?

Svo virðist vera að flestir séu færir um að fremja óhæfuverk, svokallað venjulegt fólk sem enginn hefur verið vondur við á það til undir ákveðnum kringumstæðum, eins og dæmin sanna, að fremja skelfilega glæpi. Það er ekki endilega auðvelt að skilgreina mannvonsku en í bókinni En liten bok om ondska, sem kom út í fyrra, reynir Ann Heberlein að gera það. Þrátt fyrir heitið er bókin ekkert sérlega lítil, hún er um 300 blaðsíður og fæti drepið niður mjög víða, mörg dæmi tínd til og lagt út af þeim á ýmsa vegu.

Ann Heberlein, sem er með doktorspróf í siðfræði og guðfræði og starfar við háskólann í Lundi, kallar til liðs við sig fjölda fræðimanna, t.d. Kant, Nietzsche, Hönnuh Arendt, Elisabeth Anscombe, Bauman og marga fleiri og notar skáldsögur, allt frá Dostojevskí til Stiegs Larsson, til að reyna að komast til botns í illskunni. Spurningar Heberlein eru margar: Eru til vondar manneskjur eða eru bara illvirkin sjálf vond? Getur vont fólk valið að vera gott eða er það beinlínis vont í eðli sínu? Ef svo er, ber það þá ábyrgð á gerðum sínum eða er það veikt? Eru til vond börn og eru karlar verri en konur? Erum við kannski öll vond? Hún vísar í klassískar rannsóknir á borð við þær sem Stanley Milgram gerði, þar sem venjulegir stúdentar voru reiðubúnir að gefa fólki raflost, og fangelsisrannsókn Philips Zimbardos, þar sem stúdentum var skipt upp í fanga og fangaverði, en þá rannsókn þurfti að stöðva eftir örfáa daga vegna þess að þeir sem léku fangaverðina umhverfðust í sadista.

Ofantaldar, og fleiri sálfræðirannsóknir, sýna að flestir virðast færir um að gera öðrum illt undir ákveðnum kringumstæðum. Í þessu samhengi vitnar Heberlein í norska afbrotafræðinginn Nils Christie sem skrifaði um fangaverði í útrýmingarbúðum nasista og sagði: „Þeir voru eins og við. Og við hefðum komið fram eins og þeir.“ Skýringuna á þessu segir Heberlein að sé að finna í því að menn fylgja yfirvaldinu, laga sig að ríkjandi viðhorfum, eru hreinlega hræddir, sýna heigulshátt og mótmæla ekki. Þannig getur rétt og rangt bjagast illilega við vissar aðstæður. En þetta segir náttúrlega ekki allt, hver sem er verður ekki fjöldamorðingi og hver sem er gæti ekki orðið eins og Priklopil og læst stúlku ofan í kjallara árum saman. Þegar kemur að svona „einstaklingsillsku“ eða sadisma (eða hvað þetta nú er) þá er Heberlein dálítið vaklandi sem von er. Illmennska er oft skýrð með því að einstaklingur hafi átt erfiða æsku, verið lagður í einelti, beittur ofbeldi o.s.frv. og slíkar skýringar geta átt við en samt er hæpið að segja að fólk beri ekki ábyrgð á gerðum sínum. Hún ræðir glæpasögur Sjöwall og Wahlöö og Hennings Mankells, þar sem glæpamaðurinn er oftast fórnarlamb slæmra félagslegra aðstæðna og hnykkt á að samfélagið ber ábyrgð, en hún gagnrýnir þessar skýringar þó að hún mótmæli þeim ekki beint; suma sadista hefur enginn verið vondur við og margir hafa búið við skelfilegar aðstæður án þess að verða hefnigjörn illmenni eða siðblindingjar. Félagslegt umhverfi getur tæpast skýrt hvers vegna Jósef Fritzl lokaði dóttur sína inni í 24 ár og kom fram við hana eins og við höfum öll heyrt af. Hegðun svoleiðis illmenna er gjarna skýrð með psykópatíu og sósíópatíu en svoleiðis merkimiðar eru alltaf umdeilanlegir.

Í En liten bok om ondska er bent á mismunandi viðhorf og fjölmiðlaumræðu milli landa. Annika Östberg er sænsk kona sem nýlega slapp úr áratugalangri fangelsisvist í Bandaríkjunum þar sem hún var meðsek um tvö morð. Í Svíþjóð var hún gerð að algjöru fórnarlambi, bæði í fjölmiðlum og bók sem skrifuð var um hana. Hún flutti sem barn að aldri til Bandaríkjanna, mamma hennar giftist manni með fullkomnunaráráttu, Annika laðaðist að illmennum, lenti í dópi og vændi og tók að lokum þátt í ráni með kærastanum sínum þar sem tveir menn voru skotnir. Barist var fyrir því að fá Anniku lausa svo hún gæti flutt til Svíþjóðar, hún er fórnarlamb, góð kona sem lenti í ógæfu. Heberlein bendir hins vegar á að Annika hafi verið með langa sakaskrá áður en hún hlóð byssu morðingjans og að varla hafi verið minnst á það í Svíþjóð að annar mannanna sem var drepinn hafi átt tvö lítil börn, en hins vegar er gjarna minnst á son Anniku í tengslum við hennar ógæfu. Í Bandaríkjunum var hins vegar mikið fjallað um fjölskyldur hinna myrtu og hvað það fólk hefði mátt þola.

Heberlein ræðir líka töluvert um stríð og stríðshegðun. Hannah Arendt lýsti réttarhöldunum yfir Adolf Eichmann og sagði hann, manninn sem var einn af hugsuðunum að baki fjöldamorðunum, þannig að hann hafi í raun verið hugmyndasnauð skrifstofublók. Slavenka Drakulic sem fylgdist með stríðsglæparéttarhöldunum í Haag eftir stríðin í fyrrum Júgóslavíu komst að svipaðri niðurstöðu um þá sem þar var réttað yfir, hún sagði að þeir væru ekki svokölluð mannleg skrímsli.

Af þessum og fleiri dæmum eru líkur leiddar að því að allir – eða allavega mjög margir – séu færir um að fremja voðaverk þó að ekki sé hægt að skilgreina allt fólk sem vont. Það er erfitt að stöðva hreinræktaða sadista sem eru einir í sínu horni og ekki endilega fyrirsjáanlegir en hins vegar má berjast gegn ákveðinni hugmyndafræði, það sést að sagan endurtekur sig og þar kemur bókin inn á mjög aktúellt mál, það þarf nefnilega að andæfa markvisst mönnum sem deila skoðunum með Anders Breivik (þeir skrifa t.d. nokkrir á Moggabloggið) því þeir eru hættulegir.

Þó að Ann Heberlein segi þegar í upphafi bókar að hún sé sammála Zygmunt Bauman um að það sé ekki hægt að svara spurningunni „hvað er hið illa?“ þá kemst hún að niðurstöðu sem má segja að sé tvíþætt. Annars vegar tekur hún undir með Philip Zimbardo sem talar um „vond kerfi“ en líkt og Hannah Arendt benti á þá er hættulegt að hlýða í blindni eða láta eitthvert yfirvald hafa skoðanir fyrir sig. Manneskja sem bara hlýðir skipunum að ofan hættir að vera manneskja. Gagnrýni og sjálfstæð hugsun er grundvallaratriði. Hins vegar álítur Ann Heberlein að þær gjörðir sem orsakast af mannvonsku eigi sér rætur í ójöfnuði sem aftur orsakar ótta, angist og vonleysi. Það mætti skrifa mun meira og betur um þessa bók en ég enda þetta á lauslega snaraðri klausu úr lokakafla bókarinnar:

„Fjöldi rannsókna sýnir að sterkt og ákveðið samband er á milli ójafnaðar og ofbeldis. Á ólíkum tímum og í mismunandi umhverfi er sambandið jafn greinilegt: Þegar ójöfnuðurinn minnkar þá minnkar líka ofbeldið. Hvers vegna? Vegna þess að ójöfnuður elur af sér skömm og örvæntingu. Því að ójöfnuður veldur þeirri tilfinningu að sumt fólk sé óæðra og menn finna fyrir hefndarþörf. Því að ójöfnuður leiðir til þess að samfélagið verður lagskipt, samfélag ólíkra hópa sem standa hver gegn öðrum, hópa sem líta á hvern annan frá sjónarhorni sem oft er kallað „við og þeir“. Ójöfnuður veldur vantrausti í samfélaginu og hann veldur ótta sem gerir fólk að auðveldum fórnarlömbum fjandsamlegrar og hættulegrar hugmyndafræði, ofstækis og einföldunar.“ (bls. 293)

Dúkkur í hakkavélinni

Ég rakst á bókina Living Dolls: The Return of Sexism eftir blaðakonuna Natöshu Walter á flugvelli í Stokkhólmi í vor. Líklegast var það kápan sem vakti athygli mína, hana prýðir nakið og fótósjoppað miðbik kvenlíkama, það eina sem skýlir nektinni er glaðhlakkaleg og bleikklædd barbídúkka sem hvílir í skautinu. Þetta er að vissu leyti dálítið bókstafleg túlkun á innihaldi bókarinnar, fremur klúðursleg framsetning einhvern veginn en nægði hins vegar til að ná athygli minni.

Natasha Walker heldur því fram í þessari bók að greina megi afturför í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna á undanförnum árum og að hennar mati kemur tvennt til. Annars vegar bendir hún á að að bæði konur og ungar, jafnvel barnungar stúlkur séu í auknum mæli skilgreindar sem kynlífsviðföng, sem sé í sjálfu sér ekkert nýtt en hinsvegar sé nú reynt að selja bæði konum og körlum þessa hugmynd á forsendum frelsis. Hinsvegar bendir hún á holskeflu rannsókna á undanförnum árum sem hafa það markmið að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun. Bókinni er skipt í tvo hluta, í fyrri hlutanum sem nefnist “The New Sexism” fer hún um víðan völl, hún fjallar um innreið bleiku markaðsbylgjunnar í stúlknaleikfangabransanum, súlustaðasprenginguna, upphafningu á vændi, klámaðgengi barna og unglinga og þau áhrif sem það hefur á kynlíf og sambönd, lýtaaðgerðirnar og þar fram eftir götunum. Hún talar við súludansara, vændiskonur, klámfíkla, allskonar fólk og tengir þetta svo einhvern veginn allt saman.

Í seinni hlutanum veltir hún svo fyrir sér rannsóknum sem eiga að staðfesta kynjamun og einnig rannsóknum sem gera það ekki, en eins og hún kemst að raun um eru þær í miklum meiri hluta. Walker skoðar markvisst hinar ýmsu mýtur og staðalímyndir, hún skoðar rannsóknir sem gerðar hafa verið á hegðun ungbarna, rannsóknir sem eiga að sýna fram á mun á byggingu heila eftir kyni, rannsóknir á meintum mun á stærðfræðigetu, meintum mun á tjáningarhæfileikum og –vilja, meintum áhrifum kynhormóna, svo eitthvað sé nefnt.

Þetta er afar athyglisverð bók, blátt áfram og gífuryrðalaus, hér er bara verið að segja frá hlutunum eins og þeir koma fyrir frá sjónarhóli höfundarins sem hefur rannsakað þessu mál í þaula. Sérstaklega var ég hrifin af seinni hlutanum, Walker fer í gegn um allar þessar rannsóknir lið fyrir lið og niðurstaðan er sú að þrátt fyrir hundruðir rannsókna sem eiga að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun hefur engan veginn tekist að sýna fram á raunverulegan eðlismun. Þeim fáu rannsóknum sem virðast sýna slíkam mun er hinsvegar hampað með ókrítískum hætti í fyrirsögnum dagblaða, hin endanlega niðurstaða er svo oft litteratúr sem gengur út á það að karlar séu frá mars og kunni ekki að tjá sig en konur frá Venus og kunni þarf af leiðandi ekki að bakka í stæði.

Walker tekur mýmörg dæmi um rannsóknir í bókinni sem staðfesta að kynbundin hegðun sé fyrst og fremst áunnin, háð uppeldi, félagsmótun og umhverfi. Hér verður aðeins tekið eitt dæmi, af rannsókn þar sem skoða átti áhrif testósteróns karlmenn, kenningin er sumsé sú að testósterónið ýti undir árásargirni, keppnisskap og þar fram eftir götunum....þessa huggulegu hæfileika sem maður þarf til að vinna í banka í dag. Í hópnum sem rannsakaður var voru bæði karlar og konur sem áttu að sýna færni sína í sérdeilis ofbeldisfullum tölvuleik. Hópnum var skipt í tvennt, öðrum hópnum var sagt að fylgst yrði með þeim meðan þau væru í leiknum, hinum hópnum var sagt að ekki yrði fylgst með gangi mála. Í hópnum þar sem þáttakendur héldu að fylgst væri með sér voru karlar mun aggressívari en konurnar, sýndu almennt meiri fruntaskap og gerðu hvað sem er til að ná takmarki sínu. Í hinum hópnum greindist hinsvegar enginn munur á milli kynja. Niðurstaðan er semsagt sú að konur eru penar og settlegar þegar þær halda að fylgst sé með þeim, haga sér eftir einhverri ímynd kvenleikans sem þeim hefur verið innrætt.

Þessi bók staðfestir það sem blasir við okkur á hverjum degi:

Konur sem vinna í kynlífsbransanum eru eðli málsins samkvæmt ekki frjálsar, það er öllum í þessum bransa skítsama um þeirra vilja, þeirra kynhvöt, þeirra langanir. Þetta fjallar ekki um það.

Ef litlum stelpum er innprentað frá fæðingu að “allar stelpur vilji vera prinsessur”, þá mun það hafa áhrif á möguleika þeirra og sjálfsmat.

Ef konur fá þau skilaboð að þær verði að hafa ákveðið útlit til að teljast gjaldgengar í kynlífi (já, við erum að tala um bleika barbílúkkið sem er markaðssett fyrir smástelpur frá fæðingu) mun það ekki hafa voða góð áhrif á kynlíf og ástarleiki. Það elur á óánægju og skorttilfinningu þegar maður reynir að passa í mót sem hæfir manni ekki, þetta vita allir sem hafa einhvern tímann reynt að þóknast öðrum og hugmyndum þeirra um lífið.

Ef konum er sagt nógu oft að þær tali of mikið og geti ekki lært stærðfræði er hætta á að þær fari að trúa því. Jafnvel þó að rannsóknir sýni að þetta eru einfaldlega mýtur, einfaldlega bull og vitleysa.

Ef karlmönnum er sagt nógu oft að tilfinningar þeirra til eigin barna séu ekki jafn “náttúrulegar” og tilfinningar móðurinnar fara þeir kannski að trúa því og haga sér samkvæmt því.

Og svo framvegis.

Theódór og ég: I. hluti

Þónokkrum sinnum í gegnum árin minnist ég þess að maðurinn minn hafi haldið stutta fyrirlestra um það að hann hafi lesið þá hreint frábærustu æfisögu sem skrifuð hafi verið á íslenska tungu. Svo kom romsa, sem ég amk túlkaði þannig að um væri að ræða einhvern afdalamann sem átti erfiða æfi, barðist við náttúruöflin, var með skjátur útá túni, fór í verið og allt þetta sem íslendingar stóðu í hér aftur á öldum. Ég svona umlaði eitthvað í þá átt að jú jú, þetta væri eflaust allt hið besta mál og örugglega afar áhugavert að lesa þetta og gera eitthvað með það .... og hélt svo bara áfram að lesa fimmtu úttektina á æfi Sylviu Plath eða enn eina greininguna á sambandi Brontë systra við föður sinn. Enda frekar erfitt að taka mjög alvarlega bókmenntasmekk manns sem telur meðal sinna uppáhaldsrita heildarútgáfu ritsafnsins Göngur og réttir, og finnst afar mikilvægt að afrekum Fjalla-Bensa og Marka-Leifa sé nú gert nægilega hátt undir höfði í þessu voru firrta nútímasamfélagi.

Það var svo ekki fyrr en þessi fremur sérkennilegi bókmenntasmekkur makans, margþekkt sjálfhverfni mín og eitthvað sem ég get ekki skilgreint sem neitt annað en „serendipity“ fundu sinn skurðpunkt að ég tók til við lestur á þessari bestu íslensku æfisögu allra tíma.

Þannig var, að eftir að hafa búið í Malawi í tvö ár og þar af leiðandi pakkað niður flestum vorum veraldlegum eigum fluttum við heim aftur og vorum þá þegar komin á fullt í hið séríslenska áhugamál að byggja hús í úthverfi. Vorum þessvegna á hálfgerðum „vergangi“ amk bóka- og hlutalega séð í ein tvö ár í viðbót. Þegar loks kom að því að taka rykuga bókakassana til handagagns þurfti að sjálfsögðu að vesenast aðeins og skoða og velta fyrir sér hvernig ætti nú að raða þessu og svona. Í þannig gramsi dregur eiginmaðurinn uppúr einum kassanum þessa margnefndu æfisögu. Ég hugsa með mér, jæja, nú verður þetta ekki umflúið, ég verð að sýna þessu íslenska fornmenni einhvern smá áhuga. Tek upp bókina, opna hana tilviljunarkennt og glugga í hana.

Mér hafði auðvitað oft verið sagt það að um væri að ræða æfisögu Theódórs Friðrikssonar, Í verum. En hvorki nafnið eða titillinn hafði svosem hringt neinum bjöllum hjá mér. En sem ég stend þarna innanum alla kassana og bókastaflana og les blaðsíðuna sem hafði óvart opnast blasa við mér nöfn sem mér fannst ég kannast við. Þarna var Theódór sum sé kominn til Húsavíkur og bjó hjá föðursystur sinni Dórótheu Jónsdóttur. Hann minnist síðan á son hennar og frænda sinn Sigurpál og einhverja fleiri sem mér fannst einsog ég ætti að þekkja. Ég sá strax að þarna hlytu að vera einhverjar tengingar og þóttist næsta viss að þessi umrædda Dóróthea væri langalangalangamma mín, mamma langalangömmu minnar Sigfríðar, sem var fædd í Útibæ í Flatey á Skjálfanda 1879 og bjó þar allt sitt stutta líf, en hún dó úr berklum aðeins 22 ára frá eiginmanni og dóttur á öðru ári.

Eftir að hafa fullvissað mig um að ég hefði rétt fyrir mér með þessar tengingar var það auðvitað einsog við manninn mælt að æfisagan og baslarinn Theódór fengu á sig alveg nýjan svip. Sjálfhverfu fólki þykir jú fátt skemmtilegra en að lesa um sjálft sig, jafnvel „a few generations removed“!!

Framhald síðar;)

Ástarsaga aldarinnar?

Fljótlega eftir að byrjaði að lesa Einn dag, eftir David Nicholls, fannst mér ég sjá skyldleika með bókinni og verkum Nicks Hornby. Þegar ég var búin með hana og las mér til á netinu kom í ljós að ég er síður en svo ein um þessa tengingu, Nick Hornby himself skrifaði meira að segja sérdeilis lofsamlega um bókina á bloggið sitt á sínum tíma.

Bókin fjallar um líf Emmu og Dexters sem virðast henta hvort öðru fullkomlega en átta sig ekki alveg á því eða taka allavega ekki þau skref sem þau hefðu átt að taka. Sagan hefst 15. júlí 1988, þau eru nýútskrifuð frá Edinborgarháskóla og sofa saman eina nótt en síðan skilja leiðir. Í framhaldinu er sagt frá hvað er að gerast í lífi þeirra þennan sama dag næstu tuttugu árin. Þetta er ansi sniðug aðferð hjá höfundinum, sagan tekur ýmsar vendingar á milli kafla og lopinn er ekki teygður um of.

Em og Dex halda vináttusambandi og mestan part er það vinasamband fallegt, þó að skugga beri á og sambandið sé ekki eins og lesandann – og þau sjálf – langar til að það sé. Þau eru ólík, hann er sjálfhverfur og hálfmontinn yfirstéttarstrákur og flagari en hún kemur úr annarskonar umhverfi, er óörugg með sjálfa sig og vill berjast fyrir betri heimi.

Það er áhugavert fyrir lesendur á aldur við parið að fylgjast með breytingunum og rifja upp liðin ár og svei mér þá ef ég var ekki með sömu fyrirsjáanlegu bók og tónlist og Emma í herberginu mínu á sínum tíma; Óbærilegan léttleika tilverunnar og plötu með Tracy Chapman.

Það er óþarfi að ég sé að afhjúpa ævisögu Emmu og Dexters en bókin er fyndin, írónísk og sorgleg og ég bæði hló og táraðist yfir henni, en það gerist sífellt sjaldnar að steinhjarta mitt meyrni við lestur ástarsagna. Einn dagur er mikill yndislestur.

Hér er umfjöllun um bókina úr New York Times og fyrir þá sem lesa sænsku er hér ágætt viðtal við höfundinn úr menningarkálfi Sænska dagblaðsins.

„Bíttu í píkuna á þér“

Fljótt á litið mætti ætla að orðunum í fyrirsögninni væri ætlað að særa eða móðga og að það að einhver skrifi þau til manns væri dæmi um samskipti í neikvæðari kantinum. Og undir flestum kringumstæðum væri sú ályktun sjálfsagt rétt. En þegar þessi orð voru látin falla í minn garð á feisbúkk fyrir nokkrum vikum leit ég á þau sem vinarhót og sem eitthvað bráðfyndið. Það er nefnilega þannig með hið ritaða orð, rétt eins og hið talaða, að merkingin er að svo miklu leyti háð samhengi. Í töluðu máli kemur raddblær auðvitað við sögu líka, og oft svipbrigði og líkamstjáning, en í rituðu máli má byggja á umræðuefninu, umhverfinu sem skrifað er í og fyrri samskiptum höfundar og lesanda, svo eitthvað sé nefnt. Og kannski er best að taka það strax fram að ég er alls ekki að mælast til þess að fólk út um allar trissur fari að bölva við vini sína, segja þeim að éta eitthvað vont eða bíta í kynfæri sín. Það er ekki hægt að reikna með að því verði vel tekið og það er hreinlega ekki á allra færi að lesa þannig í aðstæðurnar að geta metið hvenær sé óhætt að láta slík orð falla.

Þessi bloggfærsla fjallar ekki um bók en hún fjallar um skriflega tjáningu og samskipti og vin Druslubókabloggsins par excellence, manninn sem skrifaði ofangreinda setningu, en hann átti ég nánast eingöngu skrifleg samskipti við. Ég skrifa „átti“, því sjórinn í Eyrarsundi hrifsaði hann frá okkur á fimmtudagsmorguninn og framhald á samskiptunum þar með útilokað. Nú er ég loksins farin að meðtaka það að orðin fjarstæðukenndu „Gunnar Hrafn drukknaði í morgun“ sem ég heyrði í síma fyrir nokkrum dögum sé því miður ekki hægt að túlka á annan veg en þann að vinur minn sé dáinn og að þetta sé ekki bara einhver hræðilegur misskilningur. Ég hef svo sannarlega reynt að finna aðrar leiðir til túlkunar og árangurslaust mátað alls konar mjög svo langsóttar skýringar á því hvernig þessi orð geti þýtt eitthvað allt annað en að stórkostlegur baráttumaður, faðir, sonur, eiginmaður, bróðir, vinur og félagi sé horfinn öllu því fólki sem að honum stóð eða tengdist honum á einhvern hátt, 35 ára gamall.

Gunnar Hrafn Hrafnbjargarson var stjarna. Hann skrifaði þannig að ekki var hægt að láta hjá líða að taka eftir honum. Við urðum bloggvinir fyrir fimm árum eða svo, skiptumst á athugasemdum og vísuðum hvort á annað eins og bloggvina er siður. Hann var skemmtilega hreinskilinn og ögrandi í skrifum sínum og það var eitthvað ferskt við það hvernig hann skrifaði um fjölskyldulíf án nokkurrar tilgerðar eða væmni. Seinna færðust samskiptin yfir á feisbúkk og í tölvupóst þegar tilefni gafst, við skiptumst þar á yfirlestri og ráðleggingum í sambandi við skrif og ræddum málin. Á feisbúkk var hann oft kjaftfor og lét þar engan komast upp með neina vitleysu, hikaði ekki við að láta í sér heyra þegar honum var misboðið og ósjaldan þurfti maður að éta ofan í sig bullið eftir ábendingar frá honum. Og hann var líka stríðinn. Þrátt fyrir þetta fór hann aldrei yfir strikið og virtist afar næmur á það hvað hver og einn gat þolað eða átti að geta þolað. Stundum gat hann jafnvel endurskilgreint fyrir manni hvar strikið lá. Þrátt fyrir þessa hrjúfu hlið var Gunnar Hrafn alltaf manna fyrstur til að sýna vinum sínum stuðning þegar á reyndi, láta hvatningarorð falla og sýna hlýju og hann var óspar á hrósið þegar honum þótti ástæða til. Hann hafði einstakan húmor og setti fram oft mjög svo frumlega sýn sína á skoplegar hliðar hlutanna bæði með orðum og myndum. En jafnvel þótt skriflegu samskiptin hafi verið gefandi yfir hafið – hann var jú búsettur fyrst í Noregi og svo í Svíþjóð allan þann tíma sem við þekktumst – verð ég ævinlega þakklát fyrir að hafa náð að hitta hann í eigin persónu í sumar og fengið að kynnast hans alræmdu knúzum live og sannreyna hve hlýr og skemmtilegur hann var í fasi.

Eins og ég nefndi var það einkenni á skriflegri tjáningu hans á netinu hvernig hann blandaði töffaraskap og kjafthætti við hvatningarorð og hlýju. Þetta gerði það að verkum að hann laðaði að sér skemmtilegt fólk. En Gunnar Hrafn lék sér líka að mismunandi tjáningarformum með því að skapa persónur. Síðasta árið vakti hann talsverða athygli með því að blogga um jafnréttismál undir nafninu Sigurbjörn. Þar var hann óþreytandi við að gagnrýna staðalmyndir og yfirborðsmennsku, ekki síst birtingarmyndir þeirra í fjölmiðlum og í vefritum sem virðast helguð því að njörva fólk niður í flatneskjuleg kynhlutverk, og átti jafnvel í löngum bréfaskiptum þar sem hann hélt áfram með ótrúlegri þolinmæði að ýta við hugmyndum viðtakenda. Ég verð að játa að stundum skildi ég ekki hvernig hann nennti þessu; knúinn áfram af réttlætiskennd og hugsjónum um betri heim var hann óþreytandi. Kannski hafði hann meiri trú á manneskjunum en mörg okkar hinna, trú á að hægt væri að fá fólk til að átta sig á hlutunum með því að halda áfram að útskýra ýmislegt sem ætti kannski að vera öllum augljóst. Sigurbjörn var, eins og Gunnar Hrafn sjálfur, einlægur í skrifum sínum en stíllinn var annar. Sigurbjörn var alltaf kurteis þótt þrjóskur og þrálátur væri og aldrei með kjaft, hann hefði aldrei sagt neinum að bíta í eitt eða neitt. Undir það síðasta hafði Gunnar Hrafn svo líka skapað væmna montrassinn Hnallþór til að skemmta vinum sínum. Hnallþór skrifaði um eigið ágæti, fullkomleika barna sinna og eiginkonu og alls konar yndislegheit í lífinu eins og sólsetur og grillmat. Og einhvers staðar þarna á bak við var Gunnar Hrafn, sem stærði sig svo sannarlega ekki af eigin ágæti þrátt fyrir ómælda hæfileika og gáfur, en sem kom líka auga á hið fallega og ljúfa í lífinu þótt hann hefði aldrei orðað það með neinni væmni, og sem líka var óumræðilega stoltur af konu sinni og börnum.

Elsku Krummi, Sveinungi, Ratatoskur, Sigurbjörn, Hnallþór en fyrst og fremst alltaf Gunnar Hrafn: Mikið óskaplega held ég að veröldin verði snautlegri en áður nú þegar þú ert farinn úr henni! Anna-Lena, Tycho, Ragna og aðrir fjölskyldumeðlimir og aðstandendur eiga alla mína samúð. Hugurinn er hjá þeim.

Óbærilegur léttleiki tilverunnar í velskum smábæ

Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að ég sé fyrst druslubókakvenda til að skrifa um velskar noir-bókmenntir, enda ekki sérstaklega umfangsmikill eða þekktur afkimi bókmenntaheimsins. Konungur velsku rökkurbókmenntanna er maður að nafni Malcolm Pryce; við Pryce eigum það sameiginlegt að hafa búið um nokkurra ára skeið í smábænum Aberystwyth, vestast í Wales (berist fram Aber-YST-wyth, ef einhver var að velta því fyrir sér). Þegar ég tók þá góðu og afdrifaríku ákvörðun að flytja til Wales til að læra leiklistarfræði árið 2003 vissi ég lítið um þennan litla bæ sem ég var á leið til. Fyrir tilviljun hafði mér samt veturinn áður tekist að kaupa tvær bækur sem gerast í Aberystwyth – sem ég fann svo ólesnar uppi í hillu eftir að ákvörðunin hafði verið tekin. Miðað við þann takmarkaða fjölda bóka sem gerast í þessum mæta bæ verður það að teljast frekar merkilegt. Önnur bókin var Grits eftir Niall Griffiths, bók um hóp hippa og flækinga í Aberystwyth. Hin var fyrsta bók Malcolms Pryce um einkaspæjarann Louie Knight, Aberystwyth Mon Amour. Bækurnar eru nú orðnar fimm talsins og sú sjötta er á leiðinni; nefna má Last Tango in Aberystwyth og The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth.

Eins og eflaust sést af titlunum er hér um pastiche-bókmenntir að ræða. Louie Knight, aðalpersóna Pryce, er að flestu leyti hin dæmigerða noir-andhetja; einfari, uppfullur af brestum, lætur gjarnan ginnast af svikulum tálkvendum og á sér alls kyns leyndarmál og tilfinningaflækjur sem tengjast fortíðinni. Myfanwy Montez er ástin í lífi hans – dularfull söngkona sem allt frá fyrstu bókinni á í „haltu mér-slepptu mér“-sambandi við Louie.

Það er sérstaklega gaman að lesa Aberystwyth-seríuna þegar maður hefur kynnt sér sígilda reyfarann og noir-bókmenntir; Pryce tekur þekkt minni og snýr upp á þau, leikur sér að sígildum persónugerðum á borð við illa snillinginn, uppljóstrarann, gangsterkónginn og óheppnu aukapersónuna sem er svo augljóst að verður fórnað. Bækurnar gerast í heimi sem er að miklu leyti þekkjanlegur en lýtur þó öðrum lögmálum. Fortíðin er önnur en við þekkjum, sagnfræðilegir atburðir hafa tekið beygjur í óvæntar áttir og allar forsendur örlítið á skjön við okkar raunveruleika. Að þessu leyti minna bækurnar talsvert á bækur Jaspers Fforde um bókmenntaspæjarann Thursday Next (sem ég mæli hjartanlega með).

Sögusviðið er afskaplega skopleg og írónísk útgáfa af Aberystwyth. Fyrir þá sem ekki þekkja þennan háskólabæ við vesturströnd Wales þá er val Pryce á sögusviði svolítið eins og að skrifa noir-bókmenntir sem gerast á Akureyri, hvað stærðina varðar – eða eiginlega frekar eins og á Djúpavogi, ef maður miðar við heimsmynd Breta. Wales er sumsé krummaskuðshluti Bretlands (finnst Englendingum og Skotum) og Aberystwyth (15.000 manns + 8000 háskólanemar á veturna) er algjör smábær á breskan mælikvarða, auk þess sem bærinn má raunar muna sinn fífil fegurri; áður en sólarlandaferðir urðu hræbillegar fóru Bretar í frí innanlands og þá blómstruðu smábæir eins og Aberystwyth. Frægur í bæjarlífinu er asninn sem lötraði fram og til baka með börn meðfram strandlengjunni. Þegar heimsmynd noir-bókmenntanna er yfirfærð á velskan smábæ og skellt saman stefjum úr noir og velskri menningu verður úr eitthvað mjög, mjög sniðugt. Drúídar fara með völdin á bak við tjöldin, bingóstaðir eru eftirlæti gangstera og mjólkurbarinn er vafasamasta búllan í bænum. Stundum mætti Pryce reyndar ganga lengra, að mínu mati, í því að ögra staðalfígúrunum. Pryce tekst best upp þegar hann lætur ekki einfalt grín eða útúrsnúning nægja. Fyrsta bókin finnst mér líklega síst, en ef til vill er það vegna þess að maður er að meðtaka söguheiminn og átta sig á lögmálunum. Ég var að minnsta kosti frekar ringluð við lesturinn og datt aldrei almennilega inn í bókina, en það breyttist með bók númer tvö. Ég hef ekki enn gert upp hug minn varðandi hlut kvenna í bókunum (hef lesið fyrstu fjórar); þær eru vissulega í mjög hefðbundnum hlutverkum, en þar sem bækurnar ganga út á þetta pastiche-element er ekki beint hægt að gagnrýna þær fyrir það. Hins vegar er uppáhaldspersónan mín aðstoðarspæjarinn Calamity Jane, unglingsstúlka sem hefur gleypt í sig spæjaramyndir og gengst upp í dularfullu athæfi og spennuþrungnum rannsóknaraðferðum. Hún nær að troða sér upp á Louie og gerir sjálfa sig að aðstoðarkonu hans. Ég er með fimmtu bókina uppi í hillu núna og hlakka til að lesa.

Þörf áminning

Guðmundur Hálfdanarson er einn víðlesnasti sagnfræðingur Íslands í dag. Hann er prófessor við Háskóla Íslands, hefur manna mest rannsakað íslenska þjóðríkið. Bókin Íslenska þjóðríkið – uppruni og endimörk má kalla hans obra maestra í þeim fræðum. Hann fer um víðan völl, fjallar um íslenska þjóðernisstefnu og áhrif hennar á stjórnmálaþróun hér á landi á nítjándu og tuttugustu öld. Ólík sjónarmið um nútímaríkið og breytingar á þjóðernisvitund Íslendinga.

Við lifum á örlagatímum og það er að mörgu að hyggja.

Nú þegar evrópska þjóðríkið nálgast endimörk sín er ólíklegt að hin hefðbundna sýn á stjórnmálin gagnist Íslendingum miklu lengur.

Í það minnsta er nauðsynlegt fyrir þá að taka meðvitaða afstöðu til stjórmálaþróunar álfunnar. Þá stoðar lítt að reiða sig á hugsjónir liðins tíma.

Klám, klám, klám.

Í bókinni Hard Core (1989) skoðar kvikmyndafræðingurinn og feministinn Linda Williams klámmyndir sem kvikmyndagrein. Markmið hennar er að skrifa eins hlutlaust og hún getur um greinina (sleppa því að fordæma eða dásama) og fjalla þannig öðruvísi um klám en gert var á 8. og 9. áratugnum, þegar umræðan einkenndist að miklu leyti af vangaveltum um réttmæti þess að klám væri til. Williams ákveður að reyna bara að díla við þá staðreynd að það er til, einbeita sér að því að skoða hvað áhorfendur þess fá út úr því (nei krakkar, það er ekki eins einfalt og það hljómar) og reyna að skilgreina kvikmyndagreinina og rannsaka þróun hennar. Þetta þýðir samt ekki að hún sé ekki gagnrýnin, hún er það og hún vill betra klám. Betra í eiginlega öllum skilningi, en kannski helst þeim að hún vill að ánægju konunnar séu gerð betri skil og að dregið sé verulega úr limhverfu myndanna.

Williams skoðar sögu klámmyndarinnar - sem hefur verið til í einhverri mynd frá upphafi kvikmyndalistarinnar - allt frá svokölluðum „steggjamyndum“ (stag films) sem voru frumstæðar karlamyndir, sem sýndu kynfæri (sérstaklega konunnar) og kynlíf en skorti að mestu röklegan söguþráð, til „klassísku klámmyndanna“ sem sýndar voru í kvikmyndahúsum á áttunda áratugnum. Margt breyttist (að mörgu leyti til hins betra) eftir að efni sem áratugum saman hafði aðeins verið sýnt í karlaklúbbum varð aðgengilegt öllum. Mestur hluti bókarinnar einblínir á þessar „nýju“ frásagnarklámmyndir sem skutu upp kollinum uppúr 1970 (Deep Throat (1972) er sú fyrsta og ef til vill sú frægasta).

Í upphafskafla bókarinnar bendir Williams á þá staðreynd að klámmyndir eiga einkenni sameiginleg með öðrum kvikmyndagreinum, en þegar líður á bók ber hún greinina helst saman við (klassíska Hollywood-)söngleiki. Það er helst vegna þess að söguþráður klámmynda er iðulega brotinn upp með mismunandi kynlífsatriðum, líkt og söguþráður söngleikja er ítrekað brotinn upp með söngatriðum. Hún finnur líka líkindi með kynlífs- og söngatriðunum sjálfum: venjulegt gagnkynhneigt kynlíf = dúett (klassískur, gagnkynhneigður), sjálfsfróunaratriði = einsöngur, ménage à trois = trio, orgía = fjöldasöngur, o.s.frv. Þessi samanburður er ógeðslega skemmtilegur. (Hún tekur hann líka miklu lengra.)

Greining hennar felst svo helst í því að skoða söguþráðinn (um hvað fjallar klámmyndin? Hvaða vandamál drífa hana áfram?) og kynlífsatriðin (hvers eðlis eru þau? hvaða hlutverki þjóna þau?) og svo samspil þeirra. Uppáhaldskaflarnir mínir í bókinni eru eiginlega fimmti og sjötti kafli, „Generic Pleasures: Number and Narrative“ og „Hard-Core Utopias: Problems and Solutions“, vegna þess að þeir fjalla líka bara um kvikmyndagreinar almennt. Samt aðallega um klámmyndagreinina náttúrulega.

Eitt það skemmtilegasta við bókina er að hún fjallar um svo margt: deilur feminista um ritskoðun og klám; kvikmyndaformið og sjónræna ánægju; hugmyndir Foucaults um þekkingarþrá vestræns samfélags á sviði kynferðismála (scientia sexualis); uppruna kvikmyndalistarinnar og sannleiksleit; völd og ánægju; táknmyndaheim klámsins; money-shot (ef einhver er með tillögu að þýðingu á því hugtaki, plís skellið því í kommentakerfið) og kjötskot (meat-shot); lagasetningar um klám í Bandaríkjunum; sálgreiningu og klám; sálgreiningu og áhorfandann; sadisma og masókisma; snuff-myndir; klámmyndir eftir konur (klámmyndaleikkonur og feminista); klám í list; tölvu-kynlífshlutverkaleiki; sæðið á kjólnum hennar Monicu Lewinsky* og margt, margt, margt fleira.

Ég les fræðibækur eiginlega aldrei alveg frá upphafi til enda, til að það gerist þarf fræðikonan/maðurinn (úps, hingað til hafa það samt bara verið konur) að vera skemmtilegur penni og efnið áhugavert. Þótt heill hellingur hafi verið skrifaður um klám síðan árið 1989, held ég að þessi bók eigi fullt erindi til áhugasamra í dag.

*Fjallað er um sæði fyrrum bandaríkjaforseta í eftirmála sem bætt var við 1999 útgáfuna. Höfundur er ekki forspár.

Moloch! Solitude! Filth! Ugliness!

Bókablogg mitt að þessu sinni fjallar ekki um bók heldur kvikmynd, kvikmynd um ljóð – það er ekki oft sem slíkt rekur á fjörur manns. Ein af myndunum sem nú er sýnd í Bíó Paradís í samvinnu við Hinsegin daga er Howl, sem fjallar um Allen Ginsberg og ljóðið hans Howl.

Þetta er á yfirborðinu frekar lágstemmd mynd, ekki mikill hasar þannig séð, senum af ýmsu tagi fléttað saman:

Tölvugrafíkmyndir sem ég kann ekki að lýsa eru leiknar sem undirspil við lestur ljóðsins.

Ginsberg (leikinn af ó svo sætum James Franco), í svarthvítu, les ljóðið á reykmettuðum bar við mikinn fögnuð (samkvæmt Wikipediu er hér um að ræða frumflutning á ljóðinu á frægu upplestrarkvöldi í Six Gallery í San Francisco 7. október 1955).

Ginsberg situr í viðtali í stofusófanum sínum með tebolla og ræðir skáldskap sinn og líf sitt.

Stuttar svarthvítar senur úr lífi Ginsberg, svo sem erótísk samskipti hans við Jack Kerouac og Neal Cassady.

Senur úr réttarhöldunum árið 1957 eftir að útgefandi Howl, Lawrence Ferlinghetti, hefur verið kærður fyrir útgáfu á ósiðsamlegu efni – enskuprófessorar koma hver af öðrum upp í vitnastúku til að gefa álit sitt á bókmenntalegu gildi ljóðsins og merkingu hinna og þessara dónalegra setninga („with dreams, with drugs, with waking nightmares, alcohol and cock and endless balls“ – hver er raunveruleg merking þessara orða að þínu mati, prófessor? Og gæti skáldið ekki hafa orðað það öðruvísi?)

Þótt myndin sé kölluð experimental á Wikipediu er þetta allt frekar snyrtilega og skipulega gert og veldur manni engum vandræðum. James Franco er eins og áður segir mjög sætur og túlkar Ginsberg ágætlega, á frekar hógværan hátt. (Ég gat ekki annað en hugsað um þá eldri útgáfu af Ginsberg sem David Cross túlkar svo fallega í I´m not there, keyrandi á golfbíl – svolítið ólíkar, en þó ekki.) Senurnar úr réttarhöldunum eru áhugaverðar (ég geri ráð fyrir að þar sé meira eða minna haft rétt eftir) og sæmilega smekklegar, þótt slík uppsetning bjóði alltaf að nokkru leyti upp á auðvelda drama- og retórík.

Ég naut sérstaklega atriðanna þar sem Ginsberg er í viðtali og situr einfaldlega heima hjá sér og spjallar um skáldskapinn og lífið (þessi atriði eru líka byggð á viðtali eða viðtölum við hann sjálfan). Ginsberg hefur alltaf komið mér fyrir sjónir sem ekki bara flinkt heldur sérlega sympatískt og heiðarlegt skáld – með hippa-gúrú-faðma-lögguna-stælunum og öllu saman – og þetta var gott innlit í hans viðhorf til skáldskaparins almennt. Sumt kannski ekki jafn aðkallandi gagnrýni í dag og það var fyrir meira en hálfri öld, en samt sem áður hvetjandi og fallegt.

En kosturinn við þessa mynd er ekki síst að það er ljóðið Howl, þetta frábæra ljóð, sem fær að vera miðpunkturinn og binda myndina saman. Ég var ekkert yfir mig hrifin af tölvugrafíkinni sem var látin fylgja mörgum köflunum – það er kannski ekki auðvelt að myndskreyta svona ljóð svo vel sé og óhallærislegt, hvað þá í hreyfimynd í lengri tíma – en ljóðið stóð það alveg af sér. Ég má þó til með að gera athugasemd við þýðinguna á myndinni; textinn var oft stirður, með innsláttar- og stafsetningarvillum. Það er ekki öfundsvert verkefni að þýða mynd sem byggir að miklu leyti á merku og frægu ljóði, en þar hefði þýðandinn þó allavega getað haft íslenska þýðingu Eiríks Arnar Norðdahl á Ýlfri til að styðja sig við. Hana er að finna í bókinni Maíkonungurinn, sem inniheldur einnig fleiri ljóð eftir Ginsberg.

Það eru þrjár sýningar eftir á Howl; í kvöld klukkan átta, annað kvöld klukkan tíu og á laugardaginn klukkan átta. Sjá dagskrána í heild sinni hér. Ég kann forsvarsmönnum Hinsegin daga bestu þakkir fyrir að sýna myndina og hvet alla áhugasama til að skella sér. Ég vildi sko að það væru gerðar myndir um öll ljóð góðra skálda! (Dálítið yfirþyrmandi pæling samt.)

Betra kynlíf og bólurnar burt!

Bandarískur lyfjaiðnaður er yfirþyrmandi og máttur þeirra sem þróa, framleiða og markaðsetja lyf er mikill. Hvert sem litið er blasa við auglýsingar um lyf og skjótar lausnir á hverskonar krankleika. Stöðugt er verið að reyna að selja okkur betra líf - hreinni húð, værari nætursvefn, spengilegri kropp. Og það besta er að þú þarft varla að lyfta litla fingri til þess að fá allt þetta upp í hendurnar. Guð forði okkur frá því að skipta um mataræði eða eitthvað í þá veruna- það er jú bara fyrir hippa og brjálaða vinstrimenn. Það eina sem þú þarft að gera er að leggja á minnið nokkur lyfjaheiti sem kynnt voru í auglýsingum gærkvöldsins og trítla svo til heimilislæknisins og heimta allt það sem þú telur geta bætt líf þitt til muna. Lyfjafyrirtækin næra þessa tilbúnu þörf og markaðsdeildir þeirra eru risavaxnar. Heill her manna hefur atvinnu af því að sannfæra okkur um að við þjáumst af ýmsum meinum. Þetta er unnið af krafti í gegnum alla fjölmiðla og kemur það spánskt fyrir sjónir að heilu spjallþáttaraðirnar á stóru sjónvarpsstöðunum séu skipulagðar einmitt í kringum lyf og sjúkdóma. Og vitanlega fjármagnaðar af lyfjafyrirtækjum. Holdmiklar húsmæður í Miðvestrinu hringja inn og spyrja alltof sólbrúnan lækni með snjóhvítar tennur hvernig öðlast megi dýpri fullnægingar og friða ofvirka svitakirtla. Allt á einu augabragði. Það stendur sjaldnast á svörum - og þau er oftast að finna í pilluglösum.

John Abramson starfaði lengst af sem heimilislæknir í Massachusetts en um síðustu aldamót skellti hann í lás á læknastofunni sinni og lagðist í rannsóknir á ýmsum hliðum heilbrigðisiðnaðarins - aðallega á framgöngu lyfjafyrirtækja. Afrakstur þessarar vinnu Abramsons kom út á bók árið 2004, Overdosed America. The Broken Promise of American Medicine. Hann var orðinn hundleiður á því að upplifa sig sem lítið peð í græðgisleik siðlausra stórfyrirtækja og þreyttur á að fá halarófu af fólki á stofuna sína sem heimtaði ýmis lyf sem fæst gætu gagnast því á nokkrun hátt. Hann hvatti sjúklinga sína til þess að huga að lífstílsbreytingum áður en gripið væri til lyfseðilsheftisins en talaði oftast fyrir daufum eyrum.

Það eru engin ný sannindi að lyfjafyrirtæki séu vond og gráðug og vestanhafs hafa verið skrifaðar margar bækur sem hafa það að markmiði að fletta ofan af þessu öllu saman. Abramson fer djúpt í saumana á þessum málum, tekur fyrir einstök lyf og kortleggur markassetningu þeirra og rannsóknir á raunverulegri virkni. Til dæmis nefnir hann ofnæmislyfið Claratin til sögunnar en það hefur verið í mikill notkun á Íslandi eftir því sem ég best veit. Fyrir leikmann eru þessar útlistanir kannski fullnákvæmar og ég hraðlas suma kaflana. Bókin er engu að síður furðulega spennandi. Maður verður dulítið smeikur, stöðugt á varðbergi og fer jafnvel að smíða eigin samsæriskenningar. Þær eru jú sígildur gleðigjafi.

Abramson bendir á ýmsilegt sjokkerandi og sýnir með trúverðugum hætti fram á það hverjir það eru sem raunverulega stjórna bandarísku heilbrigðiskerfi, hvers vegna það er svona dýrt og hví notendur þess bera svo lítið úr býtum. Síðan bókin kom út hefur Abramson verið vinsæll fyrirlesari og komið fram í mörgum helstu spjall- og fréttaskýringaþáttum í Bandaríkjunum. Fyrirtækin sáu sig einnig knúin til þess að bregðast við gagnrýni hans og nokkrum dögum eftir útgáfu bókarinnar tók lyfjarisinn Merck vinsælt gigtarlyf af markaði vegna mögulegra alvarlegra aukaverkana og lítillar virkni í samanburði við eldri önnur samskonar lyf - en Abramson sýnir einmitt fram á þetta í bókinni.

Fyrir þá sem hafa áhuga á heilbrigðismálum og eru orðnir leiðir á lapþunnum spennusögum sumarsins þá treysti ég mér alveg til þess að mæla með Overdozed America. Alvöru spenna og ekkert feik!