Þegar ég keypti dónabók handa barninu mínu

Í febrúar ár hvert halda bókabúðir út um alla Svíþjóð sameiginlega bókaútsölu. Hún er kynnt vel og rækilega fyrirfram, meðal annars með bæklingum sem sendir eru heim þar sem greint er frá hvaða titlar verði í boði og á hvaða verði. Nokkrum dögum áður en útsalan hefst byrja starfsmenn búðanna að stafla bókum á löng borð og á miðnætti aðfaranótt fyrsta dagsins opna búðirnar gjarnan í einn til tvo tíma til að svala eftirvæntingu þeirra allra spenntustu sem hafa þá jafnvel staðið í röð í einhverja tíma til að grípa bestu bitana. Þegar líður á útsölutímabilið tínist úr titlunum og úrvalið sem eftir er hefur tilhneigingu til að lenda í dálitlum hrærigraut, sérstaklega í stórmörkuðunum þar sem starfsfólk hefur kannski minni tök á að umstafla og raða. Það var einmitt á bókaútsölunni í einum slíkum sem ég gerði afdrifarík mistök fyrir örfáum árum.

Við mæðgurnar, ég og dóttir mín sem þá var um tíu ára, stóðum við barnabókaborðið og leituðum að ákjósanlegu lesefni fyrir þá síðarnefndu. Hún var sjálf búin að þrengja valið niður í tvær bækur, eina eftir Meg Cabot (sem hefur m.a. skrifað Dagbók prinsessu) og svo bók sem bar heitið Borta bäst og var eftir Söru Kadefors höfund bókarinnar Nyckelbarnen sem hún hafði lesið skömmu áður og verið yfir sig hrifin af. Sú stutta var eitthvað tvístígandi svo ég greip sænsku bókina og las aftan á hana. Samkvæmt káputexta fjallaði bókin um konu sem bjó í bíl fyrir utan Ikea og lifði af því að borða leifar af diskum veitingastaðarins þar eftir að hafa yfirgefið fjölskyldu sína, vinnu og heimili í kjölfar einhverrar uppákomu sem maður þyrfti vitanlega að lesa bókina til að komast að hver væri. Þetta fannst mér hljóma sem stórkostlega frumlegt og athyglisvert efni í barna- og unglingabók! Ég lýsti því yfir með miklum þunga að þessa bók litist mér vel á og þegar ég sá að barnið horfði enn efasemdaraugum á græna kápuna hóf ég langan fyrirlestur um að auðvitað gætu barnabækur fjallað um fullorðið fólk, það þyrftu ekkert endilega að vera börn í bókum fyrir börn, að það sem skipti máli væri hvernig væri sagt frá og þetta væri nú heldur betur athyglisvert umfjöllunarefni fyrir alla krakka sem hefðu áhuga á samfélagsmálefnum. Skítt með einhverjar amerískar prinsessur, þetta væru hlutir sem skipti sköpum fyrir börn að lesa um! Ég var komin í mikinn ham þarna milli útsöluborðanna (maður verður líka svo sveittur í dúnúlpunni inni í búðum svona í febrúar) þannig að dóttirin sá sér auðvitað ekki annað fært en að velja Borta bäst. Þar sem ég var búin að leggja mikið undir í þessu vali fylgdist ég sennilega betur með lestrinum en nokkru sinni fyrr. Ég spurði reglulega hvernig bókin væri og fékk framan af þau svör að hún væri skemmtileg en að hana grunaði nú samt að þetta væri ekki skrifað fyrir krakka. Ég lét mér hins vegar ekki segjast og taldi mögulegt að hún væri bara ekki orðinn nógu þroskaður lesandi til að kunna að meta svona snjalla og öðruvísi barnabók. Þangað til einn daginn að hún kom stormandi út úr herberginu sínu, rjóð í vöngum og illúðleg á svip og sagði ásakandi: „Bókin sem þú keyptir handa mér – hún er POTTÞÉTT ekki barnabók“! Eitthvað í látbragði hennar og rödd sannfærði mig samstundis. Og ég vissi, ég bara vissi að ég hefði óvart neytt barnið til að lesa kynlífslýsingu. Strax sama kvöld var komin ný bók á náttborðið og sú græna horfin veg allrar veraldar. Ég lagði aldrei í að spyrja hvað það hefði verið nákvæmlega sem hún hefði lesið enda fannst mér svo sem nóg að hafa neytt upp á barnið einhverjum dónaskap að ég væri ekki að ætlast til þess að hún þyldi hann svo aftur upp fyrir móður sína.

Bókabúðir og bókabarir í Lissabon

Hér á druslubókablogginu hafa stundum verið færslur um bókabúðir erlendis. Við höfum komið við á jafn ólíkum stöðum og Boston, Porto og Singapúr, og þessar færslur okkar Guðrúnar Elsu mynda ágætis upplýsingabanka um enskumælandi bókabúðir í Berlín. Mér datt í hug að skrifa eina praktíska færslu um bókabúðir í Lissabon, til viðbótar við þessa færslu um Ler Devagar, áður en þær líða mér úr minni. Þótt Lissabon teljist varla til vinsælustu áfangastaða Íslendinga erlendis geta þessar upplýsingar ef til vill komið einhverjum að gagni – og svona í leiðinni mæli ég eindregið með borginni sem viðkomustað, hún er dásamleg. Bókasöfn heimsótti ég þar ekki önnur en þau eldgömlu og konunglegu sem hafa verið fryst í tíma og gerð að minjasöfnum. Bækur á öðrum tungumálum en portúgölsku eru líka yfirleitt mjög lítill hluti af bókunum í bókabúðum; aðalbókabúðin okkar var í rauninni Amazon. Það er mjög mikið þýtt á portúgölsku og fólk getur því oftast nálgast erlendar bókmenntir fljótt og vel á eigin móðurmáli. Þótt það sé mér þvert um geð verð ég að viðurkenna að langbesta úrvalið í Lissabon af bókum á ensku er í bóka- og tónlistarbúðakeðjunni FNAC, sem er með útibú niðri í bæ í lítilli verslunarmiðstöð við Rua do Carmo. Þar fá enskumælandi bækur næstum heilan hilluvegg og maður finnur þannig yfirleitt eitthvað við sitt hæfi, þótt úrvalið sé annars fjarri því að vera frumlegt.

Aðrar bókabúðir sem hafa dálítið úrval af bókum á ensku eru til dæmis fyrrnefnd Ler Devagar, sem er með litla fræðibókadeild á ensku en selur líka fagurbókmenntir á frönsku, og litla safnbókabúðin í Gulbenkian-listasafninu. Eins og sjá má af myndunum í færslunni um Ler Devagar er búðin mjög  skemmtileg og vel þess virði að heimsækja þótt það sé bara til að skoða, og það sama á við um Gulbenkian-listasafnið, sem er einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna í Lissabon. Hvorki Ler Devagar né Gulbenkian eru í miðbænum en það er auðvelt að komast þangað með sporvagni eða neðanjarðarlest.

Heyrist me í litlu lambi

Um daginn fór ég á bókamarkað og rak þar augun í bók sem ég hafði ekki séð síðan ég var barn, Vísur Ingu Dóru eftir Jóhannes úr Kötlum. Bókin kom fyrst út 1959, 2. útgáfa kom 1979 og svo var hún gefin út í 3. sinn af Forlaginu 2008. Flestir kannast sjálfsagt við fyrstu vísurnar, þessar um kindina, en þær heyrast stundum sungnar á barnaplötum. Sú fyrsta hljóðar svona:

Inga Dóra á lítið lítið
lítið ósköp skrítið skrítið
skrítið lamb í túni
Inga litla á lítið skrítið
lamb í grænu túni.

Ég átti þessa bók sem barn og það er einhver nostalgía sem grípur mig alltaf þegar ég rekst á eitthvað eftir Jóhannes úr Kötlum. Það er líklega ekki bara út af þessari bók heldur líka út af Sóleyjarkvæði, sem gjarnan var lesið upp úr á herstöðvaandstæðingasamkundum sem ég, barnið, var dregin með á. Seinna, á síðasta ári í menntaskóla, átti ég að skrifa ritgerð um ljóðabók og valdi þá Óljóð eftir Jóhannes, sem reyndist mjög skemmtilegt að grúska í. Það er eitthvað við málnotkunina hjá Jóhannesi sem hittir í mark hjá mér, hann leikur sér að orðunum, veltir þeim fram og aftur, ekki síst ef þau hljóma skemmtilega. Í Vísum Ingu Dóru leikur hann sér mikið með endurtekningar á orðum, sem ég held að hljóti að geta höfðað skemmtilega til ungra barna.

Vísur Ingu Dóru fjalla um litla stelpu sem er að uppgötva heiminn í íslenskri sveit. Þarna eru vísur um kindina, kúna, hestinn, hundinn, köttinn, hænuna, rottuna, hrafninn, fluguna og fífilinn. Inga Dóra er forvitin og áhugasöm um umhverfi sitt og við kynnumst dýrunum og umhverfi þeirra gegnum hana. Jafnframt má lesa út úr þeim ýmsar hugleiðingar um lífið og tilveruna sem fullorðnir geta haft gaman af, en eiginlega finnst mér nauðsynlegt að smábarnabækur séu líka skemmtilegar fyrir fullorðna sem geta lent í að lesa sömu bókina óendanlega oft fyrir barn sem hefur tekið ástfóstri við viðkomandi bók. Sem dæmi um þetta má nefna bakþanka fífilsins sem hefur sagst glaður vilja deyja fyrir Ingu Dóru:

Innan stundar fann hann fingur hvíta
færast niður legginn sinn og slíta
ó þú Inga Dóra
ó þú veröld stóra
ég vil tóra ég vil heldur tóra. 

Teikningar Gunnars Ek af Ingu Dóru og ævintýrum hennar eru hreint afbragð. Inga Dóra er hnellin og grallaraleg og sést í ýmsum aðstæðum og dýrin eru líka skemmtilega teiknuð. Oft má greina alls konar skemmtileg smáatriði á myndunum. Þessi bók fer í pakka til ungrar konu sem heldur upp á sinn fyrsta afmælisdag um þessar mundir.

Leiðsagnarlaust inn að fjórða hring Helvítis

Við fengum þennan gestapistil sendan frá Arngrími Vídalín, doktorsnema í miðaldabókmenntum og sérlegum áhugamanni um skrímsli.

Eitt er það rit sem flestir Íslendingar lesa en aldrei ratar á vinsældalista útgefenda og bókaverslana. Það hefur komið út á Íslandi árlega og aldrei verið tilnefnt til bókmenntaverðlauna, enda þótt verkið sé þrungið jafnt áþreifanlegri sem og táknrænni merkingu. Rit þetta er að sjálfsögðu vörulisti IKEA, hinn árvissi haustboði sem svo mjúklega smýgur inn um póstlúgur sérhvers heimilis í landinu með nýjar hugmyndir handa hinni meðalauðgu millistétt sem elskar nýaldarbullhugtök einsog „sjálfun“ (sjá IKEA 2013, bls. 83).

Fyrir margar sakir er áhugavert að greina vörulista IKEA, og ekki síst núna því vörulistinn 2013 er um margt frábrugðinn þeim fyrri. Vanalega hefst listinn til að mynda á eins konar ávarpi verslunarstjóra til hins innbyggða lesanda bæklingsins; hér áður fyrr var jafnan heilskrokksmynd í lit af forstjóra sem annars var svarthvítur og brosti aldrei, en á seinni árum hefur siðurinn verið svarthvít ofanmittismynd af kankvísum verslunarstjóra með hönd undir höku eða krosslagða handleggi; ætíð var nafn þeirra ritað skrifstöfum undir myndinni og lesandinn gat skemmt sér við að geta sér þess til hvort undirskriftin hafi verið mannsins sjálfs eða markaðsdeildarinnar. En nú bregður öðruvísi við: í nýja bæklingnum er ekkert andlit fyrirtækisins fremst, engin vinaleg kveðja til væntanlegra viðskiptavina verslunarinnar, og raunar er hvergi minnst á neina verslun fyrr en í lok bæklingsins. Þess í stað er lesandinn boðinn „VELKOMIN/N Í NÝJA VERÖLD HUGMYNDA,“ og því bætt við að „við viljum gefa þér meira en áður.“ (bls. 3) Lesandinn fyllist hér strax nokkurri óvissu um hvaða ferðalag hann eigi í vændum þar sem ekki er fyllilega ljóst hver „við“ eru né hvort veröld bæklingsins eigi sér raunverulega hliðstæðu í verslun – sú ráðgáta er sem fyrr segir ekki leyst fyrr en í lok verksins og deilir bæklingurinn því að vissu leyti þematískri uppbyggingu með spennusögu. Þetta getur valdið nokkrum óhug hjá óreyndum lesanda, og þessi „nýja veröld“ sem svo er ekkert útskýrð vekur upp hugrenningatengsl við aðvörunina á hliði Vítis í kviðum Dantes: Lasciate ogne speranza, voi ch'entrate – látið af allri von, þið sem gangið hér inn (Dante, bls. 36). Enda kemur fljótt á daginn að ekki er allt sem sýnist í Hugmyndaveröld IKEA.

Fer vel í einni hendi: Bókaspjall um Fantasíur

Það er ef til vill að bera í bakkafullan lækinn að fjalla um hina umdeildu kvennafantasíubók í ritstjórn Hildar Sverrisdóttur, Fantasíur, en við Kristín Svava og Guðrún Elsa stóðumst auðvitað ekki mátið og hittumst yfir Fanta eftir lesturinn.

KST: Útgáfa bókarinnar var gerð heyrinkunnug einhvern tímann í vor og það komu strax fram ýmsar gagnrýnisraddir á hugmyndina. Meðal annars lýstu margir yfir áhyggjum sínum af því að það sé engin leið að vita hvort þessar fantasíur voru sendar inn af konum eða körlum, en ég efast svona frekar um það sjálf að karlmenn úti í bæ hafi beðið í röðum eftir tækifæri til að skekkja mynd fólks af fantasíuheimi kvenna. Ég efast ekki um að það megi sjá áhrif karllægs sjónarhorns í bókinni en ég held að þau hljóti að vera lúmskari en þetta.

Formáli bókarinnar er stuttur, rétt um hálf blaðsíða, en Hildur tileinkar bókina kynfrelsi kvenna og virðist þannig tengja útgáfu hennar femínískum hugsjónum. Í ljósi fyrrnefndra gagnrýnisradda er kannski eðlilegt að það sé ákveðinn varnartónn í formálanum, en að mínu mati hefði verið hægt að gera hann mun betur úr garði og bókin hefði grætt á því að hann væri ítarlegri, ræddi til dæmis nánar forsendur verkefnisins. Hildur segist til að mynda styðjast við „almenn viðmið og rannsóknir um kynferðislegan hugarheim kvenna“ en útskýrir það ekkert frekar. Hvaða viðmið og rannsóknir eru þetta?

Eins og Halla Sverrisdóttir fjallaði um í nýlegri grein á Knúz.is voru skrifaðar bækur af sama meiði í Bandaríkjunum og á Norðurlöndunum fyrir þrjátíu árum síðan, og þá í tengslum við aðra bylgju femínismans sem lagði gjarnan mikla áherslu á opinskáa umræðu um langanir og kynhvöt kvenna í samfélagi þar sem slíkt var mikið tabú. Bækur frumkvöðulsins Nancy Friday lögðu áherslu á að setja kynlífsfantasíur kvenna í persónulegt og pólitískt samhengi og dýpkuðu þannig umræðuna, ekki ósvipað og Jóhanna Sveinsdóttir gerði í bók sinni um Íslenska elskhuga sem við fjölluðum um hér í sumar. Af hverju kemur þessi bók ekki út á Íslandi fyrr en árið 2012 – er þetta sambærilegt framtak? Er þessi fantasíubók frelsandi á Íslandi í dag á sama hátt og hún var það á Norðurlöndunum og í Bandaríkjunum fyrir þrjátíu árum síðan? Ítarlegri svör við svona spurningum hefðu gert bókina mun áhugaverðari sem vitnisburð um hugsanir og viðhorf kvenna á Íslandi í dag.

Til Gautaborgar með Síberíuhraðlestinni

Rosa Liksom er svo mikill töffari.

Ég á það til að lesa fleiri en eina bók samtímis og jafnvel fleiri en tvær. Þótt bækur staldri auðvitað yfirleitt við í huga lesandans að lestri loknum (eða ættu að minnsta kosti að gera það) og jafnvel öðlist þar varanlegan sess, þá er misdjúpt á slíkri nærveru og hún verður kannski aldrei eins lifandi aftur og meðan á lestrarferlinu stóð. Þá má aftur velta því fyrir sér hver áhrif hálflesnu bókanna á áhrif hver annarrar á lesandann geti verið, og hvort að þræðir og andrúmsloft sumra bóka sem einhverra hluta vegna lesast ekki til enda kunni jafnvel að verða varanlega áleitnari fyrir vikið.

Undanfarið hef ég haft nokkrar í takinu ‒ er enn að lesa Yarden eftir Kristian Lundberg og smásögusafnið Burning Your Boats eftir Angelu Carter ‒ en í morgun sat ég í lestinni á leið hingað til Gautaborgar og lauk þar við finnsku skáldsöguna Hytti nro 6, eða Klefi nr. sex. Hún gerist einmitt um borð í lest, nánar til tekið Síberíuhraðlestinni milli Moskvu og Úlan Bator, þar sem finnsk stúlka deilir klefa með rússneskum, drykkfelldum og hnífglöðum manni í vorbyrjun á síðkvöldi Sovétríkjanna. Gegnum samskipti klefafélaganna dregur höfundur upp áhrifamikla mynd af upplifun hvors þeirra um sig af Rússlandi og af Sovétríkjunum, sem stundum eru eitt og hið sama en stundum jafnólík og mæðgin geta yfirhöfuð verið.

Fyrir tæpu ári síðan var ég á bókamessu í Helsinki og sá viðtal sem Sofi Oksanen tók við Rosu Liksom, höfund Klefa nr. 6, sem kom út um það leyti (ég bloggaði um messuna og viðtalið hér á síðunni). Liksom er einnig væntanleg á bókamessuna í Gautaborg ‒ sem er einmitt ástæðan fyrir veru minni hér ‒ og ég er farin að hlakka til að heyra hana tala meira um bókina, en hún mun m.a. taka þátt í pallborðsumræðum með enskuþýðandanum sínum undir yfirskriftinni Austur og vestur mætast. Ég veit að Sigurður Karlsson þýðandi, sem meðal annars hefur þýtt verk Sofi Oksanen og Tapio Koivukari prýðilega á íslensku, hyggst líka þýða Klefa nr. 6; sennilega má búast við henni á næsta ári. Svo er auðvitað ýmislegt fleira áhugavert í gangi á Gautaborgarmessunni, sem hefst á morgun og stendur yfir helgina, eiginlega of margt til að rekja hér, en m.a. verður Gunilla Bergström í viðtali undir yfirskriftinni Hvem er pappa Åberg? og einnig verða þónokkrir íslenskir höfundar á svæðinu. Ég hlakka til!

Má ekki elska þig — ekki láta kápuna glepja þig

Einhverntíman um miðbik sumars barst Druslubókum og doðröntum bókin Má ekki elska þig eftir breska höfundinn Jenny Downham. Einhvernveginn leist okkur frekar illa á gripinn, fannst titilinn hljóma einkennilega væminn, myndin framaná kápunni einhvernveginn einsog verið væri að stæla ítalskar marmarastyttur og ekki bætti úr skák litla auglýsingin á fyrri bók höfundar sem er hringlaga mynd af neðri hluta stúlkulíkama í rauðdoppóttum stuttbuxum – og sjálf bókin heitir Áður en ég dey. Þetta var bara of mikið, engin sýndi bókinni áhuga. Ég ákvað svo á hádegisverðarfundi að nú væri sennilega kominn tími til að bjóða fordómum sínum birginn, taka sig saman í andlitinu og lesa eitthvað sem manni hefði aldrei annars dottið í hug að skoða. Ég hafði séð þessa bók tilsýndar áður, í kassaröðinni í Lyfju eða einhverjum álíka stað og hnussað yfir því að þetta væri nú ábyggilega ljóti ástarvaðallinn. En ég gekk sum sé út af fundinum með bókina í töskunni og fannst ég ansi sniðug að ætla nú að taka á því og komast að því hversvegna bækur á borð við þessa og hina með hræðilega nafninu verða metsölubækur. Ég viðurkenni að ég þurfti að taka smá tilhlaup, bókin var enn ólesin þegar ég fór í sumarfrí seint og um síðir og það var ekki fyrr en undir lok frísins, nánar tiltekið næstsíðasta kvöldið sem hún var tekin upp og lesin. En þá varð líka ekki aftur snúið, ég sem er allt að því sjúklega kvöldsvæf las fram eftir allri nóttu og náði ekki að stoppa fyrr en allt var búið!

Mýrarhátíð

Um helgina og á mánudaginn, 15.–17. september, verður barna- og unglingabókmenntahátíðin Úti í mýri haldin í sjötta sinn í Norræna húsinu í Reykjavík. Yfirskriftin er Matur úti í mýri, en hátíðin er að þessu sinni tileinkuð mat og matarmenningu í barna- og unglingabókum. Dagskráin verður fjölbreytt; myndlistarsýningar, upplestrar, vinnustofur, málstofur og fyrirlestrar fyrir alla áhugamenn um bókmenntir, unga sem aldna.

Laugardaginn 15. september kl. 14 heldur Arndís Þórarinsdóttir, rithöfundur og formaður IBBY á Íslandi opnunarræðu hátíðarinnar í Norræna húsinu. Afhent verða verðlaun til vinningshafa í smásagnasamkeppni hátíðarinnar og Samtaka móðurmálskennara sem haldin var í öllum grunnskólum landsins síðastliðið vor og vinningshafar lesa upp sögur sínar fyrir hátíðargesti. Að því loknu hefst málstofa, sem Þórarinn Eldjárn kynnir, þar sem rit- og myndhöfundar fjalla um hvaða hlutverki matur gegnir í bókmenntum þeirra. Egill Helgason stjórnar málstofunni og umræðum að fyrirlestrum loknum. Allir eru velkomnir.

Dagskráin sunnudagurinn 16. september hefst kl. 11 og hún er tileinkuð börnum. Haldin verður fjölskyldudagskrá í Norræna húsinu þar sem börn geta hlustað á rithöfunda lesa upp úr bókum sínum, sótt vinnustofur þar sem höfundar kenna tækni og vinnubrögð og skoðað myndlistasýningu á vegum hátíðarinnar í anddyri hússins. Meðal höfunda sem koma fram eru: Candace Fleming og Eric Rohmann frá Bandaríkjunum, Katrine Klinken frá Danmörku, Jutta Bauer frá Þýskalandi, Polly Horvath frá Kanada, Svein Nyhus frá Noregi og íslensku höfundarnir Ragnheiður Gestsdóttir, Sigrún Eldjárn og Þórarinn Eldjárn.

Mánudaginn 17. september verða haldnar tvær málstofur í sal Norræna hússins þar sem fræðimenn flytja fyrirlestra og koma saman til að ræða mat og matarmenningu í barnabókmenntum. Meðal fræðimanna sem taka þátt eru Anna Heiða Pálsdóttir, Ármann Jakobsson og Dagný Kristjánsdóttir, Kristin Hallberg frá Svíþjóð og Fridunn Tørå Karsrud, Kirsti-Nina Frønæs og Unni Mette Solberg frá Noregi. Málstofurnar eru opnar öllu áhugafólki.

Hér má sjá dagskrána með nákvæmari tímasetningum.

Meðfram þessari dagskrá eru einnig haldnar tvær myndlistasýningar. Á sýningunni Matarlist í barnabókmenntum eru sýndar myndir úr íslenskum barnabókum sem tengjast mat, matseld, borðhaldi og áti. Bækurnar sem myndirnar birtust í munu liggja frammi í sýningarrýminu fyrir gesti til að glugga í. Sýningin er í Norræna húsinu. Önnur sýning, Í skóginum stóð kofi einn, sem er með myndum úr samnefndri bók eftir rit- og myndhöfundinn Jutta Bauer, stendur yfir 10– 24. september á Reykjavíkurtorgi í Aðalsafni borgarbókasafnsins við Tryggvagötu. Bókin kom út á íslensku fyrr á árinu og verður höfundurinn Jutta Bauer með leiðsögn um sýninguna.

Nánari upplýsingar um hátíðina og dagskrá má nálgast á heimasíðunni www.myrin.is og facebook-síðunni http://www.facebook.com/MyrinBarnabokmenntahatid, og hjá verkefnisstjóra hátíðarinnar Tinnu Ásgeirsdóttur á netfanginu: myrinfestival@gmail.com eða í síma: 857-0298.

Muriel Spark leiðréttir nokkrar rangfærslur

Lesendur kannast sennilega einhverjir við átakið „Að lesa bækur sem hafa verið lengi ólesnar í hillunum“. Ég endist oftast ekki mjög lengi í slíku átaki því um leið og ég er búin með fyrstu ólesnu bókina grípur einhver önnur bók athygli mína á bókasafni eða í bloggfærslu eða bara í hillunum hjá einhverjum öðrum. Ég byrjaði í svona átaki núna í september og náði að ljúka einni bók úr eigin hillum. Þessi bók var valin af algjöru handahófi, enda sjálfsævisaga rithöfundar sem ég hafði aldrei lesið neitt eftir áður, hinnar skosku Muriel Spark (1918-2006). Hún er þekktust fyrir skáldsöguna The Prime of Miss Jean Brodie, en eftir henni hefur verið gerð kvikmynd með Maggie Smith í aðalhlutverki.

Bókin, sem heitir því frekar tilþrifalitla nafni Curriculum Vitae, fjallar um fyrri hluta ævi Spark og lýkur um það bil sem hún er að byrja að gefa út bækur og geta sér nafn sem rithöfundur. Fram að því drífur ýmislegt á daga hennar. Hún ólst upp í Edinborg upp úr fyrra stríði, giftist kornung og flutti með manni sínum til Zimbabwe eða Rhódesíu eins og það hét þá (þar sem hún bjó skammt frá Doris Lessing, þótt þær kynntust ekki þá) og eignaðist son. Eiginmaður hennar reyndist veikur á geði og ofbeldishneigður svo hún fór frá honum og flutti aftur til Englands um það leyti sem seinni heimsstyrjöldin hófst, kom syni sínum fyrir hjá foreldrum sínum í Edinborg en vann sjálf fyrir sér við fjölbreytt störf í London. Hún skrifaði í fagtímarit um skartgripi, starfaði fyrir dularfulla áróðursskrifstofu sem hélt úti falskri þýskri útvarpsstöð með aðstoð flóttamanna, og var miðpunkturinn í dramatískum listrænum ágreiningi um módernisma sem ritstjóri ljóðatímaritsins Poetry Review og var loks rekin úr því starfi. Bókinni lýkur um 1960 en þá er Spark orðin rithöfundur í fullu starfi.

Með draugaverki í kynjagleraugunum

Draugaverkir er önnur sakamálasaga Norðmannsins Thomas Enger (en fjallað var um frumraunina Skindauða hér á síðunni fyrir rétt um ári síðan) og önnur bókin um rannsóknarblaðamanninn Henning Juul. Hún er sjálfstætt framhald fyrri bókarinnar; þótt hvor um sig hverfist um eitt tiltekið sakamál hefur stærra plott einnig verið í þróun frá upphafi, sem felur í sér mikla tilfinningahagsmuni fyrir Juul og virðist hvergi nærri lokið með þessari annarri bók – það er semsé greinilegt að fleiri bækur eru væntanlegar.

Mér fannst plottið í Draugaverkjum betra en í Skindauða. Það er meira spennandi og eins fékk ég einhvernveginn meira út úr úrlausninni, sem var dáldið antíklæmax í fyrri bókinni (þótt þessi sé nú ekkert á Agöthu Christie kalíberi heldur). Eins og í fyrri bókinni rennur textinn ágætlega niður og missir aldrei dampinn (þótt sumir kunni að hnjóta um ýmsar innsláttarvillur og þvíumlíkt, líkt og í fyrri bókinni). Juul sjálfur er andhetju-hress sem fyrr; þjakaður af martröðum og greinilega með áfallastreituröskun eftir að hafa mistekist að bjarga syni sínum úr bruna og skaðbrunnið sjálfur, hann er langþreyttur á alkóhólíseraðri móður sinni, ekki kominn yfir eiginkonuna fyrrverandi (sem er farin að deita kollega hans), og svo framvegis – alveg einstaklega mannlegur. Hann er líka viðkunnanlegur karakter, að því nú ógleymdu að hann er klárari að góma glæpóna en lögreglulið Oslóarborgar eins og það leggur sig.

Frásagnarfræði, sálgreining, sjálfsögur og annað skemmtilegt

Í bókahillunni minni er ein fræðibók sem ég hef leitað í aftur og aftur í áranna rás. Bókin er eftir Peter Brooks og heitir Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative. Fyrstu kynni mín af henni voru tveir kaflar sem ég las í ljósriti á námskeiði og var svo uppnumin að ég keypti bókina að því loknu. Allar götur síðan hefur hún verið endalaus uppspretta hvers kyns bókmenntaumfjallana og –pælinga.

Reading for the Plot fjallar, eins og nafnið gefur til kynna, um frásagnarfræði. En í stað þess að byggja kenningar sínar aðallega á málvísindum eins og margir fyrirrennarar í þeim efnum leitar Brooks á náðir sálgreiningarinnar. Markmið hans er þó ekki að sálgreina lesendur, höfunda eða persónur heldur nýtir hann sér hugmyndir Freud til að skapa frásagnarfræðimódel sem tekur ekki aðeins á uppbyggingu textans heldur innri öflum hans og samspili við lesandann. Brooks sækir einkum tvennt til Freud. Annars vegar eru það hugmyndir hans um yfirfærslu (transference á ensku) og svo samspil vellíðunarlögmálsins og dauðahvatarinnar. Það síðarnefnda fjallar hann um í sambandi við enda frásagna, hvernig lesandinn þráir að ná endanum, leysa flækjuna og upplifa kyrrðina að því loknu - en að það verði að gerast á réttan hátt. Í hvert sinn sem plottið tekur nýja stefnu, að því er virðist í áttina frá hinum rétta enda er það dauðahvötin sem tekur í taumana og stýrir því aftur á rétta braut. Og vellíðunarlögmálið safnar atburðunum saman í heild, skapar tengingar milli þeirra og sér til þess að þegar hinum rétta endi er loksins náð veiti hann lesandanum mestu mögulegu ánægju. Bæði dauðahvötin og vellíðunarlögmálið stefna í sömu átt, að endanum, en vegna samspils þeirra verður töf á því að takmarkið náist og sú töf er það sem við köllum miðju frásagnar. Hversu skemmtilegt væri til dæmis ævintýrið um Mjallhvíti ef veiðimaðurinn dræpi hana þarna á fyrsta degi í skóginum? Eða ef prinsinn í Öskubusku hefði á endanum gifst annarri stjúpsysturinni? Sennilega ekki mjög. Með því að fjalla um frásagnir út frá Freud og hugmyndum hans um vellíðunarlögmálið og Eros opnar Brooks líka á umræðu um lestur sem nautn og tengir frásagnir þrá, kynlífi, tælingu, hinum forboðna líkama og jafnvel vændi. Það er auðvitað vonlaust að gera þessu öllu nægilega góð skil í stuttum bloggpistli en þið verðið bara að trúa því að þetta er allt mjög áhugavert og kannski umfram allt mjög skemmtilegt – sem verður ekki alltaf sagt um fræðibækur.

Einar Áskell og refsingin

Síðustu fjóra áratugi hefur reglulega komið út bók um brúnklæddu feðgana, Einar Áskel og hinn góðlega pabba hans. Þeir feðgar hafa líka nokkrum sinnum birst á þessari síðu, til dæmis hér og hér. Á dögunum bættist enn ein við þær tuttugu og fimm sem til voru fyrir og hún kom út samtímis á Íslandi í Svíþjóð. Bókin heitir á íslensku Sá hlær best ...! sagði pabbi og þýðandi er Sigrún Árnadóttir.

Eins og blogglesendur munu væntanlega átta sig á eftir lestur þessa pistils sé ég ekki fyrir mér að þessi bók sé fyrir mjög litla krakka, enda stendur aftan á henni Einar Áskell fyrir stóra krakka, en á heimasíðu sænska forlagsins er mælt með henni fyrir 3-6 ára.

Líkt og oftast á við um Einars Áskels-bækurnar er sögusviðið heimili feðganna. Það er sunnudagur og allir í góðu skapi. Einar Áskell og Milla eru að byggja stjörnustríðsveröld sem gerist á tímum riddaranna og allt á að vera tilbúið þegar frændurnir Birgir og Benni koma í heimsókn. En þegar þeir kumpánar birtast, þeir virðast vera aðeins eldri en Einar og Milla, eru þeir með sitt eigið dót, farsíma og fjarstýrðan torfæru-árásar-jeppa með gripklóm. Þeir hafa nákvæmlega engan áhuga á stjörnustríðsmannvirkjunum  með riddaraþemanu og rústa öllu fyrir Einari og Millu og í kjölfarið brjálast þau og elta Birgi og Benna þannig að húsmunir brotna, hurðir skella og almenn ólæti verða. Pabbi kemur æðandi öskureiður og spyr hver hafi byrjað og þar stendur orð gegn orði líkt og við má búast, en frændaóbermin virðast sannfæra pabba um að Einar og Milla hafi byrjað og pabbi þrumar að þá verði þeim refsað í einrúmi. Þau sjást ganga hnípin inn í herbergi, en strákarnir glotta og velta því fyrir sér hvort þau verði flengd. Birgir og Benni læðast síðan að dyrunum á herberginu þar sem Einar og Milla eru með pabba og tárin renna niður kinnar þeirra síðarnefndu og þau kvíða óréttlátri refsingunni. En þá kemur í ljós að pabbi hefur heyrt allt og séð og er bara að plata Birgi og Benna, enda má ekki berja börn, og síðan segir: „Maður verður bara að nota hausinn. Maður verður að vera sniðugur og leiða óvinabjána á villigötur svo þeir haldi að hér sé heldur betur verið að rassskella ... “ Síðan hvíslar pabbi að Einari og Millu að þykjast skæla á meðan hann klappar saman lófunum.

Að kaupa sér lífstíl á formi frostpinna

Hin fegursta bókin er fundin.

Sagan segir að í Svíþjóð komi út ein matreiðslubók á dag að meðaltali. Hvort sem það er sannleikanum samkvæmt eða ekki er víst að þær eru ansi margar og fjölbreyttar. Á undanförnum árum hefur færst í aukana að fræga fólkið gefi út matreiðslubækur. Alls konar tónlistarmenn, rithöfundar og sjónvarpsstjörnur hafa keppst við að gefa uppskriftir að sínum eigin handrúlluðu kjötbollum og jólasmákökum. Um daginn las ég dálítið áhugaverða grein í Dagens Nyheter sem fjallaði um þetta trend. Í stuttu máli voru líkur leiddar að því þar að með þessum matreiðslubókum væri fyrst og fremst verið að selja lífstíl. Það skipti sem sagt í rauninni ekki máli að gera pönnukökur eins og Camilla Läckberg (út af fyrir sig væri nú efni í heilan pistil að ræða ímyndarsköpun hennar) eða villibráð eins og hin forna hockeystjarna Börje Salming heldur sé tilgangurinn að öðlast brotabrot af lífi þessa fólks, ljóma þess og stjörnuglansi í skamma stund. Það er án efa heilmikið til í þessu.

Eplasneiðarnar alræmdu.

Sjálf á ég enga af matreiðslubókum fræga fólksins en þessi grein fékk mig samt til að hugsa um það hvers vegna ég sjálf kaupi matreiðslubækur. Ég er vonlaus kokkur en finnst gaman að baka og kaupi því helst alls konar köku- og desertabækur. Ég á í fórum mínum eina og eina uppskrift sem klikka aldrei og slá alltaf í gegn en satt best að segja held ég að ég sé ekkert sérstaklega hæfileikaríkur bakari. Einu sinni gerði ég límónuböku með soðnu eggjalagi í miðjunni. Hún hafði átt að vera límónubaka með marengs ofan á. Og ég get ekki, sama hvað ég reyni og vanda mig hellt bræddu súkkulaði í örmjórri bunu yfir eitthvað og búið til fallegt munstur. Það koma bara stórar og ólögulegar klessur og svo fer ég í örvæntingu að reyna að laga það með höndunum og enda með súkkulaðifingraför út um allt í ofan á lag. Ég hef líka oftar en ekki endað með köku í þremur hlutum af því að ég er svo óþolinmóð að ég nenni ekki að beita lagni við að ná henni úr forminu. Þá hef ég yfirleitt bara klappað henni einhvern veginn saman aftur og ekki hikað við að bjóða hana gestum. Í ljósi alls þessa er dálítið merkilegt að skoða þær matreiðslubækur sem mig hefur dreymt um að eignast undanfarna mánuði.

Rithöfundar eru tvíhöfða skepnur

Í sænskum dagblöðum í dag kemur fram að nýjasta bók Kerstin Ekman, Grand final i skojarbranschen, sem kom lítillega við sögu hér, verði fljótlega kvikmynduð. Í sænskum dagblöðum  gærdagsins kom fram að bók Åsu Linderborg, sem kom við sögu hér og hér, verði kvikmynduð á næstunni með Mikael Persbrandt í aðahlutverki. Um daginn frétti ég svo af því að í Svíþjóð sé nú verið að setja upp leikrit eftir bókinni Yarden, sem sem hefur komið hér við sögu og að tónlistin í verkinu verði eftir Sigur Rós. Þetta er svona upphafsútúrdúr til að koma því að hvað við Guðrún Lára erum seigar við að fjalla um funheitt, sænskt efni hér á síðunni.

Efni þessarar færslu er hins vegar Grand final í skojarbranschen eftir Kerstin Ekman. Bókina lauk ég við í gær eftir að hafa eytt töluvert löngum tíma í lesturinn. Það er frekar óvenjulegt að ég sé lengi að lesa bækur, yfirleitt eyði ég ekki tveimur vikum í að lesa eina bók en Grand final i skojarbranschen er löng og ekki fljótlesin. Hún er hins vegar sérlega safarík og með betri bókum sem ég hef lengi komist í. Þessi nýjasta bók Kerstin Ekman kom út á sænsku í fyrra en ég keypti hana í Góða hirðinum í sumar, greinilega ólesna, og kann þeim sem nennti ekki að lesa hana kærar þakkir fyrir að hafa sent hana í nytjagám í Sorpu.

Eins og Guðrún Lára minntist á þegar Tuula Sariola og leigupenninn Ritva voru til umfjöllunar þá minnir bók Kerstin Ekman á þeirra sögu en hún er þó alls ekki byggð á henni, enda byrjaði Kerstin Ekman að skrifa bókina löngu áður en saga Tuulu Sariola varð opinber. Grand final i skojarbranschen er sjálfsævisöguleg skáldsaga og segja má að hún fjalli um bókmenntaheiminn sem höfundurinn hefur lifað í síðustu sex áratugina. Kerstin Ekman er fædd 1933, menntuð við Uppsalaháskóla og starfaði í kvikmyndabransanum og sem lýðháskólakennari áður en hún gerðist rithöfundur. Ferilinn hóf hún á glæpasögum og þótti endurnýja formið. Árið 1978 var hún valin í Sænsku Akademíuna en hætti að mæta þegar henni þótti samverkamenn sínir þar ekki standa við bakið á Salman Rushdie árið 1989. Því er stóllinn hennar í Akademíunni auður, það er víst ekki hægt að hætta. Wikipedia segir Kerstin Ekman hafa fengið hátt í þrjátíu verðlaun fyrir bækur sínar en eftir hana hafa verið þýddar þrjár bækur á íslensku eftir því sem ég best veit.

Skuggamyndir, skáldskapur, minning

Ég er 36 ára gömul og það er tvennt sem ég tel að ég hafi fyrst núna þroska til að skilja og hafa áhuga á. Í fyrsta lagi er það garðrækt. Ætli maður þurfi ekki að hafa tiltekinn árafjölda að baki til að til að finnast það borga sig að puða í einhverju sem maður sér ekki almennilega árangur af fyrr en nokkrum árum síðar? Og svo er það hvers kyns ættfræði, fjölskyldusögur og þörfin fyrir að skilja fortíð sem er ekki manns eigin – en um leið einmitt það. Sennilega er það vegna þessa síðara að bókin Skuggamyndir úr ferðalagi eftir Óskar Árna Óskarsson hitti mig beint í hjartastað.

Skuggamyndir eru safn prósatexta þar sem tilvitnanir í bréfasöfn og ljósmyndir eru spunnar saman við frásögn manns (sem væntanlega er óhætt að gera ráð fyrir að sé höfundurinn sjálfur) af ferðalagi á slóðir fyrri kynslóða einkum og sér í lagi foreldra sinna, föðurömmu og ömmubróður. Hann ferðast með rútu og snapar sér far með hinum og þessum, gerir stans á Sauðárkróki, Siglufirði, Akureyri, Raufarhöfn og fleiri stöðum. Eftir því sem ferðinni vindur fram fylgja sögur af fjölskyldumeðlimum, æskuminningar sögumanns sjálfs og frásagnir af samferðafólki. Brotin raðast saman svo úr verður heildstæð mynd sem birtir ekki bara sögu þessa fólks heldur fangar tíðarandann hverju sinni, segir kannski á einhvern hátt sögu okkar allra. Hér má finna ótal áhrifamiklar smámyndir sem sitja eftir í huga lesandans: fótur er tekinn af barni á borðstofuborðinu heima, lítill drengur kúrir í ilmandi lárviðarlaufshaug, moldin tekur til sín aukafingur smástelpu. Að ógleymdu lakkríshúðaða þríhjólinu! Hvílík dásemd! Frá öllu þessu og mörgu öðru er sagt á einfaldan og yfirvegaðan hátt. Í káputexta er bókin kölluð „ljóðræn minningabók“ en ég veit ekki alveg hvort ég er sammála því. Sjálfur textinn er í rauninni ekkert sérstaklega ljóðrænn en hins vegar má kannski segja að einmitt í látleysi sínu dragi hann fram hversu ljóðræn tilveran sé í raun og veru.

A Walk in the Woods í rútu um Bandaríkin

Á nýlegri rútuferð minni um Bandaríkin langaði mig (eftir skammt af skandinavískum glæpum auðvitað) til að lesa eitthvað um ferðalög í Ameríkunni og leitaði til Bill Bryson sem ég hef lengi ætlað að lesa annað eftir en Shakespeare (hana hef ég lesið þrisvar). (Bryson er góðvinur Druslubloggsins og hefur verið fjallað um hann hér). Fyrir valinu varð A Walk in the Woods sem segir frá (þrauta)göngu höfundar um Appalachia-slóðina sem er um 2000 mílur (heimildum ber ekki saman um nákvæma vegalengd) og liggur um mikilfenglega fjallgarða Bandaríkjanna og á nákvæmlega ekkert sameiginlegt með huggulegu rútuferðalagi mínu annað en landið. Það dró þó ekki úr ánægju við lesturinn og þó að mínar göngur hafi helst verið um aðalgötur bæja og borga (með sólhatt og kælt vatn í kaffhaldaranum á barnakerrunni) þá sá ég raunar bæði The Rockies og The Smokies út um gluggan á rútunni og átti ekki vandræðum með að ímynda mér Bryson sveittan í hlíðum fjallanna.

Rocky Mountains séð frá Bozeman Montana en þar
kom ég við...

Bryson hefur ferð sína um þennan fræga götuslóða þegar hann er 44 ára. Jólin áður hafði hann sent línu með öllum jólakortunum og boðið fólki að koma með (hann hryllti við að mæta úlfum, björnum og morðingjum einn á ferð). Einn einasti svaraði kallinu – Stephen Katz, æskuvinur sem hann hafði ekki hitt í 25 ár. Sá reyndist hafa fitnað og ólukkast eitthvað á þessum 25 árum og eftir lýsingar á því hvernig hann mæddist við að ganga upp stigann heima hjá Bryson var erfitt að ímynda sér annað en að hann yrði dragbítur á höfundinum þótt hann væri kannski enginn Ólympíufari sjálfur. Katz reynist vera mikill furðufugl en auðvitað betri en enginn þegar á hólminn (eða fjallið) er komið. Hann tekur gríðarmikið af kleinuhringjum og bollakökum með en hendir síðan helmingnum á leiðinni þegar bakpokinn fer að síga í, hendir dýrmætri vatnsflösku, villist, fer í fýlur, fer á fjörurnar við afmyndaða (og – kemur í ljós – gifta) gengilbeinu og er að sumu leyti það merkilegasta við ferðina. Bryson er reyndar svo brútal stundum í lýsingum á þessum félaga sínum að ég fór alvarlega að velta því fyrir mér hvort hann væri skáldaður, hvort hann hefði svona æpandi mikinn húmor fyrir sjálfum sér - eða hvort hann væri svo lítið menningarlega sinnaður að Bryson treysti því að hann myndi aldrei lesa bókina.

Bókasöfn á gististöðum, 14. þáttur: Kerlingarfjöll

Ég veit ekki af hverju það var mynd af
Akureyrarkirkju fyrir neðan bókahilluna.

Í júlí fór ég með gönguhópnum mínum í Kerlingarfjöll. Þar var gaman að ganga í nokkra daga, af Snækolli sást vítt og breitt um landið og náttúran öll var fjölbreytileg, dramatísk og falleg. Í Kerlingarfjöllum er rekin ferðaþjónusta og í húsinu þar sem hópurinn minn fékk inni mátti finna bókahillu sem var forvitnileg á sinn hátt eins og bókasöfn á gististöðum eru iðulega. Áður en ég kemst að bókahillunni finn ég mig þó knúna til að ræða aðeins aðbúnaðinn. Þess má geta að uppsett verð á manninn í svefnpokaplássi í Kerlingarfjöllum er 6800 kr. fyrir hverja nótt og því ætti ekki að þurfa gríðarmargar gistinætur til að safna nægu fé til að fara t.d. í IKEA eða Góða hirðinn og kaupa lágmarksútbúnað.

Í húsi sem ætlað er átta manns væri varla til of mikils mælst að finna mætti m.a.:

• fleiri en tvær súpuskálar,
• a.m.k. átta borðhnífa, skeiðar og gaffla,
• sæmilega stóran pott (það voru tveir litlir pottar á staðnum en samanlagt hefðu þeir varla dugað undir súpu eða hafragraut handa hópnum),
• þó ekki væri nema einn búrhníf, jafnvel tenntan hníf líka ef maður færi að gera kröfur, hugsanlega líka ausu eða eitthvað sambærilegt (við notuðum bolla í ausu stað en þeir voru reyndar líka af skornum skammti). 

Frönsk börn frekjast ekki

Ég bý bandarískri borg sem státar af prýðilegum almenningsbókasöfnum og almennt læsi hér um slóðir er með því besta sem gerist á landsvísu. Það kostar ekki krónu að fá bókasafnsskírteini og kom sú staðreynd mér þægilega á óvart. Ég var búin að búa hér í nærri ár þegar ég gerði mér fyrst ferð á bókasafnið. Tveggja ára sonur minn beið spenntur með krypplaðan 20 dollara seðil í lúkunni sem hann hugðist rétta miðaldra bókasafnsfræðingi íklæddum peysu skreyttri maískólfum, í skiptum fyrir skírteini. Hún saup hveljur og sagði "oh no my dear! It´s public service!"

 Það eru fjölmörg bókasafnsútibú í borginni og þjónusta við börn og heimavinnandi mæður er umtalsverður hluti af starfsemi þeirra. Jafnréttisbaráttan er nefnilega fremur stutt á veg komin hér eins og kunnugt er og ekki útlit fyrir að hún taki nein stökk upp á við í nánustu framtíð. Fæðingarorlof er ekki lögbundið og dagvistun er rándýr. Það er því mjög algengt að mæður séu heima með börn sín allt fram á skólaaldur, og jafnvel að þær annist líka heimakennslu barnanna. Í kringum þetta allt saman skapast risavaxinn heimur sem getur verið erfitt fyrir konu frá hálfköruðu, skandinavísku velferðarríki að skilja.

Flesta daga eru bókasöfnin full af börnum undir sex ára aldri í fylgd mæðra sinna sem eygja þarna kærkomna stund til þess að draga andann utan veggja heimilisins og leyfa afkvæmunum að njóta samvista við önnur börn. Þessu fylgir auðvitað heilmikið fjör og læti og hin hefðbunda hugmynd um bókasafn - musteri þagnar og þekkingar - hefur örlítið látið undan síga í mínum huga. En ekki kvarta ég því syni mínum finnst afskaplega góð skemmtun að kíkja á bókasafnið, dvelja svolitla stund í barnakróknum og velja sér bækur. Við kíkjum því reglulega eftir leikskóla til þess að kynna okkur nýjustu stefnur og strauma í barnabókmenntum og slaka svolítið á. Í króknum góða er líka hugsað fyrir því að mæður hafi eitthvað til þess að glugga í meðan börnin hafa ofan af fyrir sér. Það eru reyndar eingöngu uppskrifta- , handavinnu- og uppeldisbækur sem eru í boði. Ef maður vill lesa eitthvað annað þarf maður að standa upp og gera sér ferð yfir safnið þvert og endilegt. Ég er ekkert að láta það fara í taugarnar á mér heldur kíki yfirleitt í einhverjar matreiðslubækur, enda finnst mér mjög gaman að elda.

Um daginn sá ég bók í hillunni sem ég ákvað að taka með mér heim. Ég hafði heyrt um hana á ýmsum stöðum á internetinu og yfirleitt verið ágætlega af henni látið. Hún ber titilinn Bringing Up Bébé. One American Mother Discovers the Wisdom of French Parenting og fjallar, eins og undirtitillinn gefur til kynna, um bandaríska móður sem er sannfærð um ágæti franskra uppeldisaðferða og ákveður að kynna sér þær nánar. Mig rámar í bók sem kom út fyrir nokkrum árum um franskar konur og þeirra matarsiði, hún kom meira að segja út í íslenskri þýðingu og heitir að mig minnir Franskar konur fitna ekki. Ég las hana aldrei en þessi bók ímynda ég mér að sé skrifuð á sömu nótum. Þessar Frakkar eru að gera eitthvað frábært og rétt, förum og könnum hvað það er!

Norskur tregi

Undirrituð druslubókadama stendur í flutningum um þessar mundir og við slík tilefni finnur maður ýmislegt skrítið og skemmtilegt úr eigin fórum, meðal annars ógrynnin öll af bókum (sé maður þannig innréttaður) sem vekja alls kyns hugrenningatengsl. Ég á mjög erfitt með að skiljast við bækur, sem sést á því að í þessum flutningum hafa aðeins tvær ratað í Góða hirðinn, annars vegar einhver skrítin sjálfshjálparbók sem einhver fyrri kommúnubúa hefur skilið eftir og hins vegar mjög vond íslensk ljóðabók. Ég hef aftur á móti fundið heilan helling af góðraminningabókum (svona fyrir utan allar þær sem ég á eftir að lesa). Ein þeirra sem ég fann í vænum stafla var bókin Meðan enn er glóð eftir Gaute Heivoll sem ég ætlaði alltaf að blogga um, var meira að segja búin að punkta hjá mér eftir lesturinn en missti einhvern veginn af lestinni á sínum tíma sökum anna og þvíumlíks. Þetta er ein uppáhaldsbókin mín af þeim sem ég hef lesið á árinu svo hún á alveg skilið eins og eina bloggfærslu.

Gaute Heivoll er (tiltölulega) ungur norskur rithöfundur sem hefur sent frá sér um tug bóka af ýmsum toga - skáldsögur fyrir fullorðna og börn, ljóð og smásögur. Meðan enn er glóð kom út hjá Máli og menningu í fyrra í þýðingu Sigrúnar Árnadóttur, en bókin - sem á frummálinu heitir Før jeg brenner ned - hlaut góðar viðtökur í Noregi, vakti umtal og var m.a. verðlaunuð með Brageprisen 2010. Það fór ekkert sérlega mikið fyrir útgáfunni hérlendis, a.m.k. hef ég þá misst af því, en ég fékk bókina senda frá Kiljuklúbbnum og las hana án þess að vita nokkuð fyrirfram. Mér finnst það yfirleitt besta mögulega aðkoman að skáldsögu (ég er káputextafælin með meiru).

Í bókinni fléttast í raun tvær sögur saman; höfundurinn sækir sér yrkisefni í atburði sem urðu á æskuslóðum hans og náðu hápunkti aðfaranótt sunnudagsins sem Gaute litli var borinn til skírnar. Í Finnslandi í Suður-Noregi gekk brennuvargur laus vorið 1978 og vakti mikinn óhug meðal íbúa á svæðinu. Gaute Heivoll segir sögu brennuvargsins (undir formerkjum skáldskaparins) en rekur jafnframt eigin þroskasögu og ákveðna atburði sem urðu til þess að hann ákvað að helga sig því að skrifa. Hann býr til portrett af tveimur ungum mönnum og einhvers konar tilvistarlegri glímu; á yfirborðinu eru sögurnar ólíkar en það er einhver sammannlegur, tregafullur og viðkvæmur strengur sem tengir þær.

Hverjum er ekki sama um örlög skilanefndarmannsins með skemmtibátaprófið?

Dr. Ólína Þorvarðardóttir: Óvæntur áhrifavaldur í
íslenskum glæpasagnaheimi.

Ég hef aldrei verið mikill aðdáandi glæpasagna Yrsu Sigurðardóttur. Fyrstu kynni mín af þeim urðu eftir að ég rakst á Þriðja táknið í grein eftir Helga Þorláksson sagnfræðing, af öllum stöðum, en í greininni ræddi Helgi meðal annars áhrif doktorsritgerðar Ólínu Þorvarðardóttur um brennuöldina á þessa fyrstu glæpasögu Yrsu. Ég náði mér í bókina og hún reyndist nógu farsakennd til að ég skemmti mér hið besta; lík finnst í kústaskáp í Árnagarði, siðblindir og kókaínbrjálaðir BA-nemar í sagnfræði fikta við svartagaldur eftir kynni sín af doktorsritgerð Ólínu, og svo framvegis.

Þessi farsakenndi eiginleiki Þriðja táknsins – allt sem gerist í henni er gjörsamlega fáránlegt – minnir á þær bækur þar sem mér hefur þótt Yrsu takast best upp, en það eru barnabækurnar sem hún skrifaði áður en glæpasögurnar tóku yfir: Þar lágu Danir í því, Við viljum jólin í júlí og fleiri. Þar eru hressir karakterar, ævintýralegur söguþráður og endalaus aulahúmor, eins og stelpan sem þurfti að fara í fermingarhárgreiðslu á Elliheimilinu Grund af því að pabbi hennar var svo seinn fyrir í fermingarundirbúningnum. Stærsti veikleiki Yrsu er stíllinn – hún skrifar satt að segja ekki sérlega vel – en í barnabókunum var öllum stílæfingum haldið í lágmarki og sögunni sleppt lausri eins og í yfirdrifinni gamanmynd frá Hollywood. Mér fannst það virka ágætlega og hló oft eins og fífl.

Tipping the Velvet: Æsispennandi nítjándualdarlesbíumelódrama með kyngervisusla og kynlífi í hæfilegum skömmtum

Fyrir um það bil þremur árum var ég í bókabúð í London og sá bók sem mér fannst ég kannast við, líklega hafði ég lesið um hana einhvern tímann. Ég setti hana með bókunum sem ég ætlaði að kaupa og stakk henni svo í hillu þegar ég kom heim. Ég tók hana ekki úr hillunni fyrr en einn fagran sunnudagsmorgun núna í sumar og mér varð afskaplega lítið úr verki þar til lestrinum var lokið. Ég hef ekki orðið svona spennt yfir bók lengi, svo lengi að mér fannst það hálf óraunverulegt að hún skyldi hafa beðið mín örfáum metrum frá rúminu mínu í allan þennan tíma og ég látið eins og ég sæi hana ekki.

Tipping the Velvet, fyrsta bók Söruh Waters, kom út árið 1998. Sögusvið bókarinnar er England undir lok nítjándu aldar og í henni er sögð saga Nancy Astley, stúlku sem vinnur í eldhúsi ostruveitingastaðar fjölskyldu sinnar í Whitstable í upphafi bókar. Á hverju laugardagskvöldi fer Nancy með systur sinni til Kantaraborgar þar sem þær heimsækja Canterbury Palace og horfa á söngvara, loftfimleikamenn og ýmiss konar listafólk koma fram. Kvöld eitt stígur söngkonan Kitty Butler á svið, með drengjakoll, í jakkafötum og með pípuhatt. Nancy verður svo hrifin að hún tekur lestina til Kantaraborgar á hverjum degi næstu vikuna bara til að sjá hana – og fljótlega tekur Kitty eftir henni líka. Atburðarásin sem fer af stað eftir að Nancy kynnist Kitty er spennandi og ófyrirsjáanleg, melódramatísk í þeim skilningi að hún einkennist af tilviljunum, dramatískum umskiptum (ýktum breytingum í aðstæðum aðalpersónunnar) og sterkum tilfinningum. Þeir sem vilja raunsæjar bókmenntir ættu því kannski að sleppa þessari, annars er hætta á að þeir verði pirraðir yfir smáatriðum (eins og til dæmis því að næstum allar konurnar sem Nancy hittir séu samkynhneigðar).

handavinna í kreppunni

Á síðustu árum hefur holskefla af handavinnubókum skollið á landsmönnum – bæði íslenskar og þýddar. Fróðir menn/konur telja þessa miklu handavinnuástríðu vera eina birtingarmynd kreppunnar – nú eru allir í sjálfsþurftarbúskapnum, búa til frá grunni osfrv. Það er kannski eitthvað til í því en garn kostar reyndar handlegg og fótlegg svo nema þú prjónir allt úr plötulopa (sem ég geri mikið af – hræódýr og fallegur) þá ertu kannski ekki að spara neinar fúglur með prjónaskapnum. En alla vega, þessar handavinnubækur hafa vægast sagt verið afar misjafnar af gæðum og ég ljóstra því hér með upp að þetta hefur valdið talsverðum æsingi í hópi Druslubókadama. Færum handavinnukonum innan hópsins hefur ofboðið sumt það sem á boðstólnum er svo ekki sé meira sagt.

Hungurleikarnir - blóð, ofbeldi en varla kynlíf

Sú fyrsta er best 

Þríleikur Suzanne Collins The Hunger Games eða Hungurleikarnir hefur farið sigurför um heiminn á undanförnum árum og bækurnar verið þýddar yfir á fjöldamörg tungumál, tvær fyrri eru komnar út á íslensku á vegum Forlagsins og fyrsta kvikmyndin leit dagsins ljós nú í vor. Bækurnar eru markaðsettar sem Young Adult eða fyrir unglinga en eru í raun lesnar jafnt af börnum, unglingum og fullorðnum. Slíkar bækur sem svo að segja brúa kynslóðabilin hafa átt vaxandi velgengni að fagna á síðustu áratugum eins og bækurnar um Harry Potter og vampýrurnar í Ljósaskiptunum eru gott dæmi um.

Sagan af Constance Lloyd, Wilde, Holland



Ég giska á að markaðsfræðingar hafi
ráðið leturstærð á nöfnum þeirra hjóna.

Ég var mikil áhugamanneskja um Oscar Wilde þegar ég var unglingur. Áhugi minn á honum stafaði að hluta til af hrifningu á bókunum hans og að hluta til af því hvað líf hans hafði verið ómótstæðilega tragískt, sjálfseyðingarhvötin og hin ódeyjandi ást á skíthælnum snoppufríða Lord Alfred Douglas.

Ég hafði lesið mér til um líf hans og vissi að hann hafði verið giftur og átt tvo syni. Þegar við systir mín skemmtum okkur við að búa til síður á Barnalandi fyrir „börnin okkar“ Brasilíu Mist, Venesúelu Nótt og Enok Sörla var það mynd af hinum bráðfallega syni Oscars Wilde, Cyril, sem við stálum af netinu og settum á síðuna hans Enoks Sörla. (Við fengum meira að segja sérstakan umræðuþráð á Barnalandi í kjölfarið, þótt það geri reyndar enginn sérstaka athugasemd við nítjándu aldar yfirbragð Enoks litla.)

Ég verð samt að viðurkenna að ég hafði aldrei leitt hugann sérstaklega að örlögum hinnar ógæfusömu eiginkonu Oscars Wilde fyrr en mamma lánaði mér ævisöguna hennar, Constance. The Tragic and Scandalous Life of Mrs Oscar Wilde eftir Franny Moyle. Bókin kom út á síðasta ári og er reyndar ekki fyrsta ævisagan sem skrifuð hefur verið um Constance Wilde; mér sýnist á bókalistanum aftast að skrifaðar hafi verið bækur um velflesta þá sem stóðu Oscari Wilde nærri, til dæmis Oscar Wilde and His Mother eftir Önnu Brémont, Son of Oscar Wilde eftir son hans Vyvyan, Robbie Ross: Oscar Wilde´s Devoted Friend eftir Jonathan Fryer, að ótaldri Oscar Wilde and Myself eftir Lord Alfred Douglas.

Oft hefur verið litið á Constance sem hagkvæman aukahlut í lífi Oscars, þýðingarlitla kvenpersónu sem hann giftist til fjár og til að senda samfélaginu réttu skilaboðin, en hér fær hún ákveðna uppreisn æru. Franny Moyle dregur úr fjárhagslegum ávinningi Oscars við giftinguna og telur að þau hafi raunverulega elskað hvort annað í upphafi – þótt það sé alltaf erfitt og ekki endilega æskilegt að reyna að setja hugtök á borð við ást og hagkvæmni í augum fólks sem var uppi fyrir meira en öld í flokka sem okkur finnst passa þeim í dag.

Hálfgildingsjómfrýr og heterónorm: Tillögur að lausnum á sjálfsfróunarvandanum

Við rót í bókakössum í geymslu foreldra minna fyrr í sumar rakst ég á bókina A Study of Masturbation and The Psychosexual Life eftir John F.W. Meagher, M.D., F.A.C.P. Hvorki myndir né texti eru á bókarspjöldunum utan upphleypts tákns framaná fyrir miðju (sjá mynd), en bókin er útgefin af Baillière, Tindall & Cox sem munu hafa verið „medical and scientific publishers“ í London. Innan á framhlið bókarinnar er hún svo merkt Gunnari Benjamínssyni með afar virðulegum ex libris-límmiða og saurblaðið vitnar um að einhverntíma hafi hún verið seld notuð fyrir 600 krónur – ég á enn eftir að forvitnast um það við foreldrana hvort einhver velunnari hafi fært þeim bókina að gjöf eða þau keypt hana sjálf.

Það vakti semsagt forvitni mína hvað þessi ríkulega stafsetti Meagher hefði haft um málið að segja á sinni tíð, sem augljóslega var nokkru á undan okkar (kom á daginn að útgáfuárið var 1936, fyrsta útgáfa leit dagsins ljós 1924). Ekki leynir sér að vandamálið sjálfsfróun hefur brunnið á karli og að ásamt ýmsum sinna titlaskreyttu starfsbræðra hefur hann lagst í miklar pælingar og empírískar rannsóknir.

Rauðu ástarsögurnar í BDSM-dulargervi

Fifty Shades of Grey eftir E.L. James og framhaldsbækurnar Fifty Shades Darker og Fifty Shades Freed raða sér í efstu sæti ýmissa metsölulista um þessar mundir. Þetta hefur vakið athygli af ýmsum ástæðum en einkum þeirri að trílógían flokkast til erótískra bóka sem hafa talist jaðargrein til þessa, og ýmsir hafa íhugað ástæðurnar fyrir því að þær hafa náð almennum vinsældum. Í því samhengi er rafbókavæðing oftast nefnt til sögunnar og sú staðreynd að auðvelt er að láta lítið bera á bæði kaupum og lestri rafbóka. Einnig er sérlega fljótlegt að kaupa rafbækur, þegar forvitni vaknar þarf ekki marga smelli þangað til bókin er tiltæk til lestrar.

Netið leikur þó ennþá stærra hlutverk í upphaflegri útbreiðslu 50-Shades-bókanna því það skiptir vafalaust máli að frumgerðin var skrifuð og birt á netinu sem „fanfiction“ út frá Twilight-bókaflokknum (er til almennilegt íslenskt heiti yfir fanfiction?). Þótt E.L. James sé fjarri því að vera sú fyrsta sem kryddar fanfiction með kynlífi, þvert á móti skrifar hún inn í umfangsmikla hefð þar, mun hún hafa vakið tiltölulega mikla athygli fyrir að skipta skírlífu vampírunum í Twilight út fyrir kynlíf sem þótti krassandi. Svo fór boltinn að rúlla. E.L. James umskrifaði fanfiction-söguna Master of the Universe og til varð 50-Shades-trílógían sem var í fyrstu gefin út sem rafbækur hjá litlu forlagi. Þegar metsölu í rafbókaflokki var náð fóru stærri forlög að bítast um bækurnar og þær komust fljótt einnig á metsölulista prentaðra bóka.

Eins og fleiri var ég semsagt forvitin að sjá um hvað málið snerist og las fyrstu bókina um daginn. Hún kom mér nokkuð á óvart en ekki út af kynlífsþættinum og ekki á jákvæðan hátt. Það var býsna merkilegt að sjá hversu afgerandi keim bókin ber af annarri bókmenntagrein sem hefur einnig verið á jaðrinum, þ.e. þeirri sem oft er kölluð „rauðu ástarsögurnar“. Ef nokkrum kynlífslýsingunum væri sleppt og aðrar styttar svolítið myndi bókin smellpassa inn í einhverja af seríunum sem Ás-útgáfan gefur út.*

Hinsegin bókasafn og bókmenntaviðburðir

Það er alltaf gaman að fara á bókasafnið í Samtökunum '78 og okkur þykir vel við hæfi að minna á það núna þegar Gay Pride-hátíðin er að ganga í garð, enda ekki víst að öllum sé kunnugt um safnið eða ágæti þess.

Bókasafnið er til húsa í höfuðstöðvum Samtakanna '78 á Laugavegi 3, á fjórðu hæð. Það er opið frá 9-17 virka daga og frá 20-22 á fimmtudagskvöldum. Á safninu kennir ýmissa hinsegin grasa, en þar má finna bækur, tímarit, myndbandsspólur, mynddiska og blaðaúrklippur tengdar hinsegin sögu á Íslandi. Leita má í safnkostinum á Gegni og Leiti, en í bókasafninu má finna mikið af myndefni og bókum sem ekki er hægt að finna í öðrum söfnum.

Bókasafnskort hjá Samtökunum '78 er frítt fyrir þá sem eru meðlimir í Samtökunum, en kostar 1000 kr. fyrir aðra. Bækur eru leigðar út til mánaðar í senn, en myndefni til einnar viku og kostar það 300 kr. fyrir meðlimi í Samtökunum en 600 kr. fyrir aðra. Safnið er lítið og notalegt, hægt að setjast þar niður til að lesa og styttra á barinn en í nokkru öðru bókasafni í Reykjavík.

Leyndarmál síldarverkenda

Í jarðgöngum getur verið gagnlegt
að vita um stystu leiðina út.

Í júlí dvaldi ég um tíma á gömlum heimaslóðum norðanlands. Drjúgur hluti af tímanum fór í að liggja í leti sem var ósköp gott (sumarfrí er dásamleg uppfinning) en ég notaði líka tækifærið til að gerast túristi og kanna staði sem ég hafði sjaldan eða aldrei séð áður. Til dæmi hafði ég bara komið einu sinni til Siglufjarðar en nú eru komin þessi líka fínu Héðinsfjarðargöng og það tekur engan tíma að skreppa frá Akureyri. Ferðin var vel þess virði, Siglufjörður er laglegur bær og það var indælt að sitja úti á Kaffi Rauðku með kaffibolla, skoða söfnin í bænum, sérstaklega Síldarminjasafnið, rölta um bæinn og borða að síðustu á Hannes Boy Café. Nú eruð þið kannski farin að velta fyrir ykkur hvernig þetta kemur bókabloggi við. Vissulega var ferðin ekki sérlega bókmenntaleg - og þó. Á Síldarminjasafninu varð allavega á vegi mínum forvitnileg bók.

Á loftlausri kaffistofu frá liðinni öld

Fyrir réttum tveimur vikum skrifaði ég færslu um þá ágætu bók Sjö dauðasyndir eftir dr. Guðbrand Jónsson. Eins og fram kom í þeim pistli fylltist ég nokkrum áhuga á dr. Guðbrandi við lesturinn, enda skrifaði hann ekki einungis fjölbreyttar bækur um glæpi, presta, ferðalög og Reykjavíkurlögregluna heldur var hann jafnframt kaþólikki sem gekk á fund páfa, víðförull bókavörður, málamaður mikill, túlkur og þýðandi, sem var réttilega eða ranglega bendlaður við starf fyrir Þjóðverja í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni.

Þessi áhugi leiddi mig að bókinni Afbrigði og útúrdúrar eftir Kjartan Sveinsson, skjalavörð á Þjóðskjalasafninu til margra ára, en hún hefur að geyma sagnaþætti Kjartans um menn sem hann kynntist á lífsleiðinni. Þættirnir eru níu talsins og hver kenndur við einn karl, en eins og titill bókarinnar gefur til kynna eru farnir ýmsir útúrdúrar í frásögninni og her manns úr íslensku 20. aldar þjóðfélagi kemur við sögu. Safnahúsið við Hverfisgötu myndar eins konar miðpunkt í bókinni en um það lágu leiðir margra þessara manna, sem ýmist störfuðu þar eða voru þar tíðir gestir.

Fyrsti þátturinn og sá illskeyttasti fjallar um dr. Guðbrand Jónsson, en doktorstitil hans hefur Kjartan jafnan innan gæsalappa (ef marka má þessa bók virðast menn ansi oft hafa verið grunaðir um að skreyta sig með fölskum nafnbótum á fyrri hluta 20. aldar). Það er skemmst frá því að segja að Guðbrandur fær miður góð eftirmæli hjá Kjartani, sem lýsir honum eiginlega sem ósvífnum og sjálfhverfum siðblindingja sem hafi jafnvel verið grunaður um að koma upplýsingum um siglingar íslenskra skipa til þýskra kafbáta í fyrra stríði. „Aldrei varð þetta mál þó sannað og vera má að þetta hafi verið orðum aukið“, viðurkennir Kjartan að vísu, en bætir við að „Guðbrandi hefði tekið sárast „rétt í rassinn“, eins og strákurinn sagði, þótt íslenskum skipum hefði verið sökkt, gæfi það honum sjálfum nokkurn gróða eða ávinning. Samviskan var aldrei að þvælast fyrir honum. Fyrir næga peninga var hægt að fá Guðbrand til að gera hvað sem var, jafnvel góðverk.“ (Ég verð að tilfæra þessa síðustu línu líka sem dæmi um þann leiftrandi þjóðlega húmor sem er ríkjandi í bókinni.) Lýsing Kjartans á Guðbrandi er víða í miklum hneykslunartóni en það verður að segjast eins og er að illmælgi höfundarins sjálfs gerir lesandanum erfitt fyrir að taka undir hina heilögu vandlætingu.

Rökkurhæðir - Kristófer

Þá er það þriðja druslubókadaman sem sest yfir bók úr íslenska barna- og/eða unglingabókaflokknum Rökkurhæðir, en hér má sjá umfjöllun Hildar um fyrstu bókina, Rústirnar, og svo las Guðrún Elsa bók númer tvö sem nefnist Óttulundur. Það er óþarfi að tyggja upp það sem þegar hefur verið sagt um bókaflokkinn, en í hnotskurn eru hér á ferðinni spennudulúðarhryllingssögur fyrir stálpuð börn og unglinga - talsvert óhugnanlegar en þó ekki ógeðslegar eða ofbeldisfullar - sem gerast í úthverfinu Rökkurhæðum og fjalla um ýmsa krakka úr hverfinu og þá dularfullu atburði sem þau lenda í. Sögurnar eru þannig samhangandi en sjálfsstæðar, það þarf ekki að hafa lesið það sem á undan er komið til að geta sett sig inn í hverja bók heldur hafa höfundarnir búið til sagnaheim sem er hægt að skrifa inn í alls kyns atburði.

Þetta er sniðugt sett-öpp hjá þeim Birgittu Elínu Hassell og Mörtu Hlín Magnadóttur sem eru báðar skrifaðar fyrir þriðju bókinni er nefnist Kristófer. Sagnaheimurinn er spennandi og býður upp á marga möguleika. Mér þótti gaman að sjá kortið af hverfinu fremst í bókinni - það er eitthvað heillandi við þannig "ítarefni" og ég hefði svo sannarlega laðast að því sem krakki. Þótt nöfn á fólki og stöðum séu íslensk (Sigmar Snær, Sunnuvík, Berglind o.s.frv.) þá er umhverfið það í rauninni ekki og ég hélt lengi vel að sagnaheiminum væri ætlað að vera einhvers konar staðleysa, þar til minnst var á 17. júní-hátíðahöld. Það stakk dálítið í augun, kannski væri skemmtilegra að leyfa þessum óíslenska heimi að vera bara óstaðsettur? Hann er svo skemmtilega undarlegur hvort eð er, og það gæti auðveldað höfundunum að komast upp með ýmislegt sem lesendur færu annars að setja spurningarmerki við.