Bókmenntabærinn Sauðárkrókur

Ýmis atvik ollu því að ég eyddi gærdeginum á Sauðárkróki. Ég byrjaði á því að skoða bæinn, þ.e.a.s. gamla hlutann af bænum, auðvitað er úthverfi á Sauðárkróki eins og í flestum sjávarplássum en þangað nennti ég ekki. Húsin (sum eru falleg og flest heita eitthvað) eru í misjöfnu ásigkomulagi en þó nokkur er búið að gera upp og önnur er verið að flikka upp á og ég sá líka nokkra litla, ljóta garða sem garðyrkjumaníakar heimsins gætu breytt í eitthvað fallegt. Á áberandi stað við Aðalgötuna rakst ég á bókaútgáfuna Lafleur, sem ég tók mynd af.

Lafleur við Aðalgötu á Sauðárkróki

Gluggaskraut hjá Lafleur

Síðan langaði mig í kaffi svo ég fór í bakaríið. Þar er kaffitería og hægt að setjast niður og lesa. Í hillu voru nokkrar bækur, m.a. ljóðasafn Einars Más Guðmundssonar, skrásetningar frá skyggnilýsingum með Hafsteini miðli og Saga Sauðárkróks eftir Kristmund Bjarnason í mörgum bindum. Ég valdi sagnaþætti eftir Benedikt frá Hofteigi og á meðan ég drakk kaffið las ég kenningar um að Reynistaðabræður hefðu drepist úr einhverskonar eitrun. Þegar klukkan var orðin tólf og ég vissi að búið var að opna bókasafnið í bænum (ég kannaði auðvitað opnunartímann fyrirfram) fór ég að Safnahúsinu. Í dyrunum stóð Gyrðir Elíasson á spjalli við nokkra innfædda. 

Bókasafnið er á efri hæð Safnahússins. Þangað hefði alveg mátt senda nokkra seðla í hinu svokallaða góðæri, gólfteppið í lestrarsalnum er ekkert til að halda upp á. En landsbyggðin naut líklega lítils þegar meintir peningar flæddu á Íslandi. Ég byrjaði á að athuga bókakostinn. Auðvitað kannaði ég fyrst það sem að mér og mínum snýr en fann því miður ekki bækur eftir þær sem skrifa á þessa síðu og eftir leit í Gegni sannfærðist ég um að hvorki Sláttur, Skrælingjasýningin né Leyndarmál annarra eru í eigu bókasafnsins á Króknum. Þá var ég auðvitað að hugsa um að fara í fýlu og finna mér dapurlegan bar til að hanga á fram á kvöld röflandi yfir kúltúrleysinu í Skagafirði. Önnur hugmynd sem kom upp var að ég færi í Skagfirðingabúð og keypti eintök (þar fást allavega Sláttur og Leyndarmál annarra, ég fann enga bókabúð í bænum) og reyndi að pranga þeim inn á bókasafnið, eða í versta falli gefa því þau. Það endaði samt á að ég settist niður, hlustaði með öðru eyranu á mann ræða náttúrunafnakenningu Þórhalls Vilmundarsonar (sem hann gaf lítið fyrir) við bókavörðinn og gluggaði í nokkrar bækur. Meðal þeirra voru Æviskrár Kjósarmanna, þar sem ég fann klausu um langafa minn

og samtöl við Hitler, sem ég nennti nú ekki að lesa mikið í. Hitlersbókin kom út 1940.

Eftir langa lestrarstund á bókasafninu, þar er líka hægt að komast í tölvu í klukkutíma fyrir 200 krónur, fór ég út og ók sem leið lá út á bryggju, þangað sem ég átti erindi. Á þeirri leið bókstaflega neyddist ég til að gerast druslubókapapparazzinn! Þegar ég rúllaði framhjá gulu húsi sá ég Egil Helgason og Gyrði Elíasson á spjalli. Algerlega óvart var ég með myndavél við hliðina á mér og smellti af einu skoti út um framrúðuna. Það er auðvitað dónalegt að taka myndir í laumi en ég bara breyttist í forhertan Jesúíta og ákvað að tilgangurinn yrði að helga meðalið. Þetta var of gott stöff til að sleppa því. 

Egill og Gyrðir spjalla saman við gult hús á Sauðárkróki

Fyndnasta bók í heimi (segir Steve Martin)

Breski rithöfundurinn Geoff Dyer ákveður að skrifa bók um annan breskan rithöfund, D.H. Lawrence. Hann er mikill aðdáandi Lawrence, hefur lesið allt sem hann hefur skrifað og sumt margoft. Hann hefur einnig sankað að sér heimildum um Lawrence og allan þennan fróðleik ætlar hann að nota í alvarlega stúdíu á verkum Lawrence með ævisögulegu ívafi. Það kemur út bók eftir dúk og disk og hún hefst á þessa leið:

Looking back it seems, on the one hand, hard to believe that I could have wasted so much time, could have exhausted myself so utterly, wondering when I was going to begin my study of D.H. Lawrence; on the other, it seems equally hard to believe that I ever started it, for the prospect of embarking on this study of Lawrence accelerated and intensified the psychological disaray it was meant to delay and alleviate. Conceived as a distraction, it immediately took on the distracted character of that from which it was intended to be a distraction, namely myself.

Geoff Dyer stendur nefnilega frammi fyrir býsna algengu vandamáli, hann getur ekki byrjað á bókinni sem hann ætlar sér að skrifa. Hann finnur sér ýmislegt til afsökunar, hann þar nauðsynlega að byrja á skáldsögu, hann þarf að skipta um umhverfi, hann þarf að rannsaka umfjöllunarefnið betur, meðal annars með því sækja heim staði þar sem D.H. Lawrence vann og bjó. En hann getur ekki byrjað á bókinni og skrifar aldrei bókina sem hann ætlar sér.

Hann skrifar hinsvegar aðra bók, hún heitir Out of Sheer Rage: In the Shadow of D.H. Lawrence (undirtitillinn í amerísku útgáfunni er: Wrestling with D.H. Lawrence, aðeins meiri fætingur í því) og fjallar í raun ekki nema að litlu leiti um D.H. Lawrence. Hún fjallar um Geoff Dyer og baráttu hans við þetta ætlunarverk sitt. Í bókinni fjallar hann um allt það sem hélt honum frá því að byrja á bókinni um D.H. Lawrence og fljótlega kemur í ljós bókin sú er ekki það eina Dyer lætur reka á reiðanum í sínu lífi, hann getur ekki ákveðið í hvaða landi hann vill búa eða hvort hann vill í raun vera með kærustunni sinni. Hann reynir í sífellu að skapa réttar aðstæður til að byrja á bókinni en það er alltaf eitthvað sem glepur, allskonar smáatriði sem afvegaleiða hugann, verkefnið virðist því dauðadæmt frá upphafi.

Kenning hans er sú að flestir lifi lífum sínum einmitt svona, á flótta undan því sem þeir vilja í raun og veru framkvæma, við viljum gera svo margt en komum okkur ekki endilega að því. Og það var einmitt mín eigin frestunarárátta sem laðaði mig að þessari bók en ég heyrði upphaf hennar lesið í gömlum This American Life útvarpsþætti (á heimasíðunni thisamericanlife.org má hlusta á alla þættina og mæli ég eindregið með þessu eðal útvarpsstöffi). Það er dálítill sjálfshjálparbragur á þessu sem keyrir venjulega upp fordómana í mér en þetta reyndist hinsvegar býsna áhugaverð bók, skemmtileg stúdía á mannlegu eðli, sérhlífni, ákvarðanaangist og vanmáttarkennd, ýmislegt alveg hreint óbærilega kunnuglegt. Svo leiðir þessi bók hugann að hlutverki bókmennta og veltir upp nýjum möguleikum til að skoða bækur og fjalla um þær.

Ég var ekki að grínast í fyrirsögninni, leikarinn ástsæli, Steve Martin, lætur hafa eftir sér á bókarkápunni að þetta sér fyndnasta bók sem hann hafi lesið. Ég get ekki sagt að ég sé sammála því (þetta er fyndnasta bók sem ég hef lesið, Steve Martin hefur pottþétt ekki lesið hana) en hinsvegar er bókin ansi fyndin á köflum, þessi líka fíni, þurri, breski húmor. Og svo kynnist maður D.H. Lawrence og verkum hans líka töluvert, þrátt fyrir allt.

Tómatsúpan hennar Dorisar Lessing

Sumar bækur eru þannig að þær ná að vekja upp alveg ótrúleg hughrif. Manni finnst maður hreinlega kominn á einhvern stað og lifir sig gjörsamlega inní stað og stund – lykt, bragð, umhverfishljóð, hitastig, landslag – finnst einsog maður sé á staðnum og drekkur í sig lýsingarnar.

Æfisaga Dorisar Lessing, Under my Skin: Volume One of my Autobiography to 1949 er svona bók. Lýsingar á upplifunum, landslagi, mat, lykt, hita, ryki, kryddjurtum o.s.frv., o.s.frv. eru hreint dásamlegar. Mér, amk, finnst ég hreinlega vera komin til Suður Rhodesíu þegar ég les mig í gegnum frásögnina, sé fyrir mér granítklettana, uppþornað grasið sem stingur mann í fótleggina, finn fyrir slættinum í sólskininu þar sem það lemur á húðinni.

Nú er það auðvitað ekki svo að æfisagan, frekar en annað sem frá Doris Lessing hefur komið, sé eingöngu fókuserað á að byggja upp ytri mynd af raunveruleikanum, eða að skapa einhverskonar “sensúal” hugarheim – en hún er einstaklega lagin við að nýta ytri veruleika til að koma til skila því sem fyrir innan bærist. Og það í raun ekki á neinn einfaldan hátt, því það er jú á einhvern hátt sami ytri veruleikinn sem skapar bæði “kommúnistann” og “kaffir” sleikjuna (kaffir-lover) Doris Lessing (bæði þá sem sköpuð er í æfisögunum og svo þær “myndir” hennar sem maður telur sig þekkja úr skáldskapnum) og kóloníalistana sem hún elskaði að hata. Uppúr þessum sama jarðvegi spretta jafn ólíkar týpur og Lessing sjálf og hennar vinir og svo fólk á borð við Ian Smith og hans félaga.

EN .... allavega .... öll þessi rassvasaspeki til að komast á þann stað að segja frá hinni dásamlegu tómatsúpu sem Lessing lýsir svo fjálglega í áðurnefndu bindi af æfisögunni. Sem unglingur hættir Lessing í skóla (en hún hafði verið send í klausturskóla) og flytur tímabundið aftur heim á búgarðinn til foreldra sinna. Þar gat hún ekki verið lengi í einu, af ýmsum ástæðum, m.a. þeirri að hún og mamma hennar áttu aldrei skap saman. Eitt af því sem hún tekur sér fyrir hendur fljótlega eftir að hún hættir í skólanum er að ráða sig sem einhverskonar aðstoðarstúlku á bóndabæ hjá bretum sem komið höfðu til Suður Rhodesíu afþví að það var staður þar sem mögulegt var að lifa þokkalegu lífi af þeim peningum sem þau áttu. Þetta er í austurhluta landsins – á leiðinni milli Salisbury og Umtali (nú Harare – Mutare). Það eru langar og frábærar lýsingar í bókinni bæði á þessum hjónum og þeirra líkum, en ekki síður á umhverfi og andrúmslofti.

Þarna sinnti hin unga Lessing ýmsum verkum, og það sem henni fannst best var þegar hún var beðin um að fara í matjurtagarðinn og sækja grænmeti og kryddjurtir til að nota í matseldinni. Maður getur algerlega tapað sér í lýsingunum á þeim dásemdum sem garðurinn hafði að geyma og í kjöfarið kemur svo tómatsúpan:

“ Af snaga yfir eldavélinni tók ég niður risastóra svarta járnpottinn sem alltaf lyktaði af kryddjurtum, sama hversu vel hann var þveginn. Ofan í pottinn tæmdi ég hverja körfuna á fætur annarri af tómötum, tuttugu pund eða meira. Potturinn var settur yfir eldinn og ég fór aftur út á verönd og sat þar, með fæturna dinglandi, og horfði á hæsnin rölta fram og til baka, á hundana ef þeir voru þar, og kettina, en líf þeirra og hundanna voru einsog hliðstæð, þeir skiptu sér ekkert hverjir af öðrum. Kettirnir áttu sína eigin stóla, staði, runna þar sem þeir biðu af sér hitann yfir daginn. Hundarnir skoppuðu um á veröndinni, en fóru aldrei inn í húsið, sem var yfirráðasvæði Joan og kattanna.

Eftir um það bil klukkutíma tók ég pottinn af eldinum. Hann var nú fullur af rauðu mauki sem mallaði letilega. Ég hrærði í með trésleif í annarri hendi og með silfurskeið í hinni veiddi ég uppúr pottinum bita af tómathýði. Þetta var hæg og ánægjuleg aðgerð. Þegar ég hafði náð öllum litlu, þéttu rúllunum af bleiku hýði uppúr pottinum var bætt við salti, pipar, lúkufylli af timian og um það bil pela af gulum rjóma. Þetta var látið malla í klukkutíma í viðbót. Síðan hádegisverður. Fullir diskar af rauðleitu, ilmandi seyði, ilmurinn þvílíkur að mann sundlaði. Ég borðaði þetta í raun ekki heldur tók það inn, ásamt hugsunum um matjurtagarðinn þarsem hundruð fugla væru nú að drekka úr vatnsfötunum, eða að breiða út stélið í rykinu milli beðanna. Langdregið og hæglátt kurrið í dúfunum, lyktin af tómötunum, slangan – allt varð þetta hluti af bragðinu.

Þetta er tómatsúpa. Aldrei samþykkja neitt minna.” (hraðsoðin þýðing – SG)

Tekið í (bóka)spil

Í bloggfærslu dagsins hyggst ég sameina tvö af mínum helstu áhugamálum. Ég er nefnilega ekki bara lestrarhestur heldur líka spilanjörður og veit fátt skemmtilegra en að taka krefjandi, skemmtilegt og/eða spennandi spil í góðra vina hópi. Það var því sem ég hefði himin höndum tekið þegar ég bjó á stúdentagörðum í Wales og var kynnt fyrir spilinu Ex Libris, sem einn af sambýlingum mínum hafði fengið í afmælisgjöf. Spilið hafði verið keypt á British Museum og var á þeim tíma aðeins fáanlegt í útvöldum spila- og safnbúðum, en er núna auðveldara að finna, a.m.k. úti í Bretlandi.

Ex Libris er bókaspil sem útheimtir þó ekki bókmenntakunnáttu öðru fremur heldur allra helst ímyndunarafl, útsjónarsemi og ritfærni. Undirtitill þess er “A Game of First Lines and Last Words”, og eins og nafnið bendir til snýst leikurinn um að semja og giska á upphafs- eða lokalínur misþekktra bóka. Í stuttu máli sagt byggist spilið upp á svipuðu kerfi og Fimbulfamb; þátttakendur skiptast á um að sitja við stjórnvölinn og í hverri umferð er dregið spjald með titli bókar, höfundi og stuttri lýsingu á söguþræðinum auk helstu persóna. Ákveðið er hvort taka eigi loka- eða upphafsorð (í mínum kreðsum er yfirleitt skipst á) og þegar stjórnandinn hefur lesið af spjaldinu taka þátttakendur til við að semja sem trúverðugasta setningu í púkkið. Öllu er svo safnað saman og setningar þátttakenda lesnar ásamt með þeirri réttu. Svo er reynt að giska á þá réttu og fólk fær stig fyrir að geta rétt, auk þess sem stig fást ef aðrir þátttakendur trúa skáldskapnum manns.

Í spilinu eru bækur og höfundar af öllum sortum, bæði þekktir og óþekktir. Stundum eru lýsingarnar á bókunum viðbjóðslega fyndnar, og ekki leiðinlegt að reyna að semja sem fáránlegust upphaforð fyrir eldgamla vísindaskáldsögu, hádramatíska ástarvellu eða miðaldasagnabálk. Þarna leynast Danielle Steel, Jules Verne, P.G. Wodehouse og Tolkien innan um minni spámenn. Einstaka sinnum þekkir maður upphafið/lokin, t.d. hjá Jane Austen eða Herman Melville, en yfirleitt er þetta passlega snúið.

Þetta er óheyrilega skemmtilegt spil! Eini gallinn er sá að fólk þarf (augljóslega) að skrifa reiprennandi ensku til að geta tekið þátt, og þess vegna fæ ég ekki nærri því nógu oft að spila Ex Libris eftir að ég flutti heim. Hins vegar er ekki úr vegi að búa bara til sitt eigið bókaspil á íslensku eftir sömu forskrift – fletta upp í Vigdísi Gríms, Kristmanni Guðmunds, Bósa sögu, Steinari Braga eða Birgittu Halldórs og setja saman hressilega kvöldstund fyrir fjölskyldu eða vini.

Og spurt er um upphafsorð Hraunfólksins eftir Björn Th. Björnsson:

a) Þeir gengu upp með flákanum, séra Páll og Magnús Ólafsson.

b) Moldarbingurinn á leiðinu var enn ótyrfður.

c) Guðrún hét stúlka.

d) Í Bláskögum skyldi haldin veisla.

e) Það eru viðtekin sannindi að vel stæður karlmaður er ávallt í leit að æskilegu kvonfangi.

http://www.oxfordgames.com/ex-libris.html

Tvær magnaðar konur (þrjár ef maður telur Kristínu Steins með)

Nú í vor kom út í kilju skáldsagan Ljósa eftir Kristínu Steinsdóttur en hún kom áður út fyrir síðustu jól. Þrátt fyrir að hafa heyrt vel af henni látið hafði ég ekki komið því í verk að lesa hana fyrr en nú í sumar. Það er skemmst frá því að segja að Ljósa hlýtur að vera ein besta – ef ekki besta skáldsaga síðasta árs.

Eins og Kristín hefur útskýrt í viðtölum byggir hún söguna á ævi ömmu sinnar, Pálínu Jónsdóttur, sem ól allan sinn aldur í sveit fyrir norðan og var margt til lista lagt en þjáðist af geðsjúkdómi sem ágerðist eftir því sem hún eltist. Sagan er eftir því sorgleg og áhrifamikil enda fá úrræði í sveitum Íslands gegn geðsjúkdómum undir lok 19. aldar og við upphaf þeirrar 20. Ljósa er ógleymanleg persóna sem hrífur lesandann með sér í skapandi maníunni og heldur samúð hans gegnum þunglyndið og erfiðustu köstin. Kristín gekk með söguna í maganum í hátt í 20 ár enda liggur mikil heimildavinna á bak við verkið. Hún segist þó syrgja að hafa ekki hafið heimildasöfnun enn fyrr þar sem svo margt sé þegar gleymt og grafið. En jafnvel meðan fólk sem hafði þekkt ömmu hennar lifði var augljóst að því var ekki tamt að tala um hana né sjúkdóminn. Séu fordómar gagnvart geðfötluðum miklir í dag voru þeir þó enn verri fyrir röskum 100 árum. Í upphafi segist Kristín hafa fyllst gríðarlegri reiði í garð samfélags sem ekki var fært um að hjálpa þessari veiku konu og lokaði hana jafnvel inn í búri þegar verst lét. En smám saman sagði hún að fæðst hefði skilningur á praktískri hlið málsins og um leið meiri samúð með aðstandendum - lífið þurfti jú að halda áfram og það varð að vera hægt að komast í búverkin – lífsbjörgin varð ofaná. En þótt frásögnin sé oft þyngri en tárum taki (og þó úthellti ég mörgum tárum) þá er hún aldrei niðurdrepandi. Hún þvert á móti leiftrar af fjöri og sagnagleði (ef hægt er að segja það klisjulaust). Hér er líka svo margt annað undir en sjúkdómur Ljósu, hér er íslensk baðstofumenning og flutningurinn úr hlýjum torfbæ yfir í heldur kaldara tréhús, samskipti manna og dýra sem og samskipti við álfa og aðra vætti. Þjóðtrúin átti svo sterk ítök í fólki (í skemmtilegri blöndu við guðsóttann) að slíkt virðist ekki síður raunverulegt og áþreifanlegt en bakstur og búverk. Álfatrúin er svo aftur ofin inn í sögu Ljósu því þegar fram líða stundir fer lesandinn að velta fyrir sér hvort sýnir Ljósu séu hluti af lifandi þjóðtrú eða birtingarmynd sjúkdóms hennar.

Kristín hefur lengst af verið þekktust fyrir barnabækur sínar enda sögur á borð við Franskbrauð með sultu, Fallin spýta og Engill í Vesturbænum löngu orðin sígild verk í bókahillum íslenskra barna. Lengi hafði þó blundað í henni að skrifa líka fyrir fullorðna en að hennar sögn þótti útgefendum það arfaslök hugmynd og drógu úr henni með slíkar fyrirætlanir - hún ætti nú bara að halda sig við barnabókmenntirnar. Í nýlegu viðtali segir Kristín að í dag myndi hún aldrei hlusta á svona vitleysu heldur gera eins og henni sjálfri sýndist en á sínum tíma dró þetta aðeins úr henni kraft og þor. Vatnaskil urðu hins vegar í skrifum hennar með bókinni Engill í Vesturbænum sem hún hlaut Norrænu barnabókaverðlaunin fyrir árið 2003 en þá bók segir Kristín í raun vera allt eins skrifaða fyrir fullorðna eins og börn. Þar leyfði hún sér að taka nýja stefnu í skrifunum og fylgja eigin sannfæringu. Það var svo skömmu síðar, árið 2004, sem fyrsta bók hennar fyrir fullorðna, Sólin sest að morgni, kom út og hafði hún þá gengið með hana tilbúna í kollinum í þó nokkur ár. Bókin hlaut góðar viðtökur og er nú uppseld og ófáanleg en sem betur fer er hægt að nálgast hana á bókasöfnum. Kristín fylgdi Sólin sest að morgni svo eftir með Á eigin vegum árið 2006 en sú bók m.a. var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.

Þegar ég loksins hafði drifið í að lesa Ljósu var ég auðvitað ekki í rónni fyrr en ég hafði komist yfir Á eigin vegum og ég varð svo sannarlega ekki fyrir vonbrigðum. Þetta er stutt bók, aðeins 136 bls. og kápan látlaus – lætur lítið yfir sér rétt eins og Sigþrúður, aðalsöguhetja hennar – en þar sannast hið forkveðna að ekki skildi maður dæma bók af kápunni því strax á fyrstu síðu opnast gluggi inn í líf merkilegrar og magnaðrar konu. Sigþrúður er ekkja á efri árum, býr í kjallara í Norðurmýrinni, heldur ketti og ber út póst. Hún á engan að og vinagarðurinn er heldur rýr í höfuðborginni enda er hún fædd og uppalin á landsbyggðinni. Hér ganga sum stef úr Ljósu aftur (eða fram – Á eigin vegum var jú skrifuð á undan) en unnið er úr þeim á annan máta. Hér er aftur komin kona sem bindur bagga sína ekki sömu hnútum og samferðamenn. Eins og Ljósa hefur Sigþrúður löngum verið örlítið utangarðs í samfélagi manna. Mein Ljósu var ósýnilegt framan af - innvortis - en það er undarlega sköpuð vinstri höndin á Sigþrúði sem gerir hana öðruvísi. Hér eins og áður er samfélag manna fordómafullt og skilningssljótt gagnvart þeim sem skera sig úr og grimmd manna og barna er mikil. En það er þó yfirleitt góðmennska hinna einstöku fremur en grimmd fjöldans sem hreyfir við hjarta manns. Kristín er líka fjarri því að draga upp einsleitar persónur og það er sjaldnast gefið frá upphafi hverjir munu reynast vel og hverjir bregðast. Lífið hefur ekki leikið við Sigþrúði en því fer fjarri að Kristín skrifi sögu hennar til þess eins að vekja með okkur samúð því þrátt fyrir allt er Sigþrúði hreint engin vorkunn. Þótt hún sé ein er hún langt frá því að vera einmana og ímyndunarafl, húmor og greind hefur hún svo sannarlega í ríkum mæli. Þó að Sigþrúður veki mann til umhugsunar um allt það líf, allar þær margslungnu sögur sem leynast jafnan bak við manneskjur sem við mætum á degi hverjum án þess að taka raunverulega eftir þeim, þá biður hún ekki um vorkunn. Sigþrúður þarf ekki á okkur að halda en við lesendurnir erum hins vegar forréttindadýr að fá að kynnast henni og fá innsýn í hugarheim hennar. Það er vel af sér vikið að draga upp mynd af konu sem samkvæmt almennum mælikvörðum samfélagsins hefur farið halloka – og gera hana ekki að fórnarlambi heldur þvert á móti að hógværum og lífsglöðum sigurvegara.

Það sem tengir Ljósu og Á eigin vegum við verk Kristínar fyrir yngri kynslóðirnar eru öðru fremur sérstaklega sannfærandi lýsingar á upplifun barnsins á umhverfi sínu og ótrúlega skýrar og lifandi myndir sem brugðið er upp fyrir lesandanum. En um leið er hér margt sem skilur að – djúpstæður harmur en ekki síður allt það ósagða sem liggur milli línanna og er svo þakklátt fyrir lesandann að sökkva sér í. Sólin sest að morgni og Á eigin vegum eru stuttar bækur – rétt um hundrað blaðsíður - og þótt Ljósa sé talsvert lengri er hún þó knöpp í stílnum á sama hátt. Kristín segir sjálf að hún vilji skrifa stuttar bækur – Ljósa hafi hins vegar verið svo stór saga að hún hafi neyðst til að hafa hana aðeins lengri. Kristín þarf enda merkilega fá orð til að draga upp sterkar myndir. Textinn er ljóðrænn í einfaldleika sínum og svo fallegur að hvað eftir annað neyddi ég mig til að hægja á lestrinum svo ég gæti notið hans betur – það var þó hægara sagt en gert því sagan var svo spennandi. Í einhverjum ritdóminum um Á eigin vegum sagði gagnrýnandi að um leið og hann hefði lokið lestrinum hefði hann fundið sig knúinn til að byrja aftur frá byrjun og ég er ekki frá því að það eigi við um Ljósu. Heimur bókanna er svo litríkur og magnaður að þrátt fyrir að þar búi vissulega sorg og harmur þá seiðir hann lesandann aftur til sín. Nú liggur leiðin svo bara á bókasafnið að taka Sólin sest að morgni.

(þessi pistill var fluttur í Víðsjá í júlí)

Tálkvendi og flagarar á braut lostans - púrítanismi og nautnahyggja í íslenskri framtíðarsögu

Bókin 2 tvöfaldir og 4 einfaldir kom út árið 1967 hjá bókaútgáfunni Tvisti á Akureyri. Höfundurinn kallaði sig Hreggvið Hlyn en það var eitt af dulnefnum Vigfúsar Björnssonar (1927-2010). Samkvæmt frétt í Morgunblaðinu var bókin hugsuð sem skemmtisaga, en það var markmið útgáfunnar að gefa út slíkar bækur og „reyna þar með að hleypa lífi í slíka sögugerð, sem Íslendingar hafa verið fremur fátækir af“ svo vitnað sé beint. En útgáfan hafði einnig annan tilgang sem var að afla fjár til sjónvarpskvikmyndagerðar, gera átti mynd eftir handriti ungrar íslenskrar menntakonu sem stundað hafði nám við kvikmyndagerðarskóla, sú unga kvikmyndagerðarkona mun hafa verið Ingibjörg Haraldsdóttir.

Í 2 tvöföldum og 4 einföldum segir frá starfsmönnum Verksfræðisamsteypunnar sem er heljarinnar verkfræðistofa sem virðist hafa yfirburðastöðu á sínu sviði. Sögusviðið er Reykjavík, líklega Reykjavík framtíðarinnar, en stórhýsi Verkfræðisamsteypunnar trónir eins og risastirni yfir borginni og ber af öðrum byggingum hennar, hún er glæsilegt tákn um auðævi, listrænt víðfeðmi og stórhug, eins og segir í bókinni, byggð úr stáli og gleri með bílastæði á efstu hæðinni í einhverskonar hvítum, bláum og gylltum hjálmi. Hjá Verkfræðisamsteypunni starfa 14 verkfræðingar sem allir eru afar færir á sínu sviði en söguhetjurnar í þessari bók eru samstarfsmennirnir Friðþjófur Arnarsson og Júlíus Salvatore Leví, en þegar hér er komið sögu vinna þeir að tillögu að miklu raforkuveri sem leggja á fram samhliða aðaltillögu samsteypunnar og því má segja að strax komi í ljós innri átök, en yfirverkfræðingnum Bárði Bárðarsyni Loftsal er nöp við þá félaga og tillögu þeirra sem hann grunar að muni skáka eigin verkum.

Þeir Friðþjófur og Júlíus eru miklir félagar en engu að síður afar ólíkir. Friðþjófi er lýst sem hávöxnum og afburðamyndarlegum og afskaplega færum verkfræðingi. Júlíus Salvatore Leví er hinsvegar nýbúi, fæddur á Ítalíu en hefur eftir mikil ferðalög ákveðið að setjast að á Íslandi. Hann er jöfnum höndum góður verkfræðingur og arkitekt og svo er hann einnig myndlistarmaður og tónlistarmaður, en eins og segir í bókinni þá er hann bersýnilega af ættum einhverra hinna miklu ítölsku snillinga endurreisnartímans. Þeir Friðsþjófur og Júlíus eiga það hinsvegar sameiginlegt að ganga auðveldlega í augun á kvenfólki og þegar þeir láta undan þeirri athygli vill hið annars púrítanska líf þeirra riðlast, en báðir eru þeir nokkuð á undan sinni samtíð hvað heilbriðgðisvenjur varðar; Friðþjófur gerir jógaæfingar til að auka orku og vinnuafköst og Júlíus harðneitar að borða hvíta kolvetnisfæðu sem hann kallar plastmat.

Rauði þráðurinn í bókinni er barátta þeirra félaga við Bárð yfirverkfræðing sem er frekar ómerkilegur í framgöngu og æði, hann er sjálfumglaður kjaftaskúmur sem lýgur og fremur skemmdarverk til þess að koma í veg fyrir það að tillaga félaganna að áðurnefndu raforkuveri hljóti brautargengi. Friðþjófur og Júlíus neita að sýna honum teikningar að tillögu sinni og hann gerir ýmislegt til þess að komast yfir þær. Leikar fara þó svo að hann verður að sprengja eigin skrifstofu í loft upp til þess að engin komist nokkru sinni að því að tillaga hans er hálfgert drasl. Það fer því svo að raforkuverið er byggt eftir teikningu félaganna sem þykir afspyrnu framsýn og hentug en síðari hluti bókarinnar gerist á vettvangi við byggingu raforkuversins einhversstaðar á landsbyggðinni. Söguþræði er þó ekki fylgt til hins ítrasta, hann er iðulega brotinn upp með frásögnum af kvennafari þeirra félaga en þær eru ófáar stúlkurnar sem falla fyrir öðrum hvorum þeirra, eða jafnvel báðum.

2 tvöfaldir og 4 einfaldir stendur ágætlega undir því að vera skemmtisaga. Bókin er greinilega skrifuð með karlkyns lesendur í huga og hefur í raun yfirbragð kvikmyndahandrits, Friðþjófur er einskonar James Bond, hann er bestur í öllu og heillar kvenfólkið, hann vinnur öll slagsmál, annaðhvort með afli eða klækjum, kemst iðulega í hann krappann en sigrar alltaf að lokum og endar með flottustu dömuna upp á arminn. Konan er Þuríður einkaritari sem ber af öðrum stúlkum hvað fríðleik og gáfur varðar. Að sumu leyti sver þessi skemmtisaga sig í ætt við þær bókmenntir á Íslandi sem þóttu einna ferskastar og merkilegastar á seinni hluta sjöunda áratugarins, til dæmis Svarta messu Jóhannesar Helga og Borgarlíf Ingimars Erlends, ekki síst þegar kemur að mótsagnakenndri sýn á konur og kynfrelsi. Það er allt morandi í tálkvendum í þessum sögum og tálkvendin vantar svo sannarlega ekki í bókina sem hér um ræðir.

Fyrsta ber að nefna Þuríði sem er langduglegasti ritari Verkfræðisamsteypunnar og allir karlmenn vilja hana en hún lítur lengi vel ekki við neinum, þó að það sé auðvitað ljóst að hún er hrifin af Friðþjófi. Þegar Friðþjófur hyggst láta til skarar skríða í vinnupartíi, vill ekki betur til en að erkióvinurinn Bárður yfirverkfræðingur laumar einhverri ólyfjan í glasið hans sem gerir það að verkum að Friðþjófur drekkur sig útúr en það er mjög á skjön við annars fullkomna persónugerðina. Bárður hefur nefnilega augastað á Þuríði og ákveður að láta til til skarar skríða þrátt fyrir að hún hafi nokkrum dögum áður lítilsvirt hann þegar hann tilkynnir henni að margar erlendar konur, ekki síst þýskar, hafi brostið í grát af hrifingu yfir innanklæðafegurð hans og það ber að taka fram að hér er ekki átt við fagurt innræti heldur er tilvísunin í mun bókstaflegri en svo. Þuríður reynist hinsvegar til í tuskið þegar til kemur en þá sýnir Bárður sitt rétta andlit og fær móðursýkiskast þegar hann stendur frammi fyrir nekt hennar og sannar með því að hann er ekki karlmennið sem hann þykist vera, hvað sem allri innaklæðafegurð líður. Friðþjófur og Þuríður ná hinsvegar saman að lokum en áður en að því kemur hefur hann komist í tæri við ýmsan vafasaman kvenmanninn. Sú magnaðasta er eflaust Hallgerður sem þjónar þeim félögum til borðs í matsal vinnubúða við raforkuverið. Konan sú er ekkert lamb að leika sér við eins og nafnið gefur til kynna. Stúlkan er svo sannarlega mikið háskakvendi og leikur sér að því að reyna við þá Friðþjóf og Júlíus til skiptis. Persónugerðin styður svo sannarlega undir hefðbundnar hugmyndir um konuna sem persónugervingu náttúrunnar og hún er einnig afar skáldleg á köflum. Leikur hennar að Friðþjófi og Júlíusi verður þeim síðarnefnda að falli. Undir lok sögunnar slást þeir félagar heiftarlega þegar upp kemst um marglyndi Hallgerðar og svo fer að Júlíus reynir að skjóta Friðþjóf en tekst það ekki sökum skorts á byssukúlum. Þessi uppákoma er upphafið á endalokum Júlíusar sem leggst í áfengisneyslu og vitleysu og fer svo að hann fyrirfer sér á fylleríi. Þar með er þetta alter ego hins fullkomna Friðþjófs horfið að eilífu en Friðþjófur hefur hinsvegar lært sína lexíu, hættir að drekka, verður framkvæmdastjóri Verkfræðisamsteypunnar og ríður inn í blóðrautt sólarlagið með Þuríði sér við hlið. Þuríður er nefnilega hæfilega siðprúð en jafnframt passlega villt og óútreiknanleg. Það eru svo sem engar fréttir að konur geti verið of vergjarnar og æstar, að minnsta kosti ekki ef litið er í bókmenntir frá umræddum tíma en það kemur einnig í ljós að stúlkur sem eru of siðprúðar og saklausar eru í raun ekki til. Friðþjófur hittir slíka stúlku eitt kvöldið þegar hann ákveður að fara í bíltúr upp í sveit. Þar hittir hann unga stúlku sem er að rýja fé, það skín í svitarakan líkamanna í gegnum rifurnar á efnislitlum klæðnaði hennar. Hann á rómantíska stund með þessari stúlku en færist þó undan því að draga hana á tálar þegar hann áttar sig á því að hún muni vera óspjölluð. Hann lýsir þessari kvöldstund sem draumi og síðar í sögunni birtist stúlkan honum í draumi þar sem hún tekur Júlíus að sér eftir dauða hans.

Í 2 tvöföldum og 4 einföldum endurspeglast ýmislegt sem hátt bar í skáldskap á ritunartímanum, sjöunda áratug síðustu aldar. Hér hefur verið minnst á tvíbent viðhorf til kvenna sem er þó sérstakt að því leyti að í þessari bók gætir ákveðins raunsæis. Í mörgum öðrum skáldsögum frá þessum tíma er það beinlínis takmark karlmanna sem feta þyrnum stráða braut lostans að ná sér að lokum í hreint og óspjallað náttúrubarn og gleyma vergjörnu kvensniftunum sem varða veginn að hreinleikanum. Þannig er skemmtisagan 2 tvöfaldir og 4 einfaldir eins og svo margar skáldsögur undarleg blanda af púrítanisma og nautnahyggju. Þar kemur ekki aðeins til áðurnefnt viðhorf til kvenna heldur einnig nokkuð ruglingslegt viðhorf til tíðarandans. Eðli málsins samkvæmt einkennist frásögnin öðrum þræði af aðdáun á öllu því sem nútímalegt getur talist, það birtist ekki síst í takmarkalítilli aðdáun á nýjungum í byggingalist og tækni, raforkuverið með allri sinni tækni og krafti er auðvitað táknmynd karlmennskunar. Engu að síður má einnig greina nokkuð íhaldsamt viðhorf til borgarmenningar, borgin er lastabæli hið mesta þar sem úrkynjaðar fígúrur, ekki síst listamenn eru í hróplegu ósamræmi við göfugt og sakleysislegt sveitafólkið.

Styttur hluti úr útvarpsþætti sem Þórdís og Þorgerður gerðu fyrir RÚV sumarið 2008. 

Bókabúðablæti: Króksfjarðarnes

Enn heldur hið sumarlega ferðaþema Druslubókadama áfram. Í þetta sinn ætla ég þó ekki að fjalla um bækur á gististöðum, heldur bókamarkað við þjóðveginn. Gæti átt heima í frábærar-bókabúðir-flokknum – þótt ég hefði átt að asnast til að taka mynd! Finn ekki einu sinni neina mynd af búðinni á Google þannig að ég skelli bara inn mynd af nesinu sjálfu, séð yfir Gilsfjörð.

Það var á ferðalagi um Dali um verslunarmannahelgina sem við komum við á kaffihúsinu í Króksfjarðarnesi í þeim tilgangi að fá kaffi og vöfflu. Auk kaffisölunnar er þar að finna hefðbundið handverk úr sveitinni, en það sem vakti meiri áhuga minn var bókahornið (ásamt svolitlu vídeóhorni). Mér skilst að þetta séu einkum bækur sem sveitungar hafa komið með úr skápum sínum.

Mjög gott úrval er af allrahanda ástarsögum, heilu seríunum jafnvel, sem geta verið skemmtilegar að skoða en ég myndi seint nota hillupláss undir heima hjá mér. Hins vegar er þarna líka að finna almennari deild og þar kennir ýmissa grasa; ævisögur, skáldsögur og fræðibækur af fjölbreyttu tagi. Og allt á þessu líka góða verði.
Ég fjárfesti í þessum þremur bókum, fyrir sléttar sexhundruð krónur:

Fjarri hlýju hjónasængur eftir Ingu Huld Hákonardóttur. Stórfín bók um kynlíf og ástarsambönd á jaðrinum í Íslandssögunni, sem ég hlakka til að lesa aftur, og gefa jafnvel einhverju heppnu afmælisbarni við tækifæri.

Að breyta fjalli eftir Stefán Jónsson. Þessi bók hefur fylgt mér frá því ég var krakki og foreldrar mínir lásu fyrir mig valda kafla af prakkarastrikum Stefáns í barnæsku. Ég skemmti mér ekki síður þegar ég las hana alla eftir að ég komst til vits og ára, þótt hitt sitji óneitanlega fastast í minninu: þegar krakkarnir tjörguðu gluggana í torfbænum og heimilisfólkið hélt að það væri eilíf nótt og fór ekki á fætur fyrr en kopparnir fylltust, þegar krakkarnir hengdu dauðan kött innan um hangikjötið í reykhúsinu, þegar krakkarnir byrgðu reykháfinn... Ég keypti þetta eintak sérstaklega til að gefa vini mínum, en við höfum stundum haft það sem leik að kynna hvort annað fyrir einhverju frábæru (ég fékk síðast Les Liasions Dangereuses, en við höfum einnig kynnt hvort annað fyrir t.d. Sundhöllinni og skógarberjasorbet úr Melabúðinni).

Ástir samlyndra hjóna eftir Guðberg Bergsson. Ég hoppaði hæð mína þegar ég rakst á þessa, enda nýbyrjuð að lesa hana en þori varla að fletta gamla kiljueintakinu hans pabba af því að það hangir saman á teipi. Þetta er harðspjalda og orkan fínt – þvílíkur happafundur!

Ég má til með að nefna aðra bók sem ég keypti ekki en ein af konunum í afgreiðslunni sýndi mér – eintak af Hjónalífi, sem kona úr sveitinni hafði komið með daginn áður og hafði strax vakið mikla athygli í bókahorninu.

Eru ekki örugglega allir að fara að skoða Ólafsdalsskóla í ágúst? Kíkið í bókahornið í Króksfjarðarnesi!

Bókasöfn á gististöðum, 5. þáttur

Druslubókadömur hafa sumar hverjar verið á faraldsfæti undanfarnar vikur og gist út um allar trissur. Upp úr þessum ferðalögum hefur sprottið sá stórskemmtilegi greinaflokkur Bókasöfn á gististöðum og bæti ég nú við þætti V.

Ótvíræður mælikvarði á gæði gististaðar er meðfylgjandi bókakostur. Ekkert er eins frústerandi og að koma þreyttur á náttstað og finna aðeins eitt ósnert nýjatestament í náttborðinu og ekki söguna meir. Hinsvegar verð ég alltaf himinlifandi ef ég finn bækur úr flokknum Aldnir hafa orðið og ég sef ekki vel nema a.m.k. eitt eintak af Uppgjör konu eftir Höllu Linker sé í herberginu. Svo er auðvitað alltaf hressandi að rifja upp Dalalíf.

Á dögunum gisti ég í notalegri íbúð í vesturbæ Reykjavíkur sem búin var hinu prýðilegasta bókasafni. Halla Linker var reyndar hvergi nærri en ég fann annað sem kætti mig ekki síður. Ég hef lengi haldið upp á Jakobínu Sigurðardóttur. Hrifningin sú byggðist einkum á skáldsögunni Dægurvísu sem varð á vegi mínum fyrir nærri tíu árum. Síðar náði ég mér í smásagnasafn eftir hana sem ég man ekki hvað hét en var stórskemmtilegt. Í hansahillu í vesturbænum fann ég svo skáldsöguna Í sama klefa (1981). Þar segir af kynnum tveggja kvenna, Salóme og sögumanni, sem deila klefa í skipi á leið til Reykjavíkur. Salóme segir sögumanni ævisögu sína. Bókin hefst á því að höfundur trúir lesandanum fyrir því að hún hafi ekki getað gleymt þessu ferðlagi og henni Salóme. Við förum þrjá áratugi aftur í tímann og fylgjumst með þeim í klefanum. Bókin er stutt, ekki mikið meira en 100 síður. Stíllinn fremur knappur og látlaus. Fátt er sagt berum orðum en margt gefið í skyn. Salóme er umkomulaus en sögumaður virðist vera óttalegur nagli sem kveikir sér í sígarettu og hlustar á sorglega söguna. En líklega eiga þær meira sameiginlegt en sögumaður vill láta uppi.

Jakobína er frábær höfundur eins og hlustendur Víðsjár hafa orðið vitni að undanfarnar vikur en þar hefur Helga Margrét Jóhannsdóttir lesið úr endurminningabók hennar Í barndómi.

Vonandi bíður mín önnur ólesin skáldsaga eftir Jakobínu á næsta næturstað.

P.S. Ég er líklega eina druslubókadaman sem vissi ekki að Jakobína og Fríða Á. voru systur.....

Barmmikil Bennet og helmassaður Darcy

Í hittifyrra gaf bandaríska bókaforlagið Marvel út myndabókaútgáfu af Hroka og hleypidómum eftir Jane Austen í nokkrum heftum. Nancy Butler stytti frumgerðina fyrir myndskreytingu, en hún hefur áður aðallega skrifað lífstykkjaástarsögur og ekki komið nærri myndabókaheiminum áður. Hugo Pertus, sem myndskreytir Hroka og hleypidóma, er einn af hústeiknurum Marvel en útgáfan er þekkt fyrir steríótýpískar súperhetjuteiknimyndasögur. Þetta leynir sér ekki í þrýstnu vaxtalagi Bennet-systra og vöðvamassa Darcy. Að óséðu lofa þessir höfundar eiginlega ekki góðu en það er eitthvað sem virkar alveg í þessari útgáfu og er skemmtilegt. Sagan er náttúrulega frábær af hálfu Austen, og Butler kemst ágætlega frá því að koma henni fyrir í þessum knappa miðli. Hún reynir að halda sig við texta Austen, persónusköpun hennar og hjarta sögunnar. Auðvitað vantar margt og sums staðar hefur þurft að semja upp á nýtt til að stytta frásögnina, en að mestu gengur þetta upp. Enda voru teiknimyndasögurnar rifnar út, jafnt af aðdáendum Jane Austen og ungum lesendum. Fór salan fram úr björtustu vonum Marvel og sat Hroki og hleypidómar í 13 vikur á New York Times Graphic Novel Bestseller list.

Marvel-útgáfan var því komin á Austen-bragðið og í fyrra birtust fimm blöð af Sense and Sensibility (sem ég get ekki munað hvað er kölluð í íslenskri þýðingu og Gegnir er lokaður) og er sami höfundur Nancy Butler aftur að verki. Það eru mjög ólíkir teiknarar sem myndskreyta sögurnar og hafa þær því ólíkt yfirbragð. Sonny Liew var fenginn til að myndskreyta Sense and Sensibility og fer mjúkum höndum um söguna. Hann er margverðlaunaður myndskreytir sem hefur meðal annars fengið Eisner-verðlaunin. Myndirnar eru fínlegar en ekki of sætar, vinna vel með frásögninni og ná að lyfta því mikla textamagni sem er á síðunum. Sense og Sensibility hefur aldrei verið nein uppáhaldsbók hjá mér (Persuasion er mín bók), kannski út af öllum þessum feiknalöngu útskýringum á því hvað gerðist og af hverju sem Austen treður út um alla frásögnina. Í þessari útgáfu sleppur maður undan þeim að mestu og lesendanum er bara leyft að daga sínar ályktanir óstuddur. Nú verð ég kannski skömmuð en mér finnst það til bóta.


Butler virðist hafa fundið sig hjá Marvel því nú í júlí kom fyrsta heftið af Emmu út og er ekkert lát á vinsældunum Austen-teiknimyndasagnanna. Ef þú ert ekki vön að lesa teiknimyndasögur þá eru þessar útgáfur á Austen ágætis leið til að kynnast þeim.

Helga Ferdinands

Vilja karlmenn helst lesa um morð og stríð?

Fyrir nokkrum dögum kannaði Erna kynjahlutföllin á vinasíðu Druslubóka og doðranta á facebook. Þá kom í ljós að 80% „vinanna“ eru konur. Það er spurning hvernig á að túlka kynjaslagsíðuna en vinirnir koma væntanlega flestir úr röðum okkar facebook-vina, við sem skrifum erum allar kvenkyns og kannski skrifum við frekar um bækur sem höfða til kvenna. Nema karlmenn almennt hafi hreinlega lítinn áhuga á bókmenntum eða að þeir nenni ekki að lesa það sem konur skrifa um bækur, hvað veit ég?

Í vefútgáfu Dagens nyheter er grein þar sem komið er inn á hvaða bækur höfði helst til karlmanna. Þar er fullyrt að karlmenn vilji helst lesa um glæpi, stríð og karla á framabraut. En í greininni kemur líka fram að karlmenn hafi miklu minni áhuga á bókmenntum en konur. Næstum fjórðungur sænskra karlmanna les aldrei bók og aðeins 28% þeirra líta í bók vikulega. Samkvæmt greininni eru sænsk forlög mjög meðvituð um bóklestraráhugaleysi karlmanna og þar af leiðandi leggja þau sig auðvitað frekar eftir að gefa út bækur sem eiga að höfða til kvenna. Undantekningar eru auðvitað á þessu, forlagið Ordfront er með einskonar karlaátak í gangi og ætlar í haust að gefa út bækur sem gert er ráð fyrir að karlmenn langi að lesa, bækurnar fjalla m.a. um fjöldamorðingjann Thomas Qvick, hermenn í Afghanistan og um karlakórinn Adonis. Fleiri sænsk forlög verða með titla sem eiga að lokka karlmenn að lestri, Norstedt gefur út bók um hryðjuverkaárásirnar 11. septeber 2001 og á sænskum bensínstöðvum (þar sem karlmenn kaupa gjarna bækur – ef þeir kaupa þær) leggja útgefendur sig eftir að hafa glæpasögur með karlmönnum í aðalhlutverki, bækur um mafíósa og bækur með sagnfræðilegu ívafi. Hér er krækja á greinina ef einhver vill forvitnast meira um þetta.

Ég hef oft heyrt fullyrt að íslenskar konur kaupi fleiri bækur og lesi miklu fleiri bækur en karlmenn (og trúi því svosem alveg) en mig blóðlangar að gera alvöru könnun á lestraráhuga og lestrarvenjum Íslendinga haustið 2011 og býð mig hér með fram ef einhver vill borga mér hóflega þóknun fyrir.

Bókasöfn á gististöðum, 4. þáttur

Í augnablikinu er ég stödd í Danmörku. Nánar tiltekið í sumarhúsi í Slagelse við vesturströnd Sjálands. Ég er búin að hlakka til þessarar ferðar í allt sumar og alveg sérstaklega til þess að geta nú skrifað einn þátt í hina merku og epísku pistlaröð „Bókasöfn á gististöðum“. Þið getið því rétt ímyndað ykkur skelfinguna sem greip um sig þegar ég hafði tekið einn rúnt um þetta annars vel búna sumarhús og sá mér til skelfingar ekki eina einustu bók. Önnur yfirferð leiddi þó í ljós að í raun eru alls sex bækur í húsinu. Fyrstar ber að telja fjórar matreiðslubækur frá versluninni Netto: Grill under åben himmel, Kaffe & kage, Mit køkken og Sundt og lækkert. Að auki eru hér tvær barnabækur, Laura, Leo og sørøverne og Hunden der ville være kat. Ég er bara búin að lesa þá um hundinn og verð að segja að hún var ekki alveg nógu góð. (Til dæmis kemur glögglega í ljós við lestur bókarinnar að hundurinn vill alls ekki vera köttur eins og titillinn gefur til kynna heldur neyða kettirnir hann til að haga sér eins og þeir. Það mætti auðvitað leggja stórkostlega út af þessu og tengja við réttindabaráttu hvers kyns minnihlutahópa en ég leyfi mér að hoppa yfir þá greiningu.)

Guðsblessunarlega tók ég með mér mitt eigið lesefni. Í farteskinu eru þrjár bækur. Í fyrsta lagi er það fjórða bók sænska glæpasagnadúósins Roslund og Hellström, Flickan under gatan. Roslund og Hellström hafa skrifað fimm bækur um lögreglumanninn Ewert Grens og ég er búin að lesa bækur eitt til þrjú og svo þá fimmtu í þessari bókaröð. Nú er ég sirka hálfnuð með þá fjórðu og finn sterklega á mér að úr verði bloggpistill í náinni framtíð.

Nú svo er ég með bókina One day sem Þórdís bloggaði um hér. Ég varð svo inspíreruð af hennar orðum að ég kom við í ensku bókabúðinni í Uppsölum á leið úr landi og kippti með mér eintaki á frummálinu. (Enska bókabúðin er annars klárlega efni í bloggpistil í röðinni um skemmtilegar bókabúðir!)

Þriðja bókin sem ég er með var líka keypt í ensku bókabúðinni og heitir The Birth of Love eftir Joanna Kavenna. Ég greip hana í einhverju bríaríi af borði fyrir nýlegar verðlaunabækur sem stóð við kassann í búðinni og renndi yfir káputextann meðan ég beið eftir að röðin kæmi að mér. Þar kemur fram að frásögnin flakki milli þriggja sögusviða, vitleysingahælis í Vín á 19. öld, samtíma London og óhugnalegrar framtíðarsýnar. Allar sögurnar tengjast fæðingum á einhvern hátt og það voru einmitt orð einhvers gagnrýnanda sem vitnað var til aftan á kápunni um þetta sem kveiktu í mér. Hann segir (og ég leyfi mér bara að hafa þau óþýdd þar sem stórfjölskyldan stendur öll fullklædd á dyraþrepinu og bíður eftir mér): „Literature is full of death and sex, but the third part of the elemental trilogy that defines our lives – birth- is relatively absent. Joanna Kavenna’s novel changes all that.“ Þótt ég hafi keypt bókina verð ég að játa að ég er ekki alveg sannfærð. Einhvern veginn óttast ég dálítið að þetta sé aðallega bók fyrir svona kellingar sem hafa unun af að velta sér upp úr fæðingasögum og hefja móðurhlutverkið upp til skýjanna (ég tilheyri þeim hópi reyndar örugglega sjálf þannig að ég hef væntanlega ekkert að óttast!). En mig langar eitthvað svo ótrúlega til að þetta takist, að það sé til góð skáldsaga sem fjallar um hið magnaða fyrirbæri fæðingar á vitrænan hátt, þannig að ég gef þessu séns. Bloggpistill fylgir!

Káputextaklúður

Um daginn las ég káputextann á nýþýddri norskri glæpasögu eftir Anne Holt: Það sem aldrei gerist. Að því búnu las ég bókina. Ég velti fyrir mér drjúga stund hvenær lögreglumaðurinn Adam sem nefndur var á kápunni myndi dúkka upp en samkvæmt káputextanum hétu aðalpersónurnar Adam Stubø og Johanne Vik.

Hver blaðsíðan af annarri leið án þess að nokkuð bólaði á þessum Adam. Aftur á móti kom við sögu maður sem hét Yngvar Stubø og kona sem hét Inger Johanne Vik og var alltaf kölluð báðum nöfnunum: Inger Johanne.

Það þurfti ekki ítarlega rannsóknarvinnu til að uppgötva að nöfnin í meginmáli bókarinnar eru þau sömu og í norska frumtextanum, Yngvar og Inger Johanne, en í enskri þýðingu hefur þeim verið breytt eins og sjá má í kynningartexta um bandaríska útgáfu bókarinnar. Því virðist nærtækt að draga þá ályktun að káputextinn á íslensku útgáfunni hafi verið skrifaður eftir enskum kynningartexta og að enginn sem var handgenginn norsku bókinni eða íslensku þýðingunni hafi lagt blessun sína yfir káputextann fyrir prentun.

Það er bókaútgáfan Salka sem ber ábyrgð á þessu fúski.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - -

P.S.
Ég sá í bókabúð í gær að Adam/Yngvar-ruglingurinn hefur verið lagfærður fyrir aðra prentun en auðvitað hefði þetta aldrei átt að gerast til að byrja með. Og Inger Johanne heitir ennþá bara öðru nafninu á kápunni. Á vefsíðu útgefandans stendur meira að segja (að kvöldi 13. ágúst) Johanna eins og í bandarísku útgáfunni en ekki Johanne en ég hef 2. útg. bókarinnar ekki við hendina og man ekki hvort sama máli gegndi þar. Á kápunni á 1. útg. hét hún þrátt fyrir allt Johanne.

P.P.S.
Hvernig var annars bókin sjálf? Svosem alveg í lagi. Ég hef ekkert verið sérlega hrifin af þeim bókum sem ég hef lesið eftir Anne Holt en þessi var ekkert leiðinleg. Hún hefði aftur á móti getað verið betri, t.d. rann einn meginþráðurinn dálítið út í sandinn og ýmsir möguleikar voru vannýttir, t.d. var þarna efni í ágætis ívaf af sækóþriller sem hefði aukið spennuna töluvert ef unnið hefði verið betur úr því.

Bókabúðablæti

Síðasta sumar blogguðu Þórdís og Kristín Svava um góðar og fallegar bókabúðir hér og hér. Mér finnst mjög mikilvægt að druslubókadömur haldi áfram að koma bestu bókabúðum veraldar á framfæri hér á síðunni, vegna þess að bókabúðir gera mig hamingjusama. Í alvöru, þegar mér finnst heimurinn ósanngjarn og illur hjálpar alltaf að fara í góða bókabúð, því þá man maður hvað það er líka margt gott til í heiminum. Og hvað maður á margt gott í vændum.

Kristín Svava er þegar búin að skrifa um bestu bókabúð Berlínar, St. George's Bookshop. Ég myndi vilja benda fólki á tvær aðrar bókabúðir með bókum á ensku, annars vegar þýskt útibú tékknesku bókabúðarinnar Shakespeare & Sons á Raumerstraße 36:


Þar eru alls konar bækur í boði, bæði notaðar og nýjar. Úrvalið er ekkert rosalegt (a.m.k. miðað við St. George's), en búðin opnaði samt bara í maí - kannski er von á meiru. Hingað er vel þess virði að kíkja ef maður á leið hjá, það eru líka notalegir stólar í boði fyrir þá sem vilja hanga og lesa svolítið. Hins vegar vil ég mæla með Dialogue Books á Schönleinstraße 31:


Búðin er pínulítil, en mér finnst alveg ótrúlegt hvað það er mikið til af góðum og áhugaverðum bókum í þessu litla rými. Megnið af þeim eru skáldsögur á ensku eftir enskumælandi höfunda. Starfsfólkið getur pantað bækur fyrir mann ef maður vill.

Besti staðurinn sem ég hef fundið í Berlín þetta sumarið er bókabúðin, kaffihúsið og vídjóleigan Roderich á Glogauer Straße 19 í Kreuzberg.


Þar er gott að slappa af og vinna, bæði einn og með fólki. Viðskiptavinirnir eru yfirleitt með tölvu eða bók, oft augljóslega háskólanemar að vinna hópverkefni. Starfsfólkið verður ekkert fúlt þótt maður sitji í nokkra klukkutíma, noti netið þeirra og lesi bækurnar þeirra, en kaupi bara einn kaffibolla. Það verður hins vegar fúlt ef maður tekur koverið af bíómynd úr hillunni þegar maður ætlar að leigja mynd - maður á bara að skrifa niður númerið sem er á hliðinni á myndinni og ganga rólegur að afgreiðsluborðinu og biðja um myndina sem um ræðir. Þetta dregur úr hættu á því að mynd verði síðan sett á vitlausan stað. Ordnung muss sein.



Áherslan hér er mest á kvikmyndir, ég hef aldrei séð jafnmikið úrval á þeim og akkúrat hérna (þeir raða þeim upp í flokka eins og t.d. „amerískar rökkurmyndir fjórða til sjötta áratugarins“, „homma/lesbíumyndir“ og „asískir kvikmyndahöfundar“). En samt eru sjö bókahillur og þrjú borð með bókum sem bæði má lesa á staðnum og kaupa. Bækurnar eru ekki allar á ensku, heldur líka t.d. á þýsku og spænsku, og þótt úrvalið sé ekkert svakalegt er stemmingin æðisleg. Ef það væri svona staður á Íslandi væri ég alltaf þar.

Gjafabækur

Bækur eru sígildar gjafir, ekki bara um jólin, gott ef það eru ekki deildir í sumum bókabúðum þar sem sérstakar gjafabækur eru í hillunum Ég gef vinum mínum oft bækur. Ósjaldan læt ég bækur sem ég er búin að lesa, og langar til að aðrir lesi, ganga áfram til vina minna og stundum kaupi ég auðvitað nýjar eða nýlegar bækur og gef af ýmsum tilefnum. Mér finnst líka gaman að gefa allskonar undarleg og sjaldséð rit sem ég finn einhversstaðar í kössum á flóamörkuðum, Hjónalíf eftir Pétur Sigurðsson kaupi ég t.d. ef ég rekst á og gef í tækifærisgjafir. Af öðrum bókum sem ég kaupi þegar ég finn þær og gef vinum mínum má nefna 90 sýni úr minni mínu eftir Halldóru Thoroddsen, Dægradvöl eftir Benedikt Gröndal og Vasabók eftir Pétur Gunnarsson, og mér fyndist auðvitað óskandi að hægt væri að ganga að þessum bókum í búðum.

Um daginn keypti ég þrjú eintök af Ripples from Iceland eftir Amalíu Líndal. Eitt eintak ætla ég að eiga sjálf, eitt er ég búin að gefa Parísardömunni og því þriðja pakka ég örugglega inn einhverntíma eða sendi það einhverjum sem mig langar til að lesi um áhugaverða lífsreynslu bandarískrar konu sem flutti til Íslands árið 1949 og bjó hér í rúm tuttugu ár. Gefa lesendur Druslubóka og doðranta vinum sínum helst einhverjar sérstakar bækur umfram aðrar?

Loftslagsbreytingar í skáldskap

Margaret Atwood

Á bókasíðu The Guardian er frétt um að út komi fljótlega smásagnasafnið I'm With the Bears, með sögum eftir nokkra þekkta höfunda. Þema allra sagnanna er áhrif loftslagsbreytinga. Starfsmaður forlagsins Verso, sem gefur bókina út, fékk hugmyndina frá Ian McEwan sem skrifaði bókina Solar, sem er kómísk skáldsaga sem fjallar einmitt um hið ófyndna efni loftslagsbreytingar. Ian McEwan fékk hins vegar hugmyndina að Solar þegar hann var staddur á umhverfisráðstefnu á Svalbarða árið 2005. McEwan er mikill áhugamaður um umhverfismál og tekur virkan þátt í fjölbreyttri umhverfisbaráttu og einnig í velgjörðarverkefnum sem eiga að stuðla að betra umhverfi, m.a. í Afríku. Hann gagnrýndi harðlega stóru umhverfisráðstefnuna, Climate Change, sem haldin var í Kaupmannahöfn 2009 (á hana mættu 1600 vísindamenn frá 80 löndum) og sagði hana algjöran skrípaleik sem engu myndi skila af viti.

Sögurnar í I'm With the Bears gerast á ýmsum tímum og eiga að gefa mynd af lífinu eftir að olíubirgðir heimsins eru þrotnar. Meðal höfunda eru Margaret Atwood, David Mitchell og TC Boyle.

Ástæðan fyrir því að ég elska YA-bækur

Ég er núna stödd í leiguíbúð í Frakklandi, og planið var að skrifa færslu um bókasafnið hér. Það er veglegt og yrði ef til vill efni í framhaldsfærslu eitt og sér, en þarsem ferðafélagarnir eru með allar myndavélar sem með eru í för einhversstaðar uppi í fjalli þá verð ég að fá að gera bókasafninu skil seinna.

Í staðinn ætla ég að skrifa um bækur (eða gerð af bókum?) sem ég er mjög hrifin af. Ég hef ekki fundið neina almennilega þýðingu á íslensku, en á ensku eru þær kallaðar YA-bækur (Young Adult), en mér finnst eiginlega ekki hægt að kalla þær unglingabækur. Þær eru held ég hugsaðar fyrir börn á aldrinum 11-18 ára, en hafa á undanförnum árum notið sívaxandi vinsælda meðal fullorðinna líka. (Prófiði bara að gúggla svolítið, það eru til fullt af fullorðinssíðum sem fjalla eingöngu um YA-bækur og einhverra hluta vegna virðast það nær eingöngu vera kvenkyns bókasafnsfræðingar sem halda þeim úti.)

Ég er, einsog áður sagði, afar hrifin af YA-bókum. Ég held það sé vegna þess að höfundar þeirra gera ekki miklar kröfur til þolinmæði lesanda og þessvegna kötta þeir yfirleitt krappið og koma sér beint að efninu. En í þeim bestu er samt ekki gefinn neinn afsláttur af umfjöllunarefnum og efnistökum. Þannig er hægt að fá flóknar og margbrotnar bækur sem takast á við heimspekilegar, tilvistarlegar og pólitískar spurningar sem eru samt skemmtilegar, læsilegar og spennandi og alveg fullkomlega lausar við langar og leiðinlegar málalengingar einsog má oft finna í fullorðinsbókum.

Meðal eftirminnilegustu bóka sem ég las á síðasta ári voru til að mynda YA-bækurnar í The Hunger Games trílógíunni eftir Suzanne Collins. Það er dystópísk saga um unglingsstúlkuna Katniss. Hún elst upp í alræðisríki og þarf að berjast við önnur börn í leikum sem er sjónvarpað um allt ríkið. Nema, baráttan er bókstaflega upp á líf og dauða, því börnin fá vopn í hendur og eiga að drepa hvert annað og það barn sem eitt lifir eftir stendur uppi sem sigurvegari. Sagan er í raun spennusaga sem er erfitt að leggja frá sér (ég og kærastinn lásum þær allar í rykk), en það þarf ekki að krafsa lengi í yfirborðið til að koma niður á þræði sem lesa má sem ádeilu á raunveruleikasjónvarp, kúgun, einræði, stríð, kapítalisma, efnishyggju og nýlendustefnu hvíta mannsins, svo fátt eitt sé nefnt. Og því meira sem maður pælir í sögunni, því betur áttar maður sig á því að það má lesa hana og túlka á ótalmarga vegu, sem er að ég tel það sem skilur á milli einærra bóka og klassískra.

Hunger Games trílógían væri sannarlega efni í viðamikla færslu, en ég læt mér nægja að mæla eindregið með henni til allra sem þetta lesa. Og ég bið ykkur vinsamlegast um að horfa ekki bara á Hollywood-myndina sem kemur út á næsta ári og láta þar við sitja heldur lesa bækurnar.

Og svo mæli ég líka með því að fólk lesi líka þessa grein og láti sannfærast um að tjékka á nokkrum vel völdum YA-bókum. (Hún er að sjálfsögðu eftir kvenkyns bókasafnsfræðing)

Ég er að lesa eina núna sem heitir The Book Thief og er eftir Markus Zusak. Þar er dauðinn sjálfur sögumaður og hann segir sögu stúlku sem elst upp í Þýskalandi á tímum nasismans. Það hljómar morbid, ég veit, en bókin er í senn skemmtileg, fræðandi, fyndin og sorgleg - enda frábærlega skrifuð.

Þið fáið kannski að vita meira um hana hér síðar.

„For sorrow there is no remedy“

Hér er fín grein eftir Julian Barnes (sem m.a. skrifaði Flaubert's Parrot) um sorgina sem ástand og ferli. Útgangspunkturinn er tvær minningabækur skáldkvenna, þeirra Joyce Carol Oates og Joan Didion (sjá fyrri druslubókablogg um JCO hér, hér og hér). Báðar urðu ekkjur skyndilega eftir áratugi í hjónabandi og skrifuðu í framhaldinu bækur, sem báðar takmarkast við fyrsta árið í ekkjudómi - lýsa snarbreyttum hring í annars gamalgróinni hringrás. Bók Oates heitir einfaldlega A Widow's Story: A Memoir en bók Didion ber hinn lýsandi titil The Year of Magical Thinking. Ég hef hvoruga bókina lesið sjálf og ætla svosem ekki að tíunda efni greinar Barnes hér, mæli frekar með að þið lesið hana. Í stuttu máli ber hann saman hjónaböndin tvö eins og þau birtast í skrifum kvennanna og dregur önnur sambærileg verk inní það samhengi, en greinin inniheldur ekki síst hans eigin hugleiðingar um sorg. Hérna fannst mér t.d. vel að orði komist:

In some ways, autobiographical accounts of grief are unfalsifiable, and therefore unreviewable by any normal criteria. The book is repetitive? So is grief. The book is obsessive? So is grief. The book is at times incoherent? So is grief. [...] This is how it feels, and what is grief at times but a car crash of cliché?

Gamlar gersemar um drengi

Svava ömmusystir mín rak fornbókaverslun við Hverfisgötuna en henni hafði hún tekið við af tengdaföður sínum. Þegar ég var barn heimsótti ég hana stundum þangað og þá átti hún það til að gauka að mér einhverri barnabókinni. Þannig eignaðist ég ýmsar gamlar og forvitnilegar bækur og tvær þeirra hélt ég sérstaklega upp á og las aftur og aftur.

4. útg. 1958

Önnur þeirra er Við Álftavatn. Barnasögur með myndum eftir Ólaf Jóhann Sigurðsson. Þessa dagana erum við sex ára dóttir mín að lesa hana saman á kvöldin og hún er ekkert síður spennt fyrir henni en ég var á hennar aldri. Bókin kom fyrst út 1934, þegar Ólafur var 15 eða 16 ára gamall, en eintakið sem ég á er hins vegar af fjórðu útgáfu frá 1958 og er Bókaútgáfan Drengir útgefandinn. Þessi bók er safn af stuttum frásögnum Ólafs Jóhanns frá æskustöðvunum í Grafningnum, aðallega af börnum og dýrum. Hann segir frá eigin ævintýrum og uppátækjum og afreksverkum annarra og svo eru þarna stuttar smásögur, eða eiginlega örsögur, af dýrum. Bókin er einstaklega vel skrifuð ef litið er til aldurs höfundar, hún er á fallegu og skýru máli og hann segir frá af hógværð; hann stærir sig ekki af einu eða neinu, játar á sig óþekkt og mistök og einskorðar hólið við frásagnir af öðrum en sjálfum sér.

Einhverjum gætu þótt sumar af þessum sögur væmnar og kannski eru þær það…svolítið. Börnin sem sagt er frá eru yfirleitt þæg og góð, nema þegar Ólafur óhlýðnast foreldrum sínum eða freistast til að stríða vinum sínum og iðrast svo óhjákvæmilega síðar. Hann er gráti nær yfir vonsku mannsins þegar veiðimaður skýtur grágæsir og hann bjargar lóu úr hvofti kattar. En það er samt eitthvað einlægt og satt við þessar frásagnir svo að líklega er ekki rétt að kalla þann tilfinningasætleika sem þarna birtist væmni. Þessar frásagnir gefa skemmtilega mynd af lífi íslensks sveitadrengs á þriðja og fjórða áratug tuttugustu aldar. Hann fer á skauta, tínir ber og selur, æfir sig að synda í bæjarlæknum, sinnir bústörfum og finnur upp á ýmsu með félögum sínum. Að minnsta kosti lifði ég mig djúpt inn í þessar frásagnir sem barn og dóttir mín virðist gera það líka.

Í Við Álftavatn eru margir af köflunum myndskreyttir en ekki kemur fram eftir hvern teikningarnar eru og þrátt fyrir að hafa eitthvað reynt að svipast um eftir upplýsingum um það hefur mér ekki orðið ágengt. Það væri fróðlegt að vita hvort þær eru eftir höfundinn sjálfan eða einhvern annan og ef einhver lesandinn lumar á vitneskju um það væri hún vel þegin.

Úr japönsku teiknimyndaseríunni
Ie naki ko Rémi

Hin bókin frá Svövu frænku sem ég ætla að segja frá hér er líklega sú bók sem ég hef lesið einna oftast því hún var í miklu uppáhaldi hjá mér. Kápan á henni var orðin lúin þegar ég fékk hana og nú er hún við það að detta í sundur. Þetta er Litli flakkarinn (fr. Sans famille) eftir Hector Malot (1830-1907) sem Ísafoldarprentsmiðja gaf út 1948. Ekki kemur fram hver þýðandinn er en samkvæmt upplýsingum í Gegni er þetta 2. útgáfa og ný þýðing. Áður hafði bókin komið út 1942 undir heitinu Flökkusveinninn, í þýðingu Hannesar J. Magnússonar.

Lúna eintakið mitt

Sans famille kom upphaflega út 1878. Hún fjallar um munaðarlausa drenginn Remi sem ferðast um með farandhljómlistarmanninum Vitalis, hundunum hans og apanum. Auk þess að sjá sér þannig farborða með söng og hljóðfæraslætti leitar Remi að foreldrum sínum því uppruni hans er dularfullur. Fósturfaðir hans, sem seldi hann síðar til Vitalis, hafði fundið hann sem kornabarn í ríkmannlegum reifum. Remi, Vitalis, apinn og hundarnir lenda í alls konar ævintýrum á ferðum sínum, erfiðleikum, veikindum, sulti og seyru og eru beittir rangindum. En þrátt fyrir að upplifa ýmsa sorg kynnist Remi mörgu góðu fólki og allt endar þetta vel; Remi finnur móður sína og bróður (sem auðvitað eru moldrík og taka honum fagnandi), losnar við vonda fósturföðurinn en heldur fósturmóðurinni góðu og vex svo upp og giftist æskuástinni. Og lamaði drengurinn í bókinni fær máttinn í fæturna og stendur upp heill. 

Nokkrar kvikmyndir hafa verið gerðar eftir Sans famille, þar á meðal japanska teiknimyndin Chibikko Rémi to meiken Capi (Rémi litli og hundurinn Capi), og japönsk teiknimyndasería, Ie naki ko Rémi (Heimilislausa barnið Rémi).

Af því að eintakið mitt af Litla flakkaranum er merkt fyrri eiganda varð ég auðvitað forvitin og fór að leita að upplýsingum um hann. Það kom svo sem ekkert stórkostlega merkilegt í ljós. Maðurinn er fæddur 1940 og félagi í Rótarý.

Hér má heyra söguna lesna á frummálinu.

Hvað get ég sagt? Alice Munro er frábær!

Kanadíski rithöfundurinn Alice Munro hefur lengi verið í uppáhaldi hjá mér og á ég einar 11 bækur eftir hana – held að mögulega séu það bara Enid Blyton, Astrid Lindgren og Margit Sandemo sem toppa hana í magni í bókaskápnum (en ekki að gæðum).

Munro er fædd í Ontario 10. júlí 1931 og varð því áttræð á dögunum. Hún hefur hlotið margvíslegar viðurkenningar fyrir skrif sín og árið 2009 hlaut hún Man Booker verðlaunin fyrir ævistarfið og við Nóbelsverðlaunin hefur hún hefur verið orðuð síðustu 30 árin eða svo.

Munro er oft talin til bókmenntagreinar sem hefur verið nefnd Southern Ontario Gothic þar sem áhersla er lögð á ákveðna tegund félagslegs raunsæis. Margar sögur Munro lýsa erfiðleikum, fátækt, óblíðri náttúru og á stundum frumstæðum lífsskilyrðum í dreifbýli Kanada um miðbik 20. aldar en slík „vandamál“ virðast þó ekki vera það sem mestu máli skiptir hjá Munro, þau eru ekki í sjálfu sér til umfjöllunar þó þau varpi vissulega ljósi á persónur og þróun þeirra. Hér er kastljósið frekar á annars konar baráttu – baráttu fyrir að finna eigin rödd í umhverfi sem ekki endilega styður slíkar aðfarir.

Gotneska stefna suðurríkja Bandaríkjanna lýsir oft mögnuðum (jafnvel yfirnáttúrulegum) atburðum en ólíkt forvera sínum, gotnesku skáldsögunni, er tilgangurinn ekki að framkalla hrylling eða spennu heldur að kryfja og varpa ljósi á samfélag og menningu suðursins. Southern Ontario gotneskan er náskyld þeirri bandarísku og í báðum tilvikum ræður bælingin ríkjum - undir sléttu yfirbragði kalvínisma skosku öldungakirkjunnar (e. presbytarian church) blómstra hræsni, kynþáttafordómar og kynjamisrétti sem reynst hefur Munro drjúgur efniviður. Munro, ásamt öðrum kanadískum höfundum á borð við Margaret Atwood og Robertson Davies, hefur löngum talist til þessarar stefnu.

Munro skrifar fyrst og fremst smásögur og þykir meistari þeirra. Hver saga er þó svo þétt og efnismikil að í hugsun sprengja þær oftar en ekki af sér bönd smásögunnar og verða í minningunni eins og skáldsögur. Smásögur hafa löngum átt undir högg að sækja í samanburði við skáldsöguna og oft var sagt um Munro að úr því henni gengi svona vel með smásögurnar væri undarlegt að hún reyndi sig ekki við skáldsagnaformið – rétt eins og smásagan væri einhvers konar æfing fyrir alvöru lífsins, skáldsöguna. Í nýjustu bók sinni, Too Much Happiness, frá árinu 2009, gerir Munro grín að þessari endalausu (og kannski fremur tilgangslausu) umræðu þegar hún lætur eina persónu sína verða fyrir vonbrigðum þegar bók reynist vera smásagnasafn – viðkomandi finnst það rýra gildi verksins og gera höfundinn að einhverjum sem eins og hangi úti við hlið helgidóms Bókmenntanna – ólíkt skáldsagnahöfundum sem sitja þar öruggir fyrir innan. Gagnrýnendur og fræðimenn eru raunar ekki á einu máli um hvort flokka eigi skáldskap Munro sem smásögur þar sem svo gríðarlega miklar sögur þykja rúmast á fáum blaðsíðum. Rithöfundurinn Alex Keegan sem skrifað hefur um verk Munro afgreiðir þó þessar vangaveltur með orðunu: Who cares? Eða hverjum er ekki sama? Skáldskapur hennar er magnaður hvernig svo sem hann er flokkaður.

Því er hins vegar ekki að neita að skrif Munro eru ótrúlega þétt og hún er t.d. snillingur í að draga upp gríðar sterkar og sannfærandi persónur í einni setningu. Persónur sem maður þykist vera búinn að átta sig á og negla niður breyta skyndilega þvert á hugmyndir manns eða segja skyndilega eitthvað sem snýr öllu á hvolf – allt þó fullkomlega sannfærandi og áreynslulaust. Hér eru engar einfaldar og þægilegar svart/hvítar persónur. Söguröddin, sem er yfirleitt mjög sterk í verkum Munro, er oft grimm í lýsingum sínum en dæmir aldrei – þetta gerir það að verkum að löngu eftir að lestri lýkur er maður enn að reyna að gera upp við sig hvort manni líki við þessa eða hina persónu.

Munro segist iðulega nota eigið líf sem uppsprettu og yfirleitt „búi“ hún ekki til persónur heldur séu þær byggðar á raunverulegum fyrirmyndum og Alex Keegan telur að þó að ekkert verk Munro sé algjörlega sjálfsævisögulegt megi hins vegar færa rök fyrir því að allt höfundarverk hennar sé ein stór ævisaga því alltaf sé hún að skrifa út frá sér og í kringum sitt líf. Árið 2006 gekk Munro þó skrefi lengra í sjálfsævisögulega átt með smásagnasafninu The View from Castle Rock en þar má finna smásögur byggðar á raunverulegum atburðum sem rekja ættarsögu Munro frá 1818 og til lífs hennar sjálfrar í dag þótt hún taki fram að eins og áður ráði skáldskapurinn þó ríkjum. Fyrri hlutinn snýr að snýr að lífi forfeðra hennar og eru dagbækur, bréf og annálar uppspretta skáldskaparins – það er þó í síðari hlutanum, Home, sem verkið fer á flug. Smásögurnar lýsa uppvexti og þroskaferli kanadískrar stúlku frá barni til konu og rithöfundar um miðbik tuttugustu aldar. Harka samfélagsins við þá sem eru útundan eða öðruvísi er gríðarleg og miðlæg í verkinu er barátta kvenna fyrir sjálfsmynd í landslagi sem hvorki leggur rækt við listir né kvenfrelsi. Bókin er mjög heiðarleg svo Munro er jafnvel grimm við sjálfa sig en um leið er ótalmargt látið ósagt. Lítið er talað um hjónabönd hennar tvö eða skilnað, börnin eða neitt af því persónulega sem gerir ævisögur venjulega læsilegar eða áhugaverðar. Hins vegar býr í verkinu annars konar sannleikur, ekki síður persónulegur, um afstöðu Munro til sjálfrar sín sem manneskju og sem höfundar og milli línanna má lesa uppgjör við fortíðina, bæði hennar og forfeðra hennar.

Draumar og kannski vonbrigði eru ákveðinn rauður þráður í gegnum allar sögurnar. Ekki dramatísk vonbrigði þar sem stefnt var til sigurs og fallið hátt heldur fremur óhjákvæmileg vonbrigði daglegs lífs. Draumar sem ekki rættust og voru jafnvel aldrei fullmótaðir.

Frá árinu 1968 hefur Munro gefið út 13 smásagnasöfn og eina skáldsögu – The Lives of Girls and Women - sem er þó meira eins og sveigur smásagnana sem allar hverfast um sömu persónur. Hún lét hafa eftir sér í viðtali að The View from Castle Rock yrði hennar síðasta verk en þremur árum síðar – 2009 kom frá henni bókin Too Much Happiness og nýjustu fregnir herma að hún sé með aðra bók í smíðum. Too Much Happiness er um margt ólík fyrri smásagnasöfnum hennar. Sögurnar fara víðar í tíma og rúmi en áður og einnig eru efnistökin dramatískari en oft áður þar sem hér má finna fleira en eitt morð og önnur skuggaleg dauðsföll eða slys. En eins og áður er stíllinn látlaus og sneyddur allri tilfinningasemi.

Dramatískir atburðir eða spennandi flétta einkenna almennt ekki sögur Munro. Miklu fremur lýsa þær hvunndegi og hversdagslegum gjörðum en eru þó jafnan þrungnar einhvers konar ógn eða andrúmslofti. Jafnvel þegar dramatískir atburðir koma við sögu eru þeir sjaldnast í forgrunni og þeim er jafnvel lýst í framhjáhlaupi – sagan snýst ekki um þá sjálfa heldur eitthvað andartak, oft smávægilegt, sem skilgreinir á einhvern hátt líf persónanna. Sögurnar eru líka óvenjulegar að uppbyggingu – smásögur eru gjarnan hnyttnar og vel afmarkaðar – í lok hverrar sögu kemur lausn eða eitthvað “tvist” sem hnýtir hana sniðuglega saman. Sögur Munro eru yfirleitt langt frá því. Þær byrja oft fyrirvaralaust, fara svo kannski aftur í tíma og enda iðulega að því er virðist engan veginn. Lesandinn er stundum skilinn eftir eins og í lausu lofti og ég stend mig stundum að því að lesa sögu aftur til að skilja til fullnustu um hvað hún snerist eða hvert hún var að fara. Í formála “Selected Stories” sem kom út 1996 skrifar Munro að hún lesi sjálf ekki alltaf sögur frá upphafi til enda. Frekar grípi hún niður í þeim og reki sig svo í hvora áttina sem er. Hún lesi ekki til að komast að því hvað gerist í sjálfu sér heldur fremur til að upplifa heim sögunnar og dvelja þar stundarkorn. Þetta kann að hljóma eins og sögur hennar séu tíðindalausar eða óspennandi en svo er alls ekki – þær eru oftar en ekki gríðarlega áhrifamiklar og sitja í manni löngu eftir að lestri lýkur.

Það er erfitt að útskýra áhrifamátt Munro – hvernig hún forðast leynt og ljóst að velta sér upp úr dramatík og beinir þess í stað athyglinni að hvunndagslegum smáatriðum en heldur engu að síður lesandanum í heljargreipum. Á einhvern magnaðan hátt tekst henni að gera harmleikinn hversdagslegan en þó um leið átakanlegan. Kannski er það einhver ákveðin fjarlægð sem sögumaðurinn tekur sér, eða hvernig hún hnýtir hörmulega atburði við stærra samhengi svo lesandanum verður ljóst að þetta er ekki dramatískur harmleikur heldur „aðeins“ lífið. Það gerir atburðina ekki léttvægari en mögulega lífið þungbærara. Sögur Munro draga upp mynd sem er í senn miskunnarlaus og mannúðleg án þess að falla nokkurn tímann í gryfju tilfinningasemi.

Munro hefur oft verið kölluð Chekhov hinna enskumælandi þjóða þar sem hún, eins og hann, dregur upp svo sterkar og sannarfærandi myndir af manneskjum – það eru persónurnar sem sögurnar hverfast um frekar en atburðarás. Hún á líka sameiginlega með Chekhov þessa skýru sýn á breyskleika manneskjunnar án þess þó að falla nokkurn tíman í gryfju mannhaturs. Slíkt er sjaldgæft.

(Pistillinn var fluttur í Víðsjá 14. júlí sl.)