Erum við öll vond?

Mannvonska, illmennska, ofbeldi og voðaverk taka engan enda og eru því endalaus umræðuefni. Anders Breivik, Josef Fritzl, Hitler, Priklopil, Dutroux, strákarnir í Columbine, Ted Bundy … um þessa menn verða skrifaðar bækur og gerðar bíómyndir á meðan heimurinn verður til og fleiri eiga eftir að bætast við. Mannvonsku segja flestir óskiljanlega en hvers vegna eru glæpir og illmennska þá svona stór vandamál?

Svo virðist vera að flestir séu færir um að fremja óhæfuverk, svokallað venjulegt fólk sem enginn hefur verið vondur við á það til undir ákveðnum kringumstæðum, eins og dæmin sanna, að fremja skelfilega glæpi. Það er ekki endilega auðvelt að skilgreina mannvonsku en í bókinni En liten bok om ondska, sem kom út í fyrra, reynir Ann Heberlein að gera það. Þrátt fyrir heitið er bókin ekkert sérlega lítil, hún er um 300 blaðsíður og fæti drepið niður mjög víða, mörg dæmi tínd til og lagt út af þeim á ýmsa vegu.

Ann Heberlein, sem er með doktorspróf í siðfræði og guðfræði og starfar við háskólann í Lundi, kallar til liðs við sig fjölda fræðimanna, t.d. Kant, Nietzsche, Hönnuh Arendt, Elisabeth Anscombe, Bauman og marga fleiri og notar skáldsögur, allt frá Dostojevskí til Stiegs Larsson, til að reyna að komast til botns í illskunni. Spurningar Heberlein eru margar: Eru til vondar manneskjur eða eru bara illvirkin sjálf vond? Getur vont fólk valið að vera gott eða er það beinlínis vont í eðli sínu? Ef svo er, ber það þá ábyrgð á gerðum sínum eða er það veikt? Eru til vond börn og eru karlar verri en konur? Erum við kannski öll vond? Hún vísar í klassískar rannsóknir á borð við þær sem Stanley Milgram gerði, þar sem venjulegir stúdentar voru reiðubúnir að gefa fólki raflost, og fangelsisrannsókn Philips Zimbardos, þar sem stúdentum var skipt upp í fanga og fangaverði, en þá rannsókn þurfti að stöðva eftir örfáa daga vegna þess að þeir sem léku fangaverðina umhverfðust í sadista.

Ofantaldar, og fleiri sálfræðirannsóknir, sýna að flestir virðast færir um að gera öðrum illt undir ákveðnum kringumstæðum. Í þessu samhengi vitnar Heberlein í norska afbrotafræðinginn Nils Christie sem skrifaði um fangaverði í útrýmingarbúðum nasista og sagði: „Þeir voru eins og við. Og við hefðum komið fram eins og þeir.“ Skýringuna á þessu segir Heberlein að sé að finna í því að menn fylgja yfirvaldinu, laga sig að ríkjandi viðhorfum, eru hreinlega hræddir, sýna heigulshátt og mótmæla ekki. Þannig getur rétt og rangt bjagast illilega við vissar aðstæður. En þetta segir náttúrlega ekki allt, hver sem er verður ekki fjöldamorðingi og hver sem er gæti ekki orðið eins og Priklopil og læst stúlku ofan í kjallara árum saman. Þegar kemur að svona „einstaklingsillsku“ eða sadisma (eða hvað þetta nú er) þá er Heberlein dálítið vaklandi sem von er. Illmennska er oft skýrð með því að einstaklingur hafi átt erfiða æsku, verið lagður í einelti, beittur ofbeldi o.s.frv. og slíkar skýringar geta átt við en samt er hæpið að segja að fólk beri ekki ábyrgð á gerðum sínum. Hún ræðir glæpasögur Sjöwall og Wahlöö og Hennings Mankells, þar sem glæpamaðurinn er oftast fórnarlamb slæmra félagslegra aðstæðna og hnykkt á að samfélagið ber ábyrgð, en hún gagnrýnir þessar skýringar þó að hún mótmæli þeim ekki beint; suma sadista hefur enginn verið vondur við og margir hafa búið við skelfilegar aðstæður án þess að verða hefnigjörn illmenni eða siðblindingjar. Félagslegt umhverfi getur tæpast skýrt hvers vegna Jósef Fritzl lokaði dóttur sína inni í 24 ár og kom fram við hana eins og við höfum öll heyrt af. Hegðun svoleiðis illmenna er gjarna skýrð með psykópatíu og sósíópatíu en svoleiðis merkimiðar eru alltaf umdeilanlegir.

Í En liten bok om ondska er bent á mismunandi viðhorf og fjölmiðlaumræðu milli landa. Annika Östberg er sænsk kona sem nýlega slapp úr áratugalangri fangelsisvist í Bandaríkjunum þar sem hún var meðsek um tvö morð. Í Svíþjóð var hún gerð að algjöru fórnarlambi, bæði í fjölmiðlum og bók sem skrifuð var um hana. Hún flutti sem barn að aldri til Bandaríkjanna, mamma hennar giftist manni með fullkomnunaráráttu, Annika laðaðist að illmennum, lenti í dópi og vændi og tók að lokum þátt í ráni með kærastanum sínum þar sem tveir menn voru skotnir. Barist var fyrir því að fá Anniku lausa svo hún gæti flutt til Svíþjóðar, hún er fórnarlamb, góð kona sem lenti í ógæfu. Heberlein bendir hins vegar á að Annika hafi verið með langa sakaskrá áður en hún hlóð byssu morðingjans og að varla hafi verið minnst á það í Svíþjóð að annar mannanna sem var drepinn hafi átt tvö lítil börn, en hins vegar er gjarna minnst á son Anniku í tengslum við hennar ógæfu. Í Bandaríkjunum var hins vegar mikið fjallað um fjölskyldur hinna myrtu og hvað það fólk hefði mátt þola.

Heberlein ræðir líka töluvert um stríð og stríðshegðun. Hannah Arendt lýsti réttarhöldunum yfir Adolf Eichmann og sagði hann, manninn sem var einn af hugsuðunum að baki fjöldamorðunum, þannig að hann hafi í raun verið hugmyndasnauð skrifstofublók. Slavenka Drakulic sem fylgdist með stríðsglæparéttarhöldunum í Haag eftir stríðin í fyrrum Júgóslavíu komst að svipaðri niðurstöðu um þá sem þar var réttað yfir, hún sagði að þeir væru ekki svokölluð mannleg skrímsli.

Af þessum og fleiri dæmum eru líkur leiddar að því að allir – eða allavega mjög margir – séu færir um að fremja voðaverk þó að ekki sé hægt að skilgreina allt fólk sem vont. Það er erfitt að stöðva hreinræktaða sadista sem eru einir í sínu horni og ekki endilega fyrirsjáanlegir en hins vegar má berjast gegn ákveðinni hugmyndafræði, það sést að sagan endurtekur sig og þar kemur bókin inn á mjög aktúellt mál, það þarf nefnilega að andæfa markvisst mönnum sem deila skoðunum með Anders Breivik (þeir skrifa t.d. nokkrir á Moggabloggið) því þeir eru hættulegir.

Þó að Ann Heberlein segi þegar í upphafi bókar að hún sé sammála Zygmunt Bauman um að það sé ekki hægt að svara spurningunni „hvað er hið illa?“ þá kemst hún að niðurstöðu sem má segja að sé tvíþætt. Annars vegar tekur hún undir með Philip Zimbardo sem talar um „vond kerfi“ en líkt og Hannah Arendt benti á þá er hættulegt að hlýða í blindni eða láta eitthvert yfirvald hafa skoðanir fyrir sig. Manneskja sem bara hlýðir skipunum að ofan hættir að vera manneskja. Gagnrýni og sjálfstæð hugsun er grundvallaratriði. Hins vegar álítur Ann Heberlein að þær gjörðir sem orsakast af mannvonsku eigi sér rætur í ójöfnuði sem aftur orsakar ótta, angist og vonleysi. Það mætti skrifa mun meira og betur um þessa bók en ég enda þetta á lauslega snaraðri klausu úr lokakafla bókarinnar:

„Fjöldi rannsókna sýnir að sterkt og ákveðið samband er á milli ójafnaðar og ofbeldis. Á ólíkum tímum og í mismunandi umhverfi er sambandið jafn greinilegt: Þegar ójöfnuðurinn minnkar þá minnkar líka ofbeldið. Hvers vegna? Vegna þess að ójöfnuður elur af sér skömm og örvæntingu. Því að ójöfnuður veldur þeirri tilfinningu að sumt fólk sé óæðra og menn finna fyrir hefndarþörf. Því að ójöfnuður leiðir til þess að samfélagið verður lagskipt, samfélag ólíkra hópa sem standa hver gegn öðrum, hópa sem líta á hvern annan frá sjónarhorni sem oft er kallað „við og þeir“. Ójöfnuður veldur vantrausti í samfélaginu og hann veldur ótta sem gerir fólk að auðveldum fórnarlömbum fjandsamlegrar og hættulegrar hugmyndafræði, ofstækis og einföldunar.“ (bls. 293)

Dúkkur í hakkavélinni

Ég rakst á bókina Living Dolls: The Return of Sexism eftir blaðakonuna Natöshu Walter á flugvelli í Stokkhólmi í vor. Líklegast var það kápan sem vakti athygli mína, hana prýðir nakið og fótósjoppað miðbik kvenlíkama, það eina sem skýlir nektinni er glaðhlakkaleg og bleikklædd barbídúkka sem hvílir í skautinu. Þetta er að vissu leyti dálítið bókstafleg túlkun á innihaldi bókarinnar, fremur klúðursleg framsetning einhvern veginn en nægði hins vegar til að ná athygli minni.

Natasha Walker heldur því fram í þessari bók að greina megi afturför í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna á undanförnum árum og að hennar mati kemur tvennt til. Annars vegar bendir hún á að að bæði konur og ungar, jafnvel barnungar stúlkur séu í auknum mæli skilgreindar sem kynlífsviðföng, sem sé í sjálfu sér ekkert nýtt en hinsvegar sé nú reynt að selja bæði konum og körlum þessa hugmynd á forsendum frelsis. Hinsvegar bendir hún á holskeflu rannsókna á undanförnum árum sem hafa það markmið að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun. Bókinni er skipt í tvo hluta, í fyrri hlutanum sem nefnist “The New Sexism” fer hún um víðan völl, hún fjallar um innreið bleiku markaðsbylgjunnar í stúlknaleikfangabransanum, súlustaðasprenginguna, upphafningu á vændi, klámaðgengi barna og unglinga og þau áhrif sem það hefur á kynlíf og sambönd, lýtaaðgerðirnar og þar fram eftir götunum. Hún talar við súludansara, vændiskonur, klámfíkla, allskonar fólk og tengir þetta svo einhvern veginn allt saman.

Í seinni hlutanum veltir hún svo fyrir sér rannsóknum sem eiga að staðfesta kynjamun og einnig rannsóknum sem gera það ekki, en eins og hún kemst að raun um eru þær í miklum meiri hluta. Walker skoðar markvisst hinar ýmsu mýtur og staðalímyndir, hún skoðar rannsóknir sem gerðar hafa verið á hegðun ungbarna, rannsóknir sem eiga að sýna fram á mun á byggingu heila eftir kyni, rannsóknir á meintum mun á stærðfræðigetu, meintum mun á tjáningarhæfileikum og –vilja, meintum áhrifum kynhormóna, svo eitthvað sé nefnt.

Þetta er afar athyglisverð bók, blátt áfram og gífuryrðalaus, hér er bara verið að segja frá hlutunum eins og þeir koma fyrir frá sjónarhóli höfundarins sem hefur rannsakað þessu mál í þaula. Sérstaklega var ég hrifin af seinni hlutanum, Walker fer í gegn um allar þessar rannsóknir lið fyrir lið og niðurstaðan er sú að þrátt fyrir hundruðir rannsókna sem eiga að sýna fram á eðlisbundinn kynjamun hefur engan veginn tekist að sýna fram á raunverulegan eðlismun. Þeim fáu rannsóknum sem virðast sýna slíkam mun er hinsvegar hampað með ókrítískum hætti í fyrirsögnum dagblaða, hin endanlega niðurstaða er svo oft litteratúr sem gengur út á það að karlar séu frá mars og kunni ekki að tjá sig en konur frá Venus og kunni þarf af leiðandi ekki að bakka í stæði.

Walker tekur mýmörg dæmi um rannsóknir í bókinni sem staðfesta að kynbundin hegðun sé fyrst og fremst áunnin, háð uppeldi, félagsmótun og umhverfi. Hér verður aðeins tekið eitt dæmi, af rannsókn þar sem skoða átti áhrif testósteróns karlmenn, kenningin er sumsé sú að testósterónið ýti undir árásargirni, keppnisskap og þar fram eftir götunum....þessa huggulegu hæfileika sem maður þarf til að vinna í banka í dag. Í hópnum sem rannsakaður var voru bæði karlar og konur sem áttu að sýna færni sína í sérdeilis ofbeldisfullum tölvuleik. Hópnum var skipt í tvennt, öðrum hópnum var sagt að fylgst yrði með þeim meðan þau væru í leiknum, hinum hópnum var sagt að ekki yrði fylgst með gangi mála. Í hópnum þar sem þáttakendur héldu að fylgst væri með sér voru karlar mun aggressívari en konurnar, sýndu almennt meiri fruntaskap og gerðu hvað sem er til að ná takmarki sínu. Í hinum hópnum greindist hinsvegar enginn munur á milli kynja. Niðurstaðan er semsagt sú að konur eru penar og settlegar þegar þær halda að fylgst sé með þeim, haga sér eftir einhverri ímynd kvenleikans sem þeim hefur verið innrætt.

Þessi bók staðfestir það sem blasir við okkur á hverjum degi:

Konur sem vinna í kynlífsbransanum eru eðli málsins samkvæmt ekki frjálsar, það er öllum í þessum bransa skítsama um þeirra vilja, þeirra kynhvöt, þeirra langanir. Þetta fjallar ekki um það.

Ef litlum stelpum er innprentað frá fæðingu að “allar stelpur vilji vera prinsessur”, þá mun það hafa áhrif á möguleika þeirra og sjálfsmat.

Ef konur fá þau skilaboð að þær verði að hafa ákveðið útlit til að teljast gjaldgengar í kynlífi (já, við erum að tala um bleika barbílúkkið sem er markaðssett fyrir smástelpur frá fæðingu) mun það ekki hafa voða góð áhrif á kynlíf og ástarleiki. Það elur á óánægju og skorttilfinningu þegar maður reynir að passa í mót sem hæfir manni ekki, þetta vita allir sem hafa einhvern tímann reynt að þóknast öðrum og hugmyndum þeirra um lífið.

Ef konum er sagt nógu oft að þær tali of mikið og geti ekki lært stærðfræði er hætta á að þær fari að trúa því. Jafnvel þó að rannsóknir sýni að þetta eru einfaldlega mýtur, einfaldlega bull og vitleysa.

Ef karlmönnum er sagt nógu oft að tilfinningar þeirra til eigin barna séu ekki jafn “náttúrulegar” og tilfinningar móðurinnar fara þeir kannski að trúa því og haga sér samkvæmt því.

Og svo framvegis.

Theódór og ég: I. hluti

Þónokkrum sinnum í gegnum árin minnist ég þess að maðurinn minn hafi haldið stutta fyrirlestra um það að hann hafi lesið þá hreint frábærustu æfisögu sem skrifuð hafi verið á íslenska tungu. Svo kom romsa, sem ég amk túlkaði þannig að um væri að ræða einhvern afdalamann sem átti erfiða æfi, barðist við náttúruöflin, var með skjátur útá túni, fór í verið og allt þetta sem íslendingar stóðu í hér aftur á öldum. Ég svona umlaði eitthvað í þá átt að jú jú, þetta væri eflaust allt hið besta mál og örugglega afar áhugavert að lesa þetta og gera eitthvað með það .... og hélt svo bara áfram að lesa fimmtu úttektina á æfi Sylviu Plath eða enn eina greininguna á sambandi Brontë systra við föður sinn. Enda frekar erfitt að taka mjög alvarlega bókmenntasmekk manns sem telur meðal sinna uppáhaldsrita heildarútgáfu ritsafnsins Göngur og réttir, og finnst afar mikilvægt að afrekum Fjalla-Bensa og Marka-Leifa sé nú gert nægilega hátt undir höfði í þessu voru firrta nútímasamfélagi.

Það var svo ekki fyrr en þessi fremur sérkennilegi bókmenntasmekkur makans, margþekkt sjálfhverfni mín og eitthvað sem ég get ekki skilgreint sem neitt annað en „serendipity“ fundu sinn skurðpunkt að ég tók til við lestur á þessari bestu íslensku æfisögu allra tíma.

Þannig var, að eftir að hafa búið í Malawi í tvö ár og þar af leiðandi pakkað niður flestum vorum veraldlegum eigum fluttum við heim aftur og vorum þá þegar komin á fullt í hið séríslenska áhugamál að byggja hús í úthverfi. Vorum þessvegna á hálfgerðum „vergangi“ amk bóka- og hlutalega séð í ein tvö ár í viðbót. Þegar loks kom að því að taka rykuga bókakassana til handagagns þurfti að sjálfsögðu að vesenast aðeins og skoða og velta fyrir sér hvernig ætti nú að raða þessu og svona. Í þannig gramsi dregur eiginmaðurinn uppúr einum kassanum þessa margnefndu æfisögu. Ég hugsa með mér, jæja, nú verður þetta ekki umflúið, ég verð að sýna þessu íslenska fornmenni einhvern smá áhuga. Tek upp bókina, opna hana tilviljunarkennt og glugga í hana.

Mér hafði auðvitað oft verið sagt það að um væri að ræða æfisögu Theódórs Friðrikssonar, Í verum. En hvorki nafnið eða titillinn hafði svosem hringt neinum bjöllum hjá mér. En sem ég stend þarna innanum alla kassana og bókastaflana og les blaðsíðuna sem hafði óvart opnast blasa við mér nöfn sem mér fannst ég kannast við. Þarna var Theódór sum sé kominn til Húsavíkur og bjó hjá föðursystur sinni Dórótheu Jónsdóttur. Hann minnist síðan á son hennar og frænda sinn Sigurpál og einhverja fleiri sem mér fannst einsog ég ætti að þekkja. Ég sá strax að þarna hlytu að vera einhverjar tengingar og þóttist næsta viss að þessi umrædda Dóróthea væri langalangalangamma mín, mamma langalangömmu minnar Sigfríðar, sem var fædd í Útibæ í Flatey á Skjálfanda 1879 og bjó þar allt sitt stutta líf, en hún dó úr berklum aðeins 22 ára frá eiginmanni og dóttur á öðru ári.

Eftir að hafa fullvissað mig um að ég hefði rétt fyrir mér með þessar tengingar var það auðvitað einsog við manninn mælt að æfisagan og baslarinn Theódór fengu á sig alveg nýjan svip. Sjálfhverfu fólki þykir jú fátt skemmtilegra en að lesa um sjálft sig, jafnvel „a few generations removed“!!

Framhald síðar;)

Ástarsaga aldarinnar?

Fljótlega eftir að byrjaði að lesa Einn dag, eftir David Nicholls, fannst mér ég sjá skyldleika með bókinni og verkum Nicks Hornby. Þegar ég var búin með hana og las mér til á netinu kom í ljós að ég er síður en svo ein um þessa tengingu, Nick Hornby himself skrifaði meira að segja sérdeilis lofsamlega um bókina á bloggið sitt á sínum tíma.

Bókin fjallar um líf Emmu og Dexters sem virðast henta hvort öðru fullkomlega en átta sig ekki alveg á því eða taka allavega ekki þau skref sem þau hefðu átt að taka. Sagan hefst 15. júlí 1988, þau eru nýútskrifuð frá Edinborgarháskóla og sofa saman eina nótt en síðan skilja leiðir. Í framhaldinu er sagt frá hvað er að gerast í lífi þeirra þennan sama dag næstu tuttugu árin. Þetta er ansi sniðug aðferð hjá höfundinum, sagan tekur ýmsar vendingar á milli kafla og lopinn er ekki teygður um of.

Em og Dex halda vináttusambandi og mestan part er það vinasamband fallegt, þó að skugga beri á og sambandið sé ekki eins og lesandann – og þau sjálf – langar til að það sé. Þau eru ólík, hann er sjálfhverfur og hálfmontinn yfirstéttarstrákur og flagari en hún kemur úr annarskonar umhverfi, er óörugg með sjálfa sig og vill berjast fyrir betri heimi.

Það er áhugavert fyrir lesendur á aldur við parið að fylgjast með breytingunum og rifja upp liðin ár og svei mér þá ef ég var ekki með sömu fyrirsjáanlegu bók og tónlist og Emma í herberginu mínu á sínum tíma; Óbærilegan léttleika tilverunnar og plötu með Tracy Chapman.

Það er óþarfi að ég sé að afhjúpa ævisögu Emmu og Dexters en bókin er fyndin, írónísk og sorgleg og ég bæði hló og táraðist yfir henni, en það gerist sífellt sjaldnar að steinhjarta mitt meyrni við lestur ástarsagna. Einn dagur er mikill yndislestur.

Hér er umfjöllun um bókina úr New York Times og fyrir þá sem lesa sænsku er hér ágætt viðtal við höfundinn úr menningarkálfi Sænska dagblaðsins.

„Bíttu í píkuna á þér“

Fljótt á litið mætti ætla að orðunum í fyrirsögninni væri ætlað að særa eða móðga og að það að einhver skrifi þau til manns væri dæmi um samskipti í neikvæðari kantinum. Og undir flestum kringumstæðum væri sú ályktun sjálfsagt rétt. En þegar þessi orð voru látin falla í minn garð á feisbúkk fyrir nokkrum vikum leit ég á þau sem vinarhót og sem eitthvað bráðfyndið. Það er nefnilega þannig með hið ritaða orð, rétt eins og hið talaða, að merkingin er að svo miklu leyti háð samhengi. Í töluðu máli kemur raddblær auðvitað við sögu líka, og oft svipbrigði og líkamstjáning, en í rituðu máli má byggja á umræðuefninu, umhverfinu sem skrifað er í og fyrri samskiptum höfundar og lesanda, svo eitthvað sé nefnt. Og kannski er best að taka það strax fram að ég er alls ekki að mælast til þess að fólk út um allar trissur fari að bölva við vini sína, segja þeim að éta eitthvað vont eða bíta í kynfæri sín. Það er ekki hægt að reikna með að því verði vel tekið og það er hreinlega ekki á allra færi að lesa þannig í aðstæðurnar að geta metið hvenær sé óhætt að láta slík orð falla.

Þessi bloggfærsla fjallar ekki um bók en hún fjallar um skriflega tjáningu og samskipti og vin Druslubókabloggsins par excellence, manninn sem skrifaði ofangreinda setningu, en hann átti ég nánast eingöngu skrifleg samskipti við. Ég skrifa „átti“, því sjórinn í Eyrarsundi hrifsaði hann frá okkur á fimmtudagsmorguninn og framhald á samskiptunum þar með útilokað. Nú er ég loksins farin að meðtaka það að orðin fjarstæðukenndu „Gunnar Hrafn drukknaði í morgun“ sem ég heyrði í síma fyrir nokkrum dögum sé því miður ekki hægt að túlka á annan veg en þann að vinur minn sé dáinn og að þetta sé ekki bara einhver hræðilegur misskilningur. Ég hef svo sannarlega reynt að finna aðrar leiðir til túlkunar og árangurslaust mátað alls konar mjög svo langsóttar skýringar á því hvernig þessi orð geti þýtt eitthvað allt annað en að stórkostlegur baráttumaður, faðir, sonur, eiginmaður, bróðir, vinur og félagi sé horfinn öllu því fólki sem að honum stóð eða tengdist honum á einhvern hátt, 35 ára gamall.

Gunnar Hrafn Hrafnbjargarson var stjarna. Hann skrifaði þannig að ekki var hægt að láta hjá líða að taka eftir honum. Við urðum bloggvinir fyrir fimm árum eða svo, skiptumst á athugasemdum og vísuðum hvort á annað eins og bloggvina er siður. Hann var skemmtilega hreinskilinn og ögrandi í skrifum sínum og það var eitthvað ferskt við það hvernig hann skrifaði um fjölskyldulíf án nokkurrar tilgerðar eða væmni. Seinna færðust samskiptin yfir á feisbúkk og í tölvupóst þegar tilefni gafst, við skiptumst þar á yfirlestri og ráðleggingum í sambandi við skrif og ræddum málin. Á feisbúkk var hann oft kjaftfor og lét þar engan komast upp með neina vitleysu, hikaði ekki við að láta í sér heyra þegar honum var misboðið og ósjaldan þurfti maður að éta ofan í sig bullið eftir ábendingar frá honum. Og hann var líka stríðinn. Þrátt fyrir þetta fór hann aldrei yfir strikið og virtist afar næmur á það hvað hver og einn gat þolað eða átti að geta þolað. Stundum gat hann jafnvel endurskilgreint fyrir manni hvar strikið lá. Þrátt fyrir þessa hrjúfu hlið var Gunnar Hrafn alltaf manna fyrstur til að sýna vinum sínum stuðning þegar á reyndi, láta hvatningarorð falla og sýna hlýju og hann var óspar á hrósið þegar honum þótti ástæða til. Hann hafði einstakan húmor og setti fram oft mjög svo frumlega sýn sína á skoplegar hliðar hlutanna bæði með orðum og myndum. En jafnvel þótt skriflegu samskiptin hafi verið gefandi yfir hafið – hann var jú búsettur fyrst í Noregi og svo í Svíþjóð allan þann tíma sem við þekktumst – verð ég ævinlega þakklát fyrir að hafa náð að hitta hann í eigin persónu í sumar og fengið að kynnast hans alræmdu knúzum live og sannreyna hve hlýr og skemmtilegur hann var í fasi.

Eins og ég nefndi var það einkenni á skriflegri tjáningu hans á netinu hvernig hann blandaði töffaraskap og kjafthætti við hvatningarorð og hlýju. Þetta gerði það að verkum að hann laðaði að sér skemmtilegt fólk. En Gunnar Hrafn lék sér líka að mismunandi tjáningarformum með því að skapa persónur. Síðasta árið vakti hann talsverða athygli með því að blogga um jafnréttismál undir nafninu Sigurbjörn. Þar var hann óþreytandi við að gagnrýna staðalmyndir og yfirborðsmennsku, ekki síst birtingarmyndir þeirra í fjölmiðlum og í vefritum sem virðast helguð því að njörva fólk niður í flatneskjuleg kynhlutverk, og átti jafnvel í löngum bréfaskiptum þar sem hann hélt áfram með ótrúlegri þolinmæði að ýta við hugmyndum viðtakenda. Ég verð að játa að stundum skildi ég ekki hvernig hann nennti þessu; knúinn áfram af réttlætiskennd og hugsjónum um betri heim var hann óþreytandi. Kannski hafði hann meiri trú á manneskjunum en mörg okkar hinna, trú á að hægt væri að fá fólk til að átta sig á hlutunum með því að halda áfram að útskýra ýmislegt sem ætti kannski að vera öllum augljóst. Sigurbjörn var, eins og Gunnar Hrafn sjálfur, einlægur í skrifum sínum en stíllinn var annar. Sigurbjörn var alltaf kurteis þótt þrjóskur og þrálátur væri og aldrei með kjaft, hann hefði aldrei sagt neinum að bíta í eitt eða neitt. Undir það síðasta hafði Gunnar Hrafn svo líka skapað væmna montrassinn Hnallþór til að skemmta vinum sínum. Hnallþór skrifaði um eigið ágæti, fullkomleika barna sinna og eiginkonu og alls konar yndislegheit í lífinu eins og sólsetur og grillmat. Og einhvers staðar þarna á bak við var Gunnar Hrafn, sem stærði sig svo sannarlega ekki af eigin ágæti þrátt fyrir ómælda hæfileika og gáfur, en sem kom líka auga á hið fallega og ljúfa í lífinu þótt hann hefði aldrei orðað það með neinni væmni, og sem líka var óumræðilega stoltur af konu sinni og börnum.

Elsku Krummi, Sveinungi, Ratatoskur, Sigurbjörn, Hnallþór en fyrst og fremst alltaf Gunnar Hrafn: Mikið óskaplega held ég að veröldin verði snautlegri en áður nú þegar þú ert farinn úr henni! Anna-Lena, Tycho, Ragna og aðrir fjölskyldumeðlimir og aðstandendur eiga alla mína samúð. Hugurinn er hjá þeim.

Óbærilegur léttleiki tilverunnar í velskum smábæ

Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að ég sé fyrst druslubókakvenda til að skrifa um velskar noir-bókmenntir, enda ekki sérstaklega umfangsmikill eða þekktur afkimi bókmenntaheimsins. Konungur velsku rökkurbókmenntanna er maður að nafni Malcolm Pryce; við Pryce eigum það sameiginlegt að hafa búið um nokkurra ára skeið í smábænum Aberystwyth, vestast í Wales (berist fram Aber-YST-wyth, ef einhver var að velta því fyrir sér). Þegar ég tók þá góðu og afdrifaríku ákvörðun að flytja til Wales til að læra leiklistarfræði árið 2003 vissi ég lítið um þennan litla bæ sem ég var á leið til. Fyrir tilviljun hafði mér samt veturinn áður tekist að kaupa tvær bækur sem gerast í Aberystwyth – sem ég fann svo ólesnar uppi í hillu eftir að ákvörðunin hafði verið tekin. Miðað við þann takmarkaða fjölda bóka sem gerast í þessum mæta bæ verður það að teljast frekar merkilegt. Önnur bókin var Grits eftir Niall Griffiths, bók um hóp hippa og flækinga í Aberystwyth. Hin var fyrsta bók Malcolms Pryce um einkaspæjarann Louie Knight, Aberystwyth Mon Amour. Bækurnar eru nú orðnar fimm talsins og sú sjötta er á leiðinni; nefna má Last Tango in Aberystwyth og The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth.

Eins og eflaust sést af titlunum er hér um pastiche-bókmenntir að ræða. Louie Knight, aðalpersóna Pryce, er að flestu leyti hin dæmigerða noir-andhetja; einfari, uppfullur af brestum, lætur gjarnan ginnast af svikulum tálkvendum og á sér alls kyns leyndarmál og tilfinningaflækjur sem tengjast fortíðinni. Myfanwy Montez er ástin í lífi hans – dularfull söngkona sem allt frá fyrstu bókinni á í „haltu mér-slepptu mér“-sambandi við Louie.

Það er sérstaklega gaman að lesa Aberystwyth-seríuna þegar maður hefur kynnt sér sígilda reyfarann og noir-bókmenntir; Pryce tekur þekkt minni og snýr upp á þau, leikur sér að sígildum persónugerðum á borð við illa snillinginn, uppljóstrarann, gangsterkónginn og óheppnu aukapersónuna sem er svo augljóst að verður fórnað. Bækurnar gerast í heimi sem er að miklu leyti þekkjanlegur en lýtur þó öðrum lögmálum. Fortíðin er önnur en við þekkjum, sagnfræðilegir atburðir hafa tekið beygjur í óvæntar áttir og allar forsendur örlítið á skjön við okkar raunveruleika. Að þessu leyti minna bækurnar talsvert á bækur Jaspers Fforde um bókmenntaspæjarann Thursday Next (sem ég mæli hjartanlega með).

Sögusviðið er afskaplega skopleg og írónísk útgáfa af Aberystwyth. Fyrir þá sem ekki þekkja þennan háskólabæ við vesturströnd Wales þá er val Pryce á sögusviði svolítið eins og að skrifa noir-bókmenntir sem gerast á Akureyri, hvað stærðina varðar – eða eiginlega frekar eins og á Djúpavogi, ef maður miðar við heimsmynd Breta. Wales er sumsé krummaskuðshluti Bretlands (finnst Englendingum og Skotum) og Aberystwyth (15.000 manns + 8000 háskólanemar á veturna) er algjör smábær á breskan mælikvarða, auk þess sem bærinn má raunar muna sinn fífil fegurri; áður en sólarlandaferðir urðu hræbillegar fóru Bretar í frí innanlands og þá blómstruðu smábæir eins og Aberystwyth. Frægur í bæjarlífinu er asninn sem lötraði fram og til baka með börn meðfram strandlengjunni. Þegar heimsmynd noir-bókmenntanna er yfirfærð á velskan smábæ og skellt saman stefjum úr noir og velskri menningu verður úr eitthvað mjög, mjög sniðugt. Drúídar fara með völdin á bak við tjöldin, bingóstaðir eru eftirlæti gangstera og mjólkurbarinn er vafasamasta búllan í bænum. Stundum mætti Pryce reyndar ganga lengra, að mínu mati, í því að ögra staðalfígúrunum. Pryce tekst best upp þegar hann lætur ekki einfalt grín eða útúrsnúning nægja. Fyrsta bókin finnst mér líklega síst, en ef til vill er það vegna þess að maður er að meðtaka söguheiminn og átta sig á lögmálunum. Ég var að minnsta kosti frekar ringluð við lesturinn og datt aldrei almennilega inn í bókina, en það breyttist með bók númer tvö. Ég hef ekki enn gert upp hug minn varðandi hlut kvenna í bókunum (hef lesið fyrstu fjórar); þær eru vissulega í mjög hefðbundnum hlutverkum, en þar sem bækurnar ganga út á þetta pastiche-element er ekki beint hægt að gagnrýna þær fyrir það. Hins vegar er uppáhaldspersónan mín aðstoðarspæjarinn Calamity Jane, unglingsstúlka sem hefur gleypt í sig spæjaramyndir og gengst upp í dularfullu athæfi og spennuþrungnum rannsóknaraðferðum. Hún nær að troða sér upp á Louie og gerir sjálfa sig að aðstoðarkonu hans. Ég er með fimmtu bókina uppi í hillu núna og hlakka til að lesa.

Þörf áminning

Guðmundur Hálfdanarson er einn víðlesnasti sagnfræðingur Íslands í dag. Hann er prófessor við Háskóla Íslands, hefur manna mest rannsakað íslenska þjóðríkið. Bókin Íslenska þjóðríkið – uppruni og endimörk má kalla hans obra maestra í þeim fræðum. Hann fer um víðan völl, fjallar um íslenska þjóðernisstefnu og áhrif hennar á stjórnmálaþróun hér á landi á nítjándu og tuttugustu öld. Ólík sjónarmið um nútímaríkið og breytingar á þjóðernisvitund Íslendinga.

Við lifum á örlagatímum og það er að mörgu að hyggja.

Nú þegar evrópska þjóðríkið nálgast endimörk sín er ólíklegt að hin hefðbundna sýn á stjórnmálin gagnist Íslendingum miklu lengur.

Í það minnsta er nauðsynlegt fyrir þá að taka meðvitaða afstöðu til stjórmálaþróunar álfunnar. Þá stoðar lítt að reiða sig á hugsjónir liðins tíma.

Klám, klám, klám.

Í bókinni Hard Core (1989) skoðar kvikmyndafræðingurinn og feministinn Linda Williams klámmyndir sem kvikmyndagrein. Markmið hennar er að skrifa eins hlutlaust og hún getur um greinina (sleppa því að fordæma eða dásama) og fjalla þannig öðruvísi um klám en gert var á 8. og 9. áratugnum, þegar umræðan einkenndist að miklu leyti af vangaveltum um réttmæti þess að klám væri til. Williams ákveður að reyna bara að díla við þá staðreynd að það er til, einbeita sér að því að skoða hvað áhorfendur þess fá út úr því (nei krakkar, það er ekki eins einfalt og það hljómar) og reyna að skilgreina kvikmyndagreinina og rannsaka þróun hennar. Þetta þýðir samt ekki að hún sé ekki gagnrýnin, hún er það og hún vill betra klám. Betra í eiginlega öllum skilningi, en kannski helst þeim að hún vill að ánægju konunnar séu gerð betri skil og að dregið sé verulega úr limhverfu myndanna.

Williams skoðar sögu klámmyndarinnar - sem hefur verið til í einhverri mynd frá upphafi kvikmyndalistarinnar - allt frá svokölluðum „steggjamyndum“ (stag films) sem voru frumstæðar karlamyndir, sem sýndu kynfæri (sérstaklega konunnar) og kynlíf en skorti að mestu röklegan söguþráð, til „klassísku klámmyndanna“ sem sýndar voru í kvikmyndahúsum á áttunda áratugnum. Margt breyttist (að mörgu leyti til hins betra) eftir að efni sem áratugum saman hafði aðeins verið sýnt í karlaklúbbum varð aðgengilegt öllum. Mestur hluti bókarinnar einblínir á þessar „nýju“ frásagnarklámmyndir sem skutu upp kollinum uppúr 1970 (Deep Throat (1972) er sú fyrsta og ef til vill sú frægasta).

Í upphafskafla bókarinnar bendir Williams á þá staðreynd að klámmyndir eiga einkenni sameiginleg með öðrum kvikmyndagreinum, en þegar líður á bók ber hún greinina helst saman við (klassíska Hollywood-)söngleiki. Það er helst vegna þess að söguþráður klámmynda er iðulega brotinn upp með mismunandi kynlífsatriðum, líkt og söguþráður söngleikja er ítrekað brotinn upp með söngatriðum. Hún finnur líka líkindi með kynlífs- og söngatriðunum sjálfum: venjulegt gagnkynhneigt kynlíf = dúett (klassískur, gagnkynhneigður), sjálfsfróunaratriði = einsöngur, ménage à trois = trio, orgía = fjöldasöngur, o.s.frv. Þessi samanburður er ógeðslega skemmtilegur. (Hún tekur hann líka miklu lengra.)

Greining hennar felst svo helst í því að skoða söguþráðinn (um hvað fjallar klámmyndin? Hvaða vandamál drífa hana áfram?) og kynlífsatriðin (hvers eðlis eru þau? hvaða hlutverki þjóna þau?) og svo samspil þeirra. Uppáhaldskaflarnir mínir í bókinni eru eiginlega fimmti og sjötti kafli, „Generic Pleasures: Number and Narrative“ og „Hard-Core Utopias: Problems and Solutions“, vegna þess að þeir fjalla líka bara um kvikmyndagreinar almennt. Samt aðallega um klámmyndagreinina náttúrulega.

Eitt það skemmtilegasta við bókina er að hún fjallar um svo margt: deilur feminista um ritskoðun og klám; kvikmyndaformið og sjónræna ánægju; hugmyndir Foucaults um þekkingarþrá vestræns samfélags á sviði kynferðismála (scientia sexualis); uppruna kvikmyndalistarinnar og sannleiksleit; völd og ánægju; táknmyndaheim klámsins; money-shot (ef einhver er með tillögu að þýðingu á því hugtaki, plís skellið því í kommentakerfið) og kjötskot (meat-shot); lagasetningar um klám í Bandaríkjunum; sálgreiningu og klám; sálgreiningu og áhorfandann; sadisma og masókisma; snuff-myndir; klámmyndir eftir konur (klámmyndaleikkonur og feminista); klám í list; tölvu-kynlífshlutverkaleiki; sæðið á kjólnum hennar Monicu Lewinsky* og margt, margt, margt fleira.

Ég les fræðibækur eiginlega aldrei alveg frá upphafi til enda, til að það gerist þarf fræðikonan/maðurinn (úps, hingað til hafa það samt bara verið konur) að vera skemmtilegur penni og efnið áhugavert. Þótt heill hellingur hafi verið skrifaður um klám síðan árið 1989, held ég að þessi bók eigi fullt erindi til áhugasamra í dag.

*Fjallað er um sæði fyrrum bandaríkjaforseta í eftirmála sem bætt var við 1999 útgáfuna. Höfundur er ekki forspár.

Moloch! Solitude! Filth! Ugliness!

Bókablogg mitt að þessu sinni fjallar ekki um bók heldur kvikmynd, kvikmynd um ljóð – það er ekki oft sem slíkt rekur á fjörur manns. Ein af myndunum sem nú er sýnd í Bíó Paradís í samvinnu við Hinsegin daga er Howl, sem fjallar um Allen Ginsberg og ljóðið hans Howl.

Þetta er á yfirborðinu frekar lágstemmd mynd, ekki mikill hasar þannig séð, senum af ýmsu tagi fléttað saman:

Tölvugrafíkmyndir sem ég kann ekki að lýsa eru leiknar sem undirspil við lestur ljóðsins.

Ginsberg (leikinn af ó svo sætum James Franco), í svarthvítu, les ljóðið á reykmettuðum bar við mikinn fögnuð (samkvæmt Wikipediu er hér um að ræða frumflutning á ljóðinu á frægu upplestrarkvöldi í Six Gallery í San Francisco 7. október 1955).

Ginsberg situr í viðtali í stofusófanum sínum með tebolla og ræðir skáldskap sinn og líf sitt.

Stuttar svarthvítar senur úr lífi Ginsberg, svo sem erótísk samskipti hans við Jack Kerouac og Neal Cassady.

Senur úr réttarhöldunum árið 1957 eftir að útgefandi Howl, Lawrence Ferlinghetti, hefur verið kærður fyrir útgáfu á ósiðsamlegu efni – enskuprófessorar koma hver af öðrum upp í vitnastúku til að gefa álit sitt á bókmenntalegu gildi ljóðsins og merkingu hinna og þessara dónalegra setninga („with dreams, with drugs, with waking nightmares, alcohol and cock and endless balls“ – hver er raunveruleg merking þessara orða að þínu mati, prófessor? Og gæti skáldið ekki hafa orðað það öðruvísi?)

Þótt myndin sé kölluð experimental á Wikipediu er þetta allt frekar snyrtilega og skipulega gert og veldur manni engum vandræðum. James Franco er eins og áður segir mjög sætur og túlkar Ginsberg ágætlega, á frekar hógværan hátt. (Ég gat ekki annað en hugsað um þá eldri útgáfu af Ginsberg sem David Cross túlkar svo fallega í I´m not there, keyrandi á golfbíl – svolítið ólíkar, en þó ekki.) Senurnar úr réttarhöldunum eru áhugaverðar (ég geri ráð fyrir að þar sé meira eða minna haft rétt eftir) og sæmilega smekklegar, þótt slík uppsetning bjóði alltaf að nokkru leyti upp á auðvelda drama- og retórík.

Ég naut sérstaklega atriðanna þar sem Ginsberg er í viðtali og situr einfaldlega heima hjá sér og spjallar um skáldskapinn og lífið (þessi atriði eru líka byggð á viðtali eða viðtölum við hann sjálfan). Ginsberg hefur alltaf komið mér fyrir sjónir sem ekki bara flinkt heldur sérlega sympatískt og heiðarlegt skáld – með hippa-gúrú-faðma-lögguna-stælunum og öllu saman – og þetta var gott innlit í hans viðhorf til skáldskaparins almennt. Sumt kannski ekki jafn aðkallandi gagnrýni í dag og það var fyrir meira en hálfri öld, en samt sem áður hvetjandi og fallegt.

En kosturinn við þessa mynd er ekki síst að það er ljóðið Howl, þetta frábæra ljóð, sem fær að vera miðpunkturinn og binda myndina saman. Ég var ekkert yfir mig hrifin af tölvugrafíkinni sem var látin fylgja mörgum köflunum – það er kannski ekki auðvelt að myndskreyta svona ljóð svo vel sé og óhallærislegt, hvað þá í hreyfimynd í lengri tíma – en ljóðið stóð það alveg af sér. Ég má þó til með að gera athugasemd við þýðinguna á myndinni; textinn var oft stirður, með innsláttar- og stafsetningarvillum. Það er ekki öfundsvert verkefni að þýða mynd sem byggir að miklu leyti á merku og frægu ljóði, en þar hefði þýðandinn þó allavega getað haft íslenska þýðingu Eiríks Arnar Norðdahl á Ýlfri til að styðja sig við. Hana er að finna í bókinni Maíkonungurinn, sem inniheldur einnig fleiri ljóð eftir Ginsberg.

Það eru þrjár sýningar eftir á Howl; í kvöld klukkan átta, annað kvöld klukkan tíu og á laugardaginn klukkan átta. Sjá dagskrána í heild sinni hér. Ég kann forsvarsmönnum Hinsegin daga bestu þakkir fyrir að sýna myndina og hvet alla áhugasama til að skella sér. Ég vildi sko að það væru gerðar myndir um öll ljóð góðra skálda! (Dálítið yfirþyrmandi pæling samt.)

Betra kynlíf og bólurnar burt!

Bandarískur lyfjaiðnaður er yfirþyrmandi og máttur þeirra sem þróa, framleiða og markaðsetja lyf er mikill. Hvert sem litið er blasa við auglýsingar um lyf og skjótar lausnir á hverskonar krankleika. Stöðugt er verið að reyna að selja okkur betra líf - hreinni húð, værari nætursvefn, spengilegri kropp. Og það besta er að þú þarft varla að lyfta litla fingri til þess að fá allt þetta upp í hendurnar. Guð forði okkur frá því að skipta um mataræði eða eitthvað í þá veruna- það er jú bara fyrir hippa og brjálaða vinstrimenn. Það eina sem þú þarft að gera er að leggja á minnið nokkur lyfjaheiti sem kynnt voru í auglýsingum gærkvöldsins og trítla svo til heimilislæknisins og heimta allt það sem þú telur geta bætt líf þitt til muna. Lyfjafyrirtækin næra þessa tilbúnu þörf og markaðsdeildir þeirra eru risavaxnar. Heill her manna hefur atvinnu af því að sannfæra okkur um að við þjáumst af ýmsum meinum. Þetta er unnið af krafti í gegnum alla fjölmiðla og kemur það spánskt fyrir sjónir að heilu spjallþáttaraðirnar á stóru sjónvarpsstöðunum séu skipulagðar einmitt í kringum lyf og sjúkdóma. Og vitanlega fjármagnaðar af lyfjafyrirtækjum. Holdmiklar húsmæður í Miðvestrinu hringja inn og spyrja alltof sólbrúnan lækni með snjóhvítar tennur hvernig öðlast megi dýpri fullnægingar og friða ofvirka svitakirtla. Allt á einu augabragði. Það stendur sjaldnast á svörum - og þau er oftast að finna í pilluglösum.

John Abramson starfaði lengst af sem heimilislæknir í Massachusetts en um síðustu aldamót skellti hann í lás á læknastofunni sinni og lagðist í rannsóknir á ýmsum hliðum heilbrigðisiðnaðarins - aðallega á framgöngu lyfjafyrirtækja. Afrakstur þessarar vinnu Abramsons kom út á bók árið 2004, Overdosed America. The Broken Promise of American Medicine. Hann var orðinn hundleiður á því að upplifa sig sem lítið peð í græðgisleik siðlausra stórfyrirtækja og þreyttur á að fá halarófu af fólki á stofuna sína sem heimtaði ýmis lyf sem fæst gætu gagnast því á nokkrun hátt. Hann hvatti sjúklinga sína til þess að huga að lífstílsbreytingum áður en gripið væri til lyfseðilsheftisins en talaði oftast fyrir daufum eyrum.

Það eru engin ný sannindi að lyfjafyrirtæki séu vond og gráðug og vestanhafs hafa verið skrifaðar margar bækur sem hafa það að markmiði að fletta ofan af þessu öllu saman. Abramson fer djúpt í saumana á þessum málum, tekur fyrir einstök lyf og kortleggur markassetningu þeirra og rannsóknir á raunverulegri virkni. Til dæmis nefnir hann ofnæmislyfið Claratin til sögunnar en það hefur verið í mikill notkun á Íslandi eftir því sem ég best veit. Fyrir leikmann eru þessar útlistanir kannski fullnákvæmar og ég hraðlas suma kaflana. Bókin er engu að síður furðulega spennandi. Maður verður dulítið smeikur, stöðugt á varðbergi og fer jafnvel að smíða eigin samsæriskenningar. Þær eru jú sígildur gleðigjafi.

Abramson bendir á ýmsilegt sjokkerandi og sýnir með trúverðugum hætti fram á það hverjir það eru sem raunverulega stjórna bandarísku heilbrigðiskerfi, hvers vegna það er svona dýrt og hví notendur þess bera svo lítið úr býtum. Síðan bókin kom út hefur Abramson verið vinsæll fyrirlesari og komið fram í mörgum helstu spjall- og fréttaskýringaþáttum í Bandaríkjunum. Fyrirtækin sáu sig einnig knúin til þess að bregðast við gagnrýni hans og nokkrum dögum eftir útgáfu bókarinnar tók lyfjarisinn Merck vinsælt gigtarlyf af markaði vegna mögulegra alvarlegra aukaverkana og lítillar virkni í samanburði við eldri önnur samskonar lyf - en Abramson sýnir einmitt fram á þetta í bókinni.

Fyrir þá sem hafa áhuga á heilbrigðismálum og eru orðnir leiðir á lapþunnum spennusögum sumarsins þá treysti ég mér alveg til þess að mæla með Overdozed America. Alvöru spenna og ekkert feik!

Bókasöfn á gististöðum, 3. þáttur

Hafið þið lent í því að skilja eftir heima bækurnar sem þið höfðuð ætlað að lesa í sumarfríinu? Í síðustu viku þegar ég var komin í sveitina uppgötvaðist að lesefnið hafði orðið eftir á náttborðinu. Ekkert með, hvorki rafbók né kilja. Ég hafði safnað í nokkurn tíma í sumarleyfissjóð bókum til að gleyma mér í á meðan krakkarnir veltust um í guðsgrænni. Hvað það var dapurt að vera komin í sumarfríið og hafa ekkert að lesa. Þó var það kannski ekki alveg rétt því að á þessu gamla menningarheimili var nóg af bókum. En eins og Eyja fjallaði um í grein sinni um bókasöfn á gististöðum þá krefjast bókasöfn sumarhúsa mikils af lesendum sínum.

Hér voru fastir liðir eins og eintak af Frú Curie og náttúrulega Sara Lidman, Sonur minn og ég. (Hvað hafa eiginlega mörg eintök selst af þeirri bók og hvaða bók er þetta eiginlega? Lidman er svo sum ágætlega þekktur sænskur rithöfundur en kann einhver að útskýra hvers vegna hún er í öllum bókaskápum eldri ættingja?) Allavega, í skápunum voru svo æviminningar, sveitalýsingar og árbækur en ekkert sem mig langaði að lesa. Að vísu var þarna Ævintýrið frá Íslandi til Brasilíu eftir Þorsteinn Þ. Þorsteinsson, sem ég hef lengi ætlað að lesa en ekki komist í eintak fyrr, en gat svo ekkert fest hugann við harðærisveðurlýsingar nítjándu aldar: „[n]æsta sumar, 1848, var eitt það bágasta og gerði snjó í hverri viku. Mikill hafís um vorið og lá við land fram á mitt sumar“. Langt frá léttmetis sumarlesningunni sem hafði verið plönuð.

En ég þurfti ekki að barma mér því ég var í netsambandi og alnetsbókaskápurinn (öhm) stóð mér til boða. Það tók bara andartaks leit og búið var að hlaða niður Name of the Wind eftir Patrick Rothfuss, fantasíu trílógía sem reyndist afbragðs sumarlesning.


Helga Ferdinandsdóttir

Bókasöfn á gististöðum, 2. þáttur

Eyja skrifaði nýverið færslu sem ég vona að verði upphafið að miklum bálki. Það er óskandi að sem flestir taki þátt í því að rannsaka bókakost í bústöðum og á hótelum, og þarsem ég fór sjálf í bústað síðastliðna helgi þá gat ég að sjálfsögðu ekki látið mitt eftir liggja.

Bústaðurinn sem um ræðir er lítill veiðikofi við Staðará í Staðarsveit á Snæfellsnesi, og fyrir utan bókhald yfir fiskerí voru þar þrjár bækur. Og ég held að það sé óhætt að segja að valið virtist nokkuð handahófskennt.

Heims um ból eftir Björn Dúason.

Á bakhlið bókarinnar stendur:

Sálmurinn "Heims um ból"* er svo samofinn jólahaldi Íslendinga að hann hljómar í sérhverri kirkju landsins, í flestum ef ekki öllum skólum og á svo til öllum heimilum jafnt á undan hátíðinni sem og á hátíðinni sjálfri. Dreg ég í efa að sálmurinn njóti meiri hylli í öðrum löndum.

Allnokkur íslensk skáld hafa spreytt sig á að þýða hinn þýska sálm Mohrs eða semja nýja texta út frá efni jólanna, sem syngja mætti við lag Grubers.

Björn Dúason, meðhjálpari Ólafsfjarðarkirkju, hefur nú um nokkuð skeið unnið að því að safna saman öllum íslenskum ljóðum sem gerð hafa verið út frá þessum jólasálmi.

Það er bæði fróðlegt og skemmtilegt að lesa þessa samantekt Björns Dúasonar, og má ætla að margir hafi gaman af að lesa um sögu hins þýska jólasálms, en þó ekki síður að sjá hversu margir hafa spreytt sig á að þýða sálminn á íslensku og hversu ólíkar þær þýðingar eru. Þessi bók mun einnig nýtast vel þeim er vilja fræða unga sem aldna um sögu "Heims um ból", hvort heldur það er á heimili, í kirkju eða í skóla.

Sr. Jón Helgi Þórarinsson

Þar mátti svo einnig finna unglingabókina Brosað í gegnum tárin eftir Helga Jónsson. Á bakhlið er henni lýst svo:

Nútíma ævintýri þar sem allt getur gerst.

Spennandi unglingasaga um Sóleyju sem fannst hún vera ljót þar til henni var boðið að taka þátt í fegurðarsamkeppni. Hún þekkti fáa og átti bara einn vin, Villa sem krakkarnir kölluðu Villa vitlausa. Pabbi hennar er aldrei heima og stjúpan er henni vond og hálfsysturnar tvær þola hana ekki.** En allt breytist þegar Sóley tekur þátt í fegurðarsamkeppninni. Skyndilega er hún orðin vinsæl og eftirsótt. Hún eignast nýja vini, ekki síst hana Píu, sem líka tekur þátt í keppninni, og hún kynnist Hólma, miklum töffara á jeppa, og finnur ástina í fyrsta sinn. En það er ekki fyrr en Sóley kynnist Sævari að hún verður verulega ástfangin og lífið breytist til hins betra.

Hér er á ferðinni æsispennandi saga um dularfulla atburði í hversdagslífinu. Saga sem fjallar um alvarlega hluti á nærfarinn [sic] hátt.

BROSAÐ GEGNUM TÁRIN er fimmta unglingabók Helga Jónssonar. Bækur hans hafa allar fengið mjög góðar móttökur gagnrýnenda og lesenda.

Báðar þessara bóka voru gjöf Skíðasambands Íslands til Breiðabóls árið 2003, einsog áritanir fremst bera vitni um.

Getgátur um hvernig þessi veglega bókagjöf endaði svo í litlum veiðikofa eru velkomnar í kommentum.

Að endingu mátti svo finna fræðiritið Þeir fiska sem róa - Smábátaútgerð á Íslandi.



*Sorrí, en ég kann ekki að gera íslenskar gæsalappir á blogger.

**Er það bara ég eða er þetta blatant Öskubuskuvísun?

Fyndnasta bók í heimi - og nokkrar alvarlegar vangaveltur

Besta Mona,

Mér er mikil ánægja að skrifa þetta bréf. Til að heiðra jafnaðarstefnuna hef ég látið útbúa búning handa þér. Búningurinn er einstakur og táknrænn fyrir Svíþjóð. Ég hef unnið hann úr efnum á borð við elgsskinn, stál, birki, trjábörk, ull og gerviefni. Það má segja að búningurinn sé eins konar nútíma þjóðbúningur. Ég myndi vilja afhenda þér hann án tafar. Get ég komið við í eigin persónu eða á ég að senda hann með pósti?

Kær kveðja
Eric Ericson

Þannig byrjar fyndnasta bók í heimi, Brev till samhället (Bréf til samfélagsins) eftir Eric Ericsson som kom fyrst út árið 2003. Á eftir bréfinu til Monu Sahlin, þáverandi iðnaðarráðherra, (sem er hér að ofan í afar lauslegri þýðingu minni) kemur svar Monu við bréfinu og í kjölfarið koma svo ein sextíu bréf sem Eric hefur sent til ýmissa opinberra- og einkaaðila í Svíþjóð með undarlegum uppástungum, tilboðum eða kvörtunum ásamt svörunum sem hann fékk við þeim.

Þótt öll bréfin séu undirrituð af Eric sjálfum er það ekki alltaf sami Eric sem skrifar. Stundum skrifar hann fyrir hönd einhverra undarlegra og upploginna hópa, til dæmis danshópsins „Synir Mathautnasar“ sem boðar komu sína í samkomuhús úti á landi þar sem þeir hyggjast dansa og setja upp málverkasýningu yfir 10 daga tímabil; fyrir hönd dýravina víðsvegar um Svíþjóð sem hyggjast setja á laggirnar útvarpsstöð fyrir dýr og eru að leita að styrktaraðilum eða fyrir hönd hóps frumbyggja Norður Ameríku sem eru að leita eftir stað í Svíþjóð til að seta upp friðlýst landsvæði indjána. Flest bréfin eru þó frá einstaklingnum Eric Ericson sem liggur eitt og annað á hjarta. Í þeim bréfum koma dýr bréfritara gjarnan við sögu, eins og í þessu sem er sent til fyrirtækisins í tómstundageiranum:

Ég á margar litlar mýs sem vilja fljúga í fjarstýrðri flugvél. Hver mús vill fljúga í ca 15 mínútur. Ég vil líka taka myndir af músunum þegar þær fljúga. Ég kem til ykkar 17 desember. Hafið samband eins fljótt og hægt er ef þið getið ekki flogið músunum þá.

Með hlýjum kveðjum
Eric Ericson
Það er auðvitað vonlaust að koma öllum bréfunum til skila í stuttum bloggpistli. Og enn erfiðara að koma því til skila hvað þau eru hræðilega hræðilega fyndin. En ég meina, klæðið bara Monu Sahlin í búning úr skinni, stáli og gerviefnum í huganum! Eða ímyndið ykkur „samtalið“ þar sem mýsnar færa rök fyrir því að það væri alls ekki nóg að fljúga í 10 mínútur – og ekki síst gleðistundirar sem maður og mýs munu eiga í framtíðinni þegar þau skoða albúmið með myndunum frá þessum góða degi! Mörg bréfanna fanga á írónískan hátt stemmninguna í sænsku samfélagi. Þessa eilífu þörf fyrir að „ræða opinskátt um sjálfið“, losa um hömlur með því að „hreyfa sig í takt við tónlist“ eða borða af grænmetishlaðborði. Í sumum bréfanna hefur hugmyndinni um hið útópíska jafnaðarsamfélag líka verið ýtt út á ystu nöf. Eins og til dæmis í bréfinu sem er skrifað fyrir hönd félagsins „Vinir Thomasar Olsson“ þar sem hópurinn leitar eftir kattahóteli sem er tilbúið að hýsa mann sem varð fyrir vörubíl og hefur síðan haldið að hann sé köttur. En um leið og bréfin eru óendanlega fyndin eru þau óendanlega sorgleg. Einstæðingsskapurinn er svo skerandi og þessar máttlitlu tilraunir til að teygja höndina út í samfélagið svo angistarfullar. Undir yfirborði hins sturlaða manns er hyldýpi einmanaleika, einangrunar og útskúfunar. Kannski dýrabréfin séu einmitt sterkasta birtingarmynd þessa. Sá sem lifir í samfélagi með dýrum, talar við mýs eða á húsdýr sem „finnst gaman að vera á sviði“ (nokkuð mörg bréf fjalla einmitt um það!) er kannski kominn eins langt frá mannlegu samfélagi og hugsast getur.

Það er einmitt samfélagið og uppbygging þess sem er höfundinum Eric Ericson hugleikið. (Því þótt bréfritararnir séu margir ólíkir skáldaðir einstaklingar undir sama nafni er Eric Ericson raunverulegur. Meðal annarra athyglisverðra verka hans er heilt hverfi af fjölbýlishúsum fyrir fugla – í tilraun til að samfélagsvæða þá, að hans eigin sögn!) Í Brev till samhället eru svarbréfin helsta birtingarmynd samfélagsins. Og samfélagið sem þar birtist er bæði fjandsamlegt og lokað. Í stuttu máli eru flest svörin neitandi: Við höfum ekki áhuga á að taka þátt í þessu verkefni; fyrirtækið er lokað á þessum tíma; afbókaðu þessa heimsókn strax; EKKI KOMA!!! Svörin bera flest vott um að tryllingsleg örvænting hafi gripið um sig við komu bréfanna og eru þar af leiðandi alveg jafnfyndin og bréf Erics sjálfs. Nokkur þeirra eru vingjarnleg en hafnandi en bara örfáir taka vel í fyrirspurnir eða uppástungur bréfanna. Það er auðvitað helber hræsni af mér að ætla gagnrýna þessi viðbrögð. Ég er nokkuð viss um að ég hefði brugðist nákvæmlega svona við ef ég hefði verið starfsmaður í litlu bakaríi úti á landi og fengið tilkynningu um að 160 „vináttu starfsmenn“ frá Súdan væru á leiðinni til mín til að baka! En engu að síður, er ekki eitthvað bogið við það hversu litla þolinmæði við höfum fyrir öllu sem er öðruvísi, fyrir hinu skrýtna og óþekkta? Eitt bréfið sem sent var til nokkurra ólíkra aðila fjallar til dæmis um að hópur innflytjendenda muni koma að heimsækja fyrirtækið og grilla á bílaplaninu. Hópurinn muni sjálfur koma með allt með sem þurfi og standa straum af kostnaði við auglýsingar fyrir viðburðinn. Í öllum tilvikum neituðu fyrirtækin heimsókninni, stundum á ákaflega dónalegan hátt. Hvers vegna í ósköpunum? Við hvað erum við eiginlega hrædd?

Brev till samhället var fylgt eftir með bókinni Brev til utlandet (Bréf til útlanda) árið 2006. Við gerð hennar sendi Eric Ericson bréf til allra landa í heiminum. Bréfin eru í svipuðum dúr og þau úr fyrri bókinni en öll á ensku. Því miður nær seinni bókin ekki alveg sömu hæðum og hin fyrri. Í fyrsta lagi vegna þess að Eric hefur smitast of mikið af ýmiss konar flökkusögum um ringlaða neytendur. Við erum einfaldlega búin að heyra of oft sögur af fólki sem reyndi að þurrka köttinn í örbylgjuofni til að hafa mikið gaman af bréfum þar sem reynt er að nota sinnep sem andlitskrem eða borða dýrafóður í stórum stíl. Stærsti gallinn er þó að tragikómíkina vantar nær algjörlega. Bréfin skoppa meira á yfirborði einhvers konar haha-brandara og vantar þetta djúp undir niðri sem er fyrir mér kjarni fyrri bókarinnar.

Að einu leyti eru útlandabréfin þó sérstaklega athyglisverð og það eru svörin. Í útlöndum virðast menn nefnilega töluvert jákvæðari fyrir alls kyns viðskiptum. Þónokkrir sýna því til dæmis áhuga að fá gefins dverg sem áður hefur verið í eigu efnaðrar fjölskyldu. Kínverskur sápuframleiðandi telur að hann geti framleitt sleikjósápu fyrir bréfritara sem á í senn að stemma stigu við vaxandi óhreinlæti ungmenna sem og ginna þau til þess sem þau hafi mestan áhuga á, nefnilega nammiáti! Auglýsingastofa í Egyptalandi er meira en til í að taka þátt í herferð sem gengur út á að fá húsdýr til að ánetjast tóbaki og indverskt fyrirtæki telur að þeir geti auðveldlega framleitt ilmvatn sem lykti eins og draugur, flauta og teningur – bara ekkert mál! Það er væri gaman að geta sagt að sennilega væru útlensk samfélög opnari og umburðarlyndari en það sænska en því miður er ég hrædd um að það væri fjarri sannleikanum. Staðreyndin er sú að bréfin í seinni bókinni snúast meira um undarlegar viðskiptahugmyndir en beinar hótanir um að mæta á svæðið eins og í þeirri fyrri. Og þegar kemur að undarlegum viðskiptahugmyndum, ja þá er því miður alltaf til fólk sem er tilbúið að notfæra sér ruglaða og einmana einstaklinga (nú eða dverga í þrælahaldi) í von um skjótfenginn gróða.

En nú virðist ég búin gleyma að pistillinn átti að fjalla um fyndnustu bók í heimi en ekki um einangrun, vonsku heimsins eða annan hrylling (þakkið bara fyrir að ég strokaði efnisgreinina sem fjallaði um norska hryðjuverkamanninn út fyrir birtingu!). Staðreyndin er hins vegar sú að besta grínið er auðvitað það sem hefur alvarlegan undirtón og um leið að grín getur verið besta leiðin til að koma mikilvægum málum til skila. Þess vegna held ég að ég sendi fljótlega út mýgrút af bréfum, meðal annars til ýmissa opinberra stofnana og einkafyrirtækja sem byrja svona:

Þann 13. september mæti ég til ykkar til þess að lesa upp úr fyndinni bók ...

Atlas um afskekktar eyjar

Landakort eru ekki bara hagnýtir hlutir. Þau geta t.d. alveg eins verið heilmikið fyrir augað og fóðrað ímyndunaraflið á ýmsa vegu. Í formála bókarinnar sem hér er til umfjöllunar segir Judith Schalansky frá því hvernig hún ferðaðist gjarnan í huganum með hjálp landakorts þegar hún var barn. Dró atlas fram úr hillunni, lét sig dreyma, þræddi leiðir með fingurgómnum, smjattaði á framandi örnefnum og ímyndaði sér staðina sem fyrir urðu. Löngu síðar bjó hún til íðilfagra bók á þessum grunni sem gæti á íslensku kallast Atlas um afskekktar eyjar. Fimmtíu eyjar þar sem ég hvorki var né verð.* Þar valdi hún fimmtíu afskekktar eyjar víðsvegar á heimskortinu, gerði kort af þeim og samdi um þær sögur. Eins og fram kemur í titlinum hefur Schalansky aldrei komið á eyjarnar og býst ekki við að stíga þar nokkurn tíma fæti.

Síðan ég var barn hef ég sjálf stundað álíka landakortaferðalög og Schalansky þannig að þegar ég las um bókina í þýsku blaði fyrir allnokkru var strax ljóst að þarna væri eitthvað fyrir mig. Því miður steingleymdi ég að panta hana þannig að það var óvænt ánægja að rekast á enska þýðingu í Eymundsson í vor. Það gerðist á leiðindadegi þar sem fjölmargt var að angra mig en bókarkaupin reyndust afar skapbætandi og hafa bjargað ýmsum dögum eftir það.

Samhengið milli landakorta og ímyndunaraflsins getur falist í fleiru en hugarflugi um ferðalög og staði eins og Schalansky minnist á í formála. Þótt landakortum sé oftast ætlað að miðla veruleikanum á einhvern hátt, þá endurspegla þau bara valda þætti hans. Á kortum þar sem hvert ríki er í ákveðnum lit fer landslagið forgörðum, á kortum þar sem litir eru notaðir til að sýna lögun landsins verður gróðurfar eða skortur á því útundan og svona mætti lengi telja. Að ekki sé talað um hvernig mismunandi vörpun hnattarins yfir í tvívíðan flöt brenglar veruleikann eins og CJ Cregg uppgötvaði í einni af uppáhaldssenunum mínum í Vesturálmunni þegar hún neyddist til að hitta „Cartographers for Social Equality“ sem röskuðu heimsmynd hennar verulega.

Það er samt einkum ímyndun um staðina á landakortunum sem ræður för í Atlas um afskekktar eyjar en þar blandast saman alvöru- og þykjustulandafræði. Hver af þeim fimmtíu eyjum sem Schalansky hefur valið fær eina opnu í bókinni. Á hægri síðu er fínlegt kort af eyjunni en á vinstri síðu er heillandi sambland af staðreyndum og skáldskap. Þar er byrjað á heiti eða heitum eyjarinnar, tölulegum upplýsingum um stærð og fjölda íbúa ef einhverjir eru, sýnd er staðsetning og fjarlægð frá nokkrum stöðum auk þess sem birt er tímalína með völdum þáttum úr sögu eyjarinnar. Á eftir þessum fróðleik birtist örsaga um eyjuna. Örsögurnar fimmtíu eru af ýmsu tagi en þar koma m.a. við sögu yfirgefnar veðurathugunarstöðvar, skipbrot, fangabúðir, kjarnorkutilraunir, sækýr, tungumál, kynferðisbrot, svarthvít svín, fjall sem lagði á flótta frá öfund annarra, morð og matareitrun.

Schalansky samdi ekki bara bókina heldur hannaði hana líka og hefur nostrað við hvert smáatriði, enda fékk bókin einhvers konar verðlaun sem fegursta bók Þýskalands árið 2009. (Hér má gægjast í hana.) Litavalið er markvisst: grátt, blágrátt, appelsínugult, svart og hvítt; gráhvítur pappírinn virðist stundum næstum fá silfraðan blæ og letur og umbrot er vandlega úthugsað.

Þetta er bók fyrir alla sem hafa snert af landabréfablæti, bókablæti, staðreyndablæti eða skáldskaparblæti – og alveg sérstaklega fólk sem býr yfir þessu öllu.

- - - - - - - - -
* Á þýsku heitir bókin Atlas der abgelegenen Inseln. Fünfzig Inseln, auf denen ich nie war und niemals sein werde. Í enskri þýðingu kallast hún Atlas of Remote Islands en undirtitillinn er aðeins mismunandi eftir heimsálfum; í amerísku útgáfunni: Fifty islands I have never set foot on and never will, en í þeirri bresku: Fifty islands I have not visited and never will.

Dómur fyrir neikvæða gagnrýni

Um daginn skrifaði gagnrýnandi Fréttatímans mjög neikvæða umfjöllun um Sögu Akraness eftir Gunnlaug Haraldsson og í kjölfarið birtust fréttir um að bæjarstjórinn á Akranesi íhugaði að stefna gagnrýnandanum eða blaðinu fyrir meintar ærumeiðingar, skítkast og almenna gagnrýnisfúlmennsku. Ekki veit ég hvar það mál er statt núna eða hvort Páll Baldvin verður dreginn fyrir dómara á endanum, en í Jyllandsposten á fimmtudaginn var frétt um dómsmál sem sýnir að það eru takmörk fyrir því hvað gagnrýnandi í Bretlandi má skrifa.

Nýlega var bókarýnir breska blaðsins Daily Telegraph, Lynn Barber, dæmd til að greiða rithöfundinum, Söruh Thornton, upphæð sem reiknuð yfir í íslenskar krónur er á þrettándu milljón, fyrir dóm sem birtist árið 2009 um bókina Seven days in the art world. Thornton hélt því fram að gagnrýnin væri full af hatri og að í henni væru fjölmargar rangfærslur. Hún stefndi gagnrýnandanum og vann málið. Eigendum Daily Telegraph finnst illilega vegið að málfrelsinu og áfrýjuðu dómnum og því óvíst hvernig málið fer að lokum.

Já, auðvitað er ég búin að lesa Jane Eyre.

Ég reyni, svona við og við, að lesa bækur sem mér finnst vandræðalegt að ég skuli ekki löngu vera búin að lesa. Ég byrjaði sumarið þess vegna á því að lesa bók Charlotte Brontë, Jane Eyre. Mér fannst reyndar eins og ég væri búin að lesa hana áður, ég hafði lesið um bókina og séð BBC-seríuna oftar en einu sinni, svo ég þekkti sögþráðinn vel. Hingað til hef ég þó örvænt lítillega þegar ég hef fengið það á tilfinninguna að fólk haldi að ég hefði lesið hana, en fundist of vandræðalegt að fara að taka það fram óaðspurð að ég hafi ekki lesið hana. (Kannist þið ekki við þetta? Og eruð þið ekki alltaf að lenda í því að fara að tala um Jane Eyre í partíum?)

En nú finnst mér semsagt frábært að hafa lesið þessa ágætu bók og nýtti tækifærið þegar mamma var að horfa á þættina með systur sinni um daginn og settist hjá þeim og benti þeim á það hvernig hitt og þetta var í bókinni. Dæmi: „Já, nei, í bókinni er sko algjörlega augljóst að hún missir ekkert minnið, heldur vill bara ekki koma upp um það hver hún er og hvaðan hún kemur.“ Ég geri ráð fyrir því að þeim hafi þótt það jafn skemmtilegt og mér fannst það.

Bókin kom mér mjög skemmtilega á óvart, því þótt ég vissi nokkurn veginn hvað myndi gerast leiddist mér lesturinn aldrei. Það var kannski tvennt sem kom sérstaklega til. Fyrir það fyrsta er Jane afskaplega töff kvenpersóna. Hún er klár, hæfileikarík, skynsöm og sjálfstæð. Kannski full mórölsk stundum, en á móti kemur að hún hefur alltaf rétt fyrir sér. Það tengist kannski seinna atriðinu: mér fannst svo skemmtilegt hvað bókin er melódramatísk. Munurinn á þeim góðu og þeim illu er alveg skýr og þegar líður á bók eru hinir góðu verðlaunaðir og hinum vondu er refsað með einhverjum hætti. Tilviljunin þjónar líka stóru hlutverki í atburðarás sögunnar, persóna sem er fátæk en göfug eina stundina getur orðið forrík og göfug þá næstu. Því getur lestraránægjan orðið gífurlega mikil ef maður leyfir sér bara að hrífast með: að halda með þeim góðu og að fyrirlíta þá sem eru vondir (því guð hjálpi mér, þeir eru vondir inn að kjarna).

Það er kannski ein persóna sem er fyrst um sinn ekki augljóslega góð eða vond: herra Rochester. Ó, hvað mér þótti hann þreytandi stundum. Hann er einmitt týpan sem ungar stúlkur eins og Jane verða oft skotnar í enn þann dag í dag: þessi gáfaði, fjarlægi, þjáði en sjálfsánægði maður sem þær þurfa að sanna sig fyrir. Svo einn daginn horfir hann djúpt í augun á þeim og segir: „Þú ert eina konan sem skilur mig.“ Það verður hins vegar alveg ljóst hvaða mann Rochester hefur að geyma þegar líður á bók og ástæður þess að hann er svona dulur koma upp á yfirborðið.

(Þessi síðasta setning á að gera ykkur spennt fyrir því að lesa bókina).

Í Undralandi Oates

Það getur verið vandræðalegt að skrifa um bækur sem maður er rosalega hrifinn af, rétt eins og rosaleg hrifning almennt getur verið vandræðaleg. Maður hættir að minnsta kosti á kjánaskap og væmni. En verandi svona hrifinn er manni náttúrlega alveg sama.
Í maí síðastliðnum heimsótti ég Bandaríkin í fyrsta skipti og keypti þar slatta af bókum, sumum nýjum en fleiri notuðum. Ef ekki hefði verið takmarkað rúmmál ferðatöskunnar hefðu þær orðið mun fleiri. Ein hinna notuðu sem varð fyrir valinu var lítil, þykk og gulnuð bók að nafni Wonderland (1971), fjórða skáldsaga hinnar bandarísku Joyce Carol Oates.

Ég hafði ekkert lesið áður eftir Oates en kannaðist við nafnið, án þess að muna hvaðan (sem kom á daginn að var úr druslubloggi Þórdísar síðan í vor). Undralandið fylgdi mér semsagt frá Ameríku og hófst lestur fljótlega eftir heimkomuna.

Ekki líkaði mér allskostar við hana í fyrstu. Það var líkt og eitthvað við upphaf og inngang sögunnar passaði ekki við þá mynd sem ég hafði gert mér af henni fyrirfram, byggt á káputexta og -mynd (og óljósum fordómum í garð gamalla Bandaríkjakvenna sem hafa gefið út bækur í fleirtölu á ári, áratugum saman).* Kjánaleg ályktun þegar ég hugsa hana upphátt og eftirá, en einhverra hluta vegna átti ég bágt með að trúa að þessar upphafssíður, sem mér virtust takmarkaðar, yfirmáta morbid og vonlitlar, gætu leitt þangað sem þær virtust þó myndu þurfa að fara.

Nú hef ég lesið fimm skáldsögur og nóvellu eftir Oates og efast ekki lengur um að sögurnar hennar komist hvert sem þær þurfa. Það er einmitt einkenni á sérstaklega lengri skáldsögunum að teygja sig gríðarlega langt og vítt, yfir löng tímabil og gegnum miklar breytingar á bæði ytri þjóðfélagsaðstæðum og lífi persónanna, án þess þó að tapa trúverðugleikanum hið minnsta. Sögur eins og Wonderland eða The Gravedigger‘s Daughter láta lítið yfir sér í byrjun en síðan líkt og stigmagnast í margar áttir samtímis, þó aldrei úr augsýn. Þetta eru sögur af því taginu að geta verið epískar að umfangi, skelfilegar og átakanlega hræðilegar, um morð og sjálfsmorð, fátækt og örbirgð, nauðganir, ofbeldi, kúgun og ótta - en líða samt áfram svo átakalaust og eðlilega, líkt og öðruvísi hefðu hlutirnir ekki getað farið. (Eins og lífið!) Fjölskyldur slitna sundur, persónur ganga gegnum ótrúlegar hörmungar, flýja upprunann tilneyddar og móta sér nýtt sjálf við nýjar aðstæður á ótrúlega grípandi og sannfærandi hátt. Ég skrifa ótrúlega og ótrúlega, en á auðvitað einmitt við það að einhvernveginn tekst Oates að gera skil öllum þessum margbrotnu atburðum og tilfinningum á ofur trúlegan og jafnvel hversdagslegan hátt.

Það mætti ætla að höfundurinn Oates byggi yfir algerum skilningi á mannskepnunni – en við nánari umhugsun gengur það ekki upp, enda sumir hlutir þannig að enginn fær skilið til fulls. Líklega má kalla það innsýn frekar en skilning, einnig inn í það að ekki þarf alltaf að skilja allt - að það getur samt verið hægt að lýsa því. Hún lýsir óskiljanleika lífsins. Um leið deilir hún hart á kúgara í ýmsum myndum, fátækt og ójöfnuð og ameríska drauminn og er líka femínísk almennt (raunar myndi ég kalla öll verk hennar sem ég hef lesið mjög femínísk, með eins vel heppnuðu móti og skáldverk geta yfirhöfuð verið pólitísk). Svo ég leyfi mér að vitna í ofannefnda bloggfærslu Þórdísar: „Hún virðist vera að reyna að fanga Bandaríki nútímans, koma böndum á þau og lýsa þeim í allskonar flóknu samhengi og til þess notar hún skáldskapinn“ – ég er ekki frá því að það sé að takast hjá henni.

Ég gæti skrifað miklu meira um Oates, einstök verk og stíl almennt – t.d. hvernig hún notar sendibréf og tölvupósta í textanum – en í bili læt ég duga þá fullyrðingu að hún skrifar alvöru skáldskap. Án þess að vera viss um hvers konar skáldskapur fengi þá falleinkunn fyrir alvöru finnst mér henni rétt lýst þannig. Auðvitað hef ég oft lesið skáldsögur sem mér fundust ekkert spes. Mér finnst skáldsögur líka geta verið góðar án þess að vera brillíant, og mér finnst þær reyndar mjög sjaldan brillíant. En Joyce Carol Oates finnst mér algjörlega brillíant.


*) Oates virðist ansi forvitnilegur karakter, skrifar náttúrlega ofurmikið (m.a. einhverjar einkennilegar fabúleringar um fagurfræði boxíþróttarinnar, að mér skilst). Hún segist þó ekki endilega skrifa á hverjum degi, hvað þá allan daginn. (Í framhjáhlaupi má nefna að samkvæmt viðtali við Sofi Oksanen sem ég las um daginn vinnur hún 10-12 tíma á dag, ALLA daga. Og á sér engin áhugamál utan vinnunnar.)